| YouTube Channel

नालिकः (nAlikaH)

 
Apte
English
नालिकः [nālikḥ], [नलमेव नालमस्त्यस्य ठन्] A buffalo.
का The stalk of a lotus.
A tube.
An instrument for boring an elephant's ear.
A period of 24 minutes
विषण्णालिकमुभयतो रात्रं यामतूर्यम् Kau.
A.
 (नागरिकप्रणिधिः) or of 1 hours
नालिकाभिरहरष्टधा रात्रिं च विभजेत् Kau.
A.
 1. 19. -कम् A lotus-flower.
A kind of wind-instrument, a flute.
Myrrh.
Apte 1890
English
नालिकः [नलमेव नालमस्त्यस्य ठन्] A buffalo.
का 1 The stalk of a lotus.
2 A tube.
3 An instrument for boring an elephant's ear.
4 A period of 24 minutes.
कं 1 A lotus-flower.
2 A kind of wind-instrument, a flute.
3 Myrrh.
Apte Hindi
Hindi
नालिकः
पुं*
 - नलमेव नालमस्त्यस्य ठन्
भैंसा
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नालिकः,
पुं,
 (नल एव नालस्तृणविशेषः । सभोक्तव्यत्वेनास्त्यस्येति ठन् ।) महिषः । इतित्रिकाण्डशेषः ॥
क्ली,
 (नालमस्त्यस्येति ।) पद्मम् ।इति शब्दरत्नावली ॥
(नालः कार्य्यसाधनत्वे-नास्त्यस्येति । नाल + “अत इनिठनौ ।” ५ ।२ । ११५ । इति ठन् । अस्त्रविशेषः । तत्तुआकृतिकार्य्यादिना अधुनातनस्य ‘वन्दुक’ इतिख्यातस्य अस्त्रस्य सादृश्यं लभते । अस्य आकृ-त्यादिकन्तु शुक्रनीतौ उक्तम् । तद्यथा, --“अस्त्रन्तु द्विविधं ज्ञेयं नालिकं मान्त्रिकं तथा ।यदा तु मान्त्रिकं नास्ति नालिकं तत्र धारयेत् ॥
नालिकं द्बिविधं ज्ञेयं बृहत्क्षुद्रप्रभेदतः ।तिर्य्यगूर्द्ध्वच्छिद्रमूलं नालं पञ्चवितस्तिकम् ॥
मूलाग्रयोर्लक्ष्यभेदि तिलबिन्दुयुतं सदा ।यन्त्राघाताग्निकृत् ग्रावचूर्णधृक् कर्णमूलकम् ॥
सुकाष्ठोपाङ्गयुध्नञ्च मघ्याङ्गुलविलान्तरम् ।स्वाग्नेऽग्निचूर्णसन्धातृ शलाकासंयुतं दृढम् ॥
लघुनालिकमप्येतत् प्रधार्य्यं पत्तिसादिभिः ।यथा यथा तु त्वक्सारं यथा स्थूलविलान्तरम् ॥
यथा दीर्घं बृहत् गोलं दूरभेदि तथा तथा ।मूलकीलभ्रमात् लक्ष्यसमसन्धानभाजि यत् ॥
बृहन्नालिकसंज्ञन्तत् काष्ठबुध्नविवर्ज्जितम् ।प्रवाह्यं शकटाद्यैस्तु सुयुक्तं विजयप्रदम् ॥
”अस्य कार्य्यं यथा, --“नालास्त्रं शोधयेदादौ दद्यात्तत्राग्निचूर्णकम् ।निवेशयेत्तु दण्डेन नालमूले यथादृढम् ॥
ततः सुगोलकं दद्यात् ततः कर्णेऽग्निचूर्णकम् ।यन्त्रचूर्णाग्निदानेन गोलं लक्ष्ये निपातयेत् ॥
लक्ष्यभेदो यथा बाणो धनुर्ज्याविनियोगतः ।भवेत्तथा तु सन्धाय -- ॥
”)