| YouTube Channel

नान्दीमुखः (nAndImukhaH)

 
Apte Hindi
Hindi
नान्दीमुखः
पुं*
 नान्दी-मुखः -
कुयें का ढक्कन
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नान्दीमुखः,
पुं,
 (नान्द्यै वृद्ध्यर्थं मुखं यस्य ।)कूपादिमुखबन्धनम् । इति हेमचन्द्रः । ४ । १५८ ॥
वृद्धिश्राद्धभुक् पितृगणः । यथा, --“नान्दीमुखं पितृगणं पूजयेत् प्रयतो गृही ॥
”इति विष्णुपुराणम् ॥
स च पित्रादित्रिकं मातामहादित्रिकञ्च । इतिगोभिलसूत्रम् ॥
(नान्द्या वृद्धेर्मुखम् ।) वृद्धिश्राद्धे, क्ली । यथा, --“नान्दीमुखे विवाहे च प्रपितामहपूर्व्वकम् ।अत्र नान्दीमुखपदस्य श्राद्धपरत्वे इत्युद्वाह-तत्त्वलेखनादन्यत्र श्राद्धपरत्वम् ।” तदितिकर्त्त-व्यता यथा । “तत्र गोभिलः । अथाभ्युदायक-श्राद्धे युग्मानासादयेत् प्रदक्षिणमुपचारः ऋजवोदर्भाः यवैस्तिलार्थः सम्पन्नमिति तृप्तिप्रश्नःदधिवदराक्षताज्यमिश्राः पिण्डाः नान्दीमुखाःपितरः प्रीयन्तामिति दैवे वाचयित्वा नान्दी-मुखेभ्यः पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यःमातामहेभ्यः प्रमातामहेभ्यो वृद्धप्रमातामहेभ्यश्चप्रीयन्तामिति न स्वधाञ्च प्रयुञ्जीतेति ॥
अपि च ।स्वधयेतिपदस्थाने पुष्ट्याशब्दं वदेदिह ।पितॄनितिपदात् पूर्व्वं वदेन्नान्दीमुखानिति ॥
कर्म्मादिषु च सर्व्वेषु मातरः स्वगणाधिपाः ।पूजनीयाः प्रयत्नेन पूजिताः पूजयन्ति ताः ॥
प्रतिमासु च शुभ्रासु लिखिता वा पटादिषु ।अपि वाक्षतपुञ्जेषु नैवेद्यैश्च पृथग्विधैः ॥
कुड्यलग्नां वसोर्धारां सप्तवारान् घृतेन तु ।कारयेत् पञ्च वारान् वा नातिनीचां न चोच्छ्रि-ताम् ॥
आयुष्याणि च शान्त्यर्थं जप्त्वा तत्र समाहितः ।षड्भ्यः पितृभ्यस्तदनु श्राद्धदानमुपक्रमेत् ॥
वशिष्ठोक्तो विधिः कृत्स्नो द्रष्टव्योऽत्र निरा-मिषः ।अतः परं प्रवक्ष्यामि विशेष इह यो भवेत् ॥
प्रातरामन्त्रितान् विप्रान् युग्मानुभयतस्तथा ।उपवेश्य कुशान् दद्यादृजुनैव हि पाणिना ॥
निपातो न हि सव्यस्य जानुनो विद्यते क्वचित् ।सदा परिचरेद्भक्त्या पितॄनप्यत्र देववत् ॥
पितृभ्य इति दत्तेषु उपवेश्य कुशेषु तान् ।गोत्रनामभिरामत्र्य पितॄनर्घ्यं प्रदापयेत् ॥
नात्रापसव्यकरणं न पित्र्यं तीर्थमिष्यते ।पात्राणां पूरणादीनि दैवे नैव तु कारयेत् ॥
ज्येष्ठोत्तरकरान् युग्मान् कराग्राग्रपविचकान् ।कृत्वार्घ्यं सम्प्रदातव्यं नैकैकस्यात्र दीयते ॥
मधु मध्विति यस्तत्र त्रिर्ज्जपोऽशितुमिच्छताम् ।गायत्त्र्यनन्तरं सोऽत्र मधुमन्त्रविवर्ज्जितः ॥
न चाश्नत्सु जपेदत्र कदाचित् पितृसंहिताम् ।अन्य एव जपः कार्य्यः सोमसामादिकः शुभः ॥
यस्तत्र प्रकरोन्नस्य तिलवद्यववत्तथा ।उच्छिष्टसन्निधौ सोऽत्र तृप्तेषु विपरीतकः ॥
सम्पन्नमिति तृप्ताः स्थ प्रश्नस्थाने विधीयते ।सुसम्पन्नमिति प्रोक्ते शेषमन्नं निवेदयेत् ॥
प्रागग्रेष्वथ दर्भेषु आद्यमामन्त्र्य पूर्व्ववत् ।अपः क्षिपेन्मूलदेशेऽवनेनिक्ष्वेति निस्तिलाः ॥
द्वितीयञ्च तृतीयञ्च मध्यदेशाग्रदेशयोः ।मातामहप्रभृतींस्तु एतेषामेव वामतः ॥
सर्व्वस्मादन्नमुद्धुत्य व्यञ्जनैरुपसिच्य च ।संयोज्य यवकर्कन्धुदधिभिः प्राङ्मुखस्ततः ॥
अवनेजनवत् पिण्डान् दत्त्वा विल्वप्रमाणकान् ।तत्पात्रक्षालनेनाथ पुनरप्यवनेजयेत् ॥
उत्तरोत्तरदानेन पित्तानामुत्तरोत्तरम् ।भवेदधश्चाचरणादधोऽधः श्राद्धकर्म्मसु ॥
तस्मात् श्राद्धेषु सर्व्वेषु वृद्धिमत्स्वितरेषु च ।मूलमध्याग्रदेशेषु ईषत्सक्तांश्च निर्व्वपेत् ॥
गन्धादीन्निक्षिपेत्तूष्णीं तत आचामयेत्द्बिजान् ॥
”“अथाग्रभूमिमासिञ्चेत् सु सुप्रोक्षितमस्त्विति ।शिवा आपः सन्त्विति च युग्मानेवोदकेन च ।सौमनस्यमस्त्विति च पुष्पादानमनन्तरम् ॥
अक्षतञ्चारिष्टञ्चास्त्वित्यक्षतानपि दापयेत् ।अक्षय्योदकदानन्तु अर्घ्यदानघदिष्यते ॥
षष्ठ्यैव नित्यं तत् कुर्य्यान्न चतुर्थ्या कदाचन ।प्रार्थनासु प्रतिप्रोक्ते सर्व्वास्वेव द्विजोत्तमैः ॥
पवित्रान्तर्हितान् पिण्डान् सिञ्चेदुत्तानपात्रकृत् ।युग्मानेव स्वस्तिवाच्यानङ्गुष्ठग्रहणं सदा ॥
कृत्वा धूर्य्यस्य विप्रस्य प्रणम्यानुव्रजेत्ततः ॥
” * ॥
तन्निमित्तानि यथा, विष्णुपुराणे ।“कन्यापुत्त्रविवाहे च प्रवेशे नववेश्मनः ।नामकर्म्मणि बालानां चूडाकर्म्मादिके तथा ॥
सीमन्तोन्नयने चैव पुत्त्रादिमुखदर्शने ।नान्दीमुखं पितृगणं पूजयेत् प्रयतो गृही ॥
”मत्स्यपुराणे ।“अन्नप्राशे च सीमन्ते पुत्त्रोत्पत्तिनिमित्तके ।पुंसवने निषेके च नववेश्मप्रवेशने ॥
देववृक्षजलादीनां प्रतिष्ठायां विशेषतः ।तीर्थयात्रावृषोत्सर्गे वृद्धिश्राद्धं प्रकीर्त्तितम् ॥
”कूर्म्मपुराणे ।“तीर्थयात्रासमारम्भे तीर्थप्रत्यागमेषु च ।वृद्धिश्राद्धं प्रकुर्व्वीत बहुसर्पिःसमन्वितम् ॥
”इति श्राद्धतत्त्वम् ॥