| YouTube Channel

नादः (nAdaH)

 
Apte
English
नादः [nādḥ], [नद्-घञ्]
A loud roar, cry, shout, sounding, roaring
सिंहनादः, घन˚
&c.
A sound in general
Māl.
 5.2
न नादेन विना गीतं न नादेन विना स्वरः । न नादेन विना रागस्तस्मान्नादात्मकं जगत् ॥ Saṅgītadāmodara.
(In Yoga
phil.
 ) The nasal sound represented by a semicircle.
One who praises.
Comp.
 -मुद्रा
f.
 A kind of Tāntrika Mudrā.
Apte 1890
English
नादः [नद्-घञ्] 1 A loud roar, ery, shout, sounding, roaring
सिंहनादः, घन° &c.
2 A sound in general
Māl. 5. 20.
3 (In Yoga phil.) The nasal sound represented by a semi-circle ( ◡ ).
4 One who praises.
Hindi
Hindi
ध्वनि
Apte Hindi
Hindi
नादः
पुं*
 - नद् + घञ्
"ऊँची पहाड़, चिल्लाहट, चीख, गरजना, दहाड़ना"
नादः
पुं*
 - नद् + घञ्
ध्वनि
नादः
पुं*
 - नद् + घञ्
अनुनासिक ध्वनि जिसे हम चन्द्रबिन्दु के द्वारा प्रकट करते हैं।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 ध्वनिः, रवः, नादः, महाध्वनिः, निर्घोषः
noun
कञ्चित् कालं यावत् श्रूयमाणः शब्दः।
"युद्धस्य ध्वनिं श्रुत्वा कातराः भयग्रस्ताः जाताः।"
Synonyms:
 शब्दः, ध्वनिः, स्वनः, निस्वनः, स्वानः, निस्वानः, नादः, निनादः, निनदः, नादितः, अनुनादः, निर्ह्रादः, संह्रादः, निर्घोषः, घोषः, निघुष्टम्, रवः, रावः, आरावः, विरावः, संरावः, आरवः, स्वरः, ध्वानः, ध्वनः, निध्वानः, स्वनिः, स्वनितम्, क्वणः, रणः, कुणिन्दः, घुः, प्रत्ययः, तुमुलः
noun
यः श्रुतिम्पन्नः।
"तीव्रेण शब्देन तस्य एकाग्रता भग्ना।"
Tamil
Tamil
நாத3: : சப்தம், கர்ஜனை, கூச்சல், ஸ்வரம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नादः,
पुं,
 (नद शब्दे + भावे घञ् ।) शब्दः ।इत्यमरः । १ । ७ । २३ ॥
(यथा, हरिवंशे ।२३५ । ५६ ।“विभान्ति ते देववराः ससाध्याःप्रध्मातशङ्खस्वनसिंहनादाः ॥
”)अर्द्धचन्द्राकृतिवर्णः । स चानुस्वारवदुच्चार्य्यः ।यथा अर्द्धचन्द्रोऽनुस्वारः । इति भुवनेश्वरीमन्त्रेकृष्णानन्दः ॥
तत्पर्य्यायः । अर्द्धेन्दुः २ अर्द्ध-मात्रा ३ कलाराशी ४ सदाशिवः ५ अनुच्चार्य्या६ तुरीया ७ विश्वमातृकला ८ परा ९ । इतिबीजवर्णाभिधानम् ॥
ब्रह्मस्वरूपघोषविशेषः ।यथा, --“सच्चिदानन्दविभवात् सकलात् परमेश्वरात् ।आसीच्छक्तिस्ततो नादस्तस्माद्बिन्दुसमुद्भवः ॥
नादो बिन्दुश्च बीजञ्च स एव त्रिविघो मतः ।भिद्यमानात् पराद्बिन्दोरुभयात्मा रवोऽभवत् ॥
स रवः श्रुतिसम्पन्नः शब्दो ब्रह्माभवत् परम् ॥
सकलादिति मूर्त्तात् । नादो घोषः । बिन्दुःप्रणवः स च बीजञ्च सर्व्ववर्णप्रभवत्वात् । तथा च ।समाहितात्मनो ब्रह्मन् ! ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥
हृद्याकाशादभून्नादो वृत्तिरोधाद्विभाव्यते ॥
ततोऽभूत्त्रिविदोङ्कारो योऽव्यक्तः प्रभवः स्वराट् ।इत्यारभ्य ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद्भगवानजः ॥
इति श्रीभागवतम् ॥
”इत्यलङ्कारकौस्तुभस्य द्बितीयस्तवकः ॥
* ॥
“नाभेरूर्द्ध्वं हृदि स्थानान्मारुतः प्राणसंज्ञकः ।नदति ब्रह्मरन्ध्रान्ते तेन नादः प्रकीर्त्तितः ॥
अपि च ।आकाशाग्निमरुज्जातो नाभेरूर्द्ध्वं समुच्चरन् ।मुखेऽतिव्यक्तमायाति यः स नाद इतीरितः ॥
स च प्राणिभवोऽप्राणिभवश्चोभयसम्भवः ॥
आद्यः कायभवो वीणादिभवस्तु द्वितीयकः ।तृतीयोऽपि च वंशादिभव इत्थं त्रिधा मतः ॥
यदुक्तं ब्रह्मणः स्थानं ब्रह्मग्रन्थिश्च यो मतः ।तन्मध्ये संस्थितः प्राणः प्राणाद्वह्रिसमुद्भवः ।वह्निमारुतसंयोगान्नादः समुपजायते ॥
न नादेन विना गीतं न नादेन विना स्वरः ।न नादेन विना रागस्तस्मान्नादात्मकं जगत् ॥
न नादेन विना ज्ञानं न नादेन विना शिवः ।नादरूपं परं ज्योतिर्नादरूपी परं हरिः ॥
”इति सङ्गीतदामोदरः ॥
(यथा च सङ्गीतदर्पणे ।“गीतं नादात्मकं वाद्यं नादव्यक्त्या प्रशस्यते ।तद्द्बयानुगतं नृत्यं नादाधीनमतस्त्रयम् ॥
नादेन व्यज्यते वर्णः पदं वर्णात् पदाद्वचः ।वचसो व्यवहारोऽयं नादाधीनमतो जगत् ॥
आहतोऽनाहतश्चेति द्विधा नादो निगद्यते ॥
सोऽयं प्रकाशते पिण्डे तस्मात् पिण्डोऽभिधीयते ॥
तत्रानाहतनादन्तु मुनयः समुपासते ।गुरूपदिष्टमार्गेण मुक्तिदं न तु रञ्जकम् ॥
स नादस्त्वाहतो लोके रञ्जको भवभञ्जकः ।श्रुत्यादिद्बारतस्तस्मात्तदुत्पत्तिर्निरूप्यते ॥
”किञ्च, --“धर्म्मार्थकाममोक्षाणामिदमेवैकसाधनम् ॥
नादविद्यां परां लब्धा सरस्वत्याः प्रसादतः ।कम्बलाश्वतरौ नागौ शम्भोः कुण्डलतां गतौ ॥
पशुः शिशुर्मृगो वापि नादेन परितुष्यति ।अतो नादस्य माहात्म्यं व्याख्यातुं केन शक्यते ॥
”आञ्जनेयः ।“नादाब्देस्तु परं पारं न जानाति सरस्वती ।अद्यापि मज्जनभयात्तुम्बं वहति वक्षसि ॥
”अथ नादोत्पत्तिप्रकारः ।“आत्मना प्रेरितं चित्तं वह्निमाहन्ति देहजम् ।ब्रह्मग्रन्थिस्थितं प्राणं स प्रेरयति पावकः ॥
पावकप्रेरितः सोऽथ क्रमादूर्द्ध्वपथे चरन् ।अतिसूक्ष्मध्वनिं नाभौ हृदि सूक्ष्मं गले पुनः ॥
पुष्टं शीर्षे त्वपुष्टञ्च कृत्रिमं वदने तथा ।आविर्भावयतीत्येवं पञ्चधा कीर्त्त्यते बुधैः ॥
”“नकारं प्राणनामानं दकारमनलं विदुः ।जातः प्राणाग्निसंयोगात्तेन नादोऽभिधीयते ॥
”अयन्तु योगिसंवेद्य एव । अस्य अवस्थादिकंयदुक्तं हठयोगप्रदीपिकायाम् । ४ । ६५-१०७ ।“अशक्यतत्त्वबोधानां मूढानामपि संमतम् ।प्रोक्तं गोरक्षनाथेन नादोपासनमुच्यते ॥
श्रीआदिनाथेन सपादकोटि-लयप्रकाराः कथिता जयन्ति ।नादानुसन्धानकमेकमेवमन्यामहे मुख्यतमं लयानाम् ॥
मुक्तासने स्थितो योगी मुद्रां सन्धाय शाम्भवीम् ।शृणुयाद्दक्षिणे कर्णे नादमन्तःस्थमेकधीः ॥
श्रवणपुटनयनयुगलघ्राणमुखानां निरोधनंकार्य्यम् ।शुद्धसुषुम्नासरणौ स्फुटममलः श्रूयते नादः ॥
आरम्मश्च घटश्चैव तथा परिचयोऽपि च ॥
निष्पत्तिः सर्व्वयोगेषु स्यादावस्थाचतुष्टयम् ।अथारम्भावस्था ।ब्रह्मग्रन्थेर्भवेद्भेदो ह्यानन्दः शून्यसम्भवः ।विचित्रः क्वणको देहेऽनाहतः श्रूयते ध्वनिः ॥
दिव्यदेहश्च तेजस्वी दिव्यगन्धस्त्वरोगवान् ।संपूर्णहृदयः शून्य आरम्भो योगवान् भवेत् ॥
अथ घटावस्था ।द्बितीयायां घटीकृत्य वायुर्भवति मध्यगः ।दृढासनो भवेद्योगी ज्ञानी देवसमस्तदा ॥
विष्णुग्रन्थेस्ततो भेदात् परमानन्दसूचकः ।अतिशून्ये विमर्दश्च भेरीशब्दस्तथा भवेत् ॥
तृतीयायां तु विज्ञेयो विहायोमर्दलध्वनिः ।महाशून्यं तदा याति सर्व्वसिद्धिसमाश्रयम् ॥
चित्तानन्दं तदा जित्वा सहजानन्दसम्मवः ।दोषदुःखजराव्याधिक्षुधानिद्राविवर्ज्जितः ॥
रुद्रग्रन्थिं यदा भित्वा शर्व्वपीठगतोऽनिलः ।निष्पत्तौ वैणवः शब्दः क्वणद्बीणाक्वणो भवेत् ॥
एकीभूतं तदा चित्तं राजयोगाभिधानकम् ।सृष्टिसंहारकर्त्तासौ योगीश्वरसमो भवेत् ॥
अस्तु वा मास्तु वा मुक्तिरत्रैवाखण्डितं सुखम् ।लयोद्भवमिदं सौख्यं राजयोगादवाप्यते ॥
राजयोगमजानन्तः केवलं हठकर्मिणः ।एतानभ्यासिनो मन्ये प्रयासफलवर्ज्जितान् ॥
उन्मन्यवाप्तये शीघ्रं भ्रूध्यानं मम संमतम् ।राजयोगपदं प्राप्तं सुखोपायोऽल्पचेतसाम् ॥
सद्यः प्रत्ययसन्धायी जायते नादजो लयः ॥
नादानुसन्धानसमाधिभाजांयोगीश्वराणां हृदि वर्द्धमानम् ।आनन्दमेकं वचसामगम्यंजानाति तं श्रीगुरुनाथ एकः ॥
कर्णौ पिधाय हस्ताभ्यां यं शृणोति ध्वनिं मुनिः ।तत्र चित्तं स्थिरीकुर्य्याद्यावत्स्थिरपदं व्रजेत् ॥
अभ्यस्यमानो नादोऽयं बाह्यमावृणुते घ्वनिम् ।पक्षाद्विक्षेपमखिलं जित्वा योगी सुखी भवेत् ॥
श्रूयते प्रथमाभ्यासे नादो नानाविधो महान् ।ततोऽभ्यासे वर्धमाने श्रूयते सूक्ष्मसूक्ष्मकः ॥
आदौ जलधिजीमूतभेरीझर्झरसम्भवाः ।मध्ये मर्दलशङ्खोत्था घण्टाकाहलजास्तथा ॥
अन्ते तु किङ्किणीवंशवीणाभ्रमरनिःस्वनाः ।इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते देहमध्यगाः ॥
महति श्रूयमाणेऽपि मेघभेर्य्यादिके ध्वनौ ।तत्र सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरं नादमेव परामृशेत् ॥
घनमुत्सृज्य वा सूक्ष्मे सूक्ष्ममुत्सृज्य वा घने ।रममाणमपि क्षिप्तं मनो नान्यत्र चालयेत् ॥
यत्र कुत्रापि वा नादे लगति प्रथमं मनः ।तत्रैव सुस्थिरीभूय तेन सार्द्धं विलीयते ॥
मकरन्दं पिबन् भृङ्गो गन्धं नापेक्षते यथा ।नादासक्तं तथा चित्तं विषयान्न हि काङ्क्षते ॥
मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ।नियमने समर्थोऽयं निनादनिशिताङ्कुशः ॥
बद्धं तु नादबन्धेन मनः संत्यक्तचापलम् ।प्रयाति सुतरां स्थैर्य्यं छिन्नपक्षः खगो यथा ॥
सर्व्वचिन्तां परित्यज्य सावधानेन चेतसा ।नाद एवानुसन्धेयो योगसाम्राज्यमिच्छता ॥
नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ।अन्तरङ्गकुरङ्गस्य वधे व्याधायतेऽपि च ॥
अन्तरङ्गस्य यमिनो वाजिनः परिघायते ।नादोपास्तिरतो नित्यमवधार्य्या हि योगिना ॥
बद्धं विमुक्तचाञ्चल्यं नादगन्धकजारणात् ।मनः पारदमाप्नोति निरालम्बाख्यखेऽटनम् ॥
नादश्रवणतः क्षिप्रमन्तरङ्गभुजङ्गमः ।विस्मृत्य सर्व्वमेकाग्रः कुत्रचिन्नहि धावति ॥
काष्ठे प्रवर्त्तितो वह्निः काष्टेन सह शाम्यति ।नादे प्रवर्त्तितं चित्तं नादेन सह लीयते ॥
घण्टादिनादसक्तस्तब्धान्तःकरणहरिणस्य ।प्रहरणमपि सुकरं शरसन्धानप्रवीणश्चेत् ॥
अनाहतस्य शब्दस्य ध्वनिर्य उपलभ्यते ।ध्वनेरन्तर्गतं ज्ञेयं ज्ञेयस्यान्तर्गतं मनः ।मनस्तत्र लयं याति तद्बिष्णोः परमं पदम् ॥
तावदाकाशसङ्कल्पो यावच्छब्दः प्रवर्त्तते ।निःशब्दं तत्परं ब्रह्म परमात्मेति गीयते ॥
यत्किञ्चिन्नादरूपेण श्रूयते शक्तिरेव सा ।यस्तत्त्वान्तो निराकारः स एव परमेश्वरः ॥
सर्व्वे हष्ठलयोपाया राजयोगस्य सिद्धये ।राजयोगसमारूढः पुरुषः कालवञ्चकः ॥
तत्त्वं बीजं हठः क्षेत्रमौदासीन्यं जलं त्रिभिः ।उन्मनी कल्पलतिका सद्य एव प्रवर्त्तते ॥
सदा नादानुसन्धानात् क्षीयन्ते पापसञ्चयाः ।निरञ्जने विलीयेते निश्चितं चित्तमारुतौ ॥
शङ्खदुन्दुभिनादञ्च न शृणोति कदाचन ।काष्ठवज्जायते देह उन्मन्यावस्थया ध्रुवम् ॥
सर्वावस्थाविनिर्मुक्तः सर्व्वचिन्ताविवर्ज्जितः ।मृतवत्तिष्ठते योगी स मुक्तो नात्र संशयः ॥
” * ॥
स्वनामख्यातमुनिविशेषः । अयन्तु ईश्वरमुनेःपुत्त्रः । न्यायतत्त्वयोगरहस्ययोः प्रणेता । अस्यवासस्थानं दाक्षिणात्यप्रदेशः ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“णद अव्यक्ते शब्दे”@} 2 ‘नदत्यव्यक्तशब्दार्थे, भाषार्थे नादयेदिति।।’ 3 इति देवः।
नादकः-दिका, नादकः-दिका, निनदिषकः-षिका, नानदकः-दिका
नदिता-त्री, नादयिता-त्री, निनदिषिता-त्री, नानदिता-त्री
4 प्रणिनदन् 5 -न्ती, नादयन्-न्ती, निनदिषन्-न्ती
-- नदिष्यन्-न्ती-ती, नादयिष्यन्-न्ती-ती, निनदिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- नादयमानः, नादयिष्यमाणः, नानद्यमानः, नानदिष्यमाणः
प्रणत्-प्रणद्-प्रणदौ-प्रणदः
-- -- -- नदितः- 6 प्रणदितः- 7 तम्, नादितः, निनदिषितः, नानदितः-तवान्
8 नदः- 9 नदी, 10 कलहंसनादिनी, 11 अम्भोदनादी-खरनादी, अर्णवधीरनादिनी, 12 नदितव्यम्, नादयितव्यम्, निनदिषितव्यम्, नानदितव्यम्
नदनीयम्, नादनीयम्, निनदिषणीयम्, नानदनीयम्
नाद्यम्, नाद्यम्, निनदिष्यम्, नानद्यम्
ईषन्नदः-दुर्नदः-सुनदः
-- -- नद्यमानः, नाद्यमानः, निनदिष्यमाणः, नानद्यमानः
नादः, 13 निनदः- 14 निनादः, नादः, निनदिषः, नानदः
नदितुम्, नादयितुम्, निनदिषितुम्, नानदितुम्
नत्तिः, नादना, निनदिषा, नानदा
नादः, नादः, निनदिषुः, नानदः
नदनम्, नादनम्, निनदिषणम्, नानदनम्
नदित्वा, नादयित्वा, निनदिषित्वा, नानदित्वा
प्रणद्य, प्रणाद्य, प्रणिनदिष्य, प्रणानद्य
15 सिंहनादं विनद्य, नादम् २, नदित्वा २, नादम् २, नादयित्वा २, निनदिषम् २, निनदिषित्वा २, नानदम् २
नानदित्वा २। 16 नदनुः, 17
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६५९)
02
=>
 (१-भ्वादिः-५४। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। ११०)
04
=>
 [[२। ‘नेर्गदनद--’ (८-४-१७) इति उपसर्गस्थान्निमित्तात् परस्य नेर्नित्यं णत्वम्।]]
05
=>
 [[B। ‘प्रण्यगादीत् प्रणिघ्नन्तं घनः प्रणिनदन्निव।’ भ। का। ९। ९९।]]
06
=>
 [[३। ‘उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य’ (८-४-१४) इति णत्वम्।]]
07
=>
 [[C। ‘निपपात सम्भ्रमभृतः श्रवणादसितभ्रुवः प्रणदितालिकुलम्।’ शि। व। ९। ७१।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०६१३+ २४]
09
=>
 [[१। पचादिषु (३-१-१३४) नदट् इति पाठात् टित्त्वम्। तेन स्त्रियां ङीप्।]]
10
=>
 [[२। ‘कर्तर्युपमाने’ (३-२-७९) इति णिनिः। कलहंस इव नदतीति कलहंसनादिनी। एवं अम्भोदनादी, खरनादी इत्यत्रापि ज्ञेयम्।]]
11
=>
 [[आ। ‘पयोऽवगाढुं कलहंसनादिनी समाजुहावेव वधूः सुरापगा।।’ किरातार्जुनीये ८। २७।]]
12
=>
 [[B। ‘ततः प्रकोष्ठे हरिचन्दनाङ्किते प्रमथ्यमानार्णवधीरनादिनीम्।’ रघुवंशे ३। ५९।]]
13
=>
 [[३। ‘नौ गदनदपठस्वनः’ (३-३-६४) इति निपूर्वकात् अब्विकल्पः। पक्षे घञ्।]]
14
=>
 [[C। ‘श्रुत्वा विस्फूर्जथुप्रख्यं निनादं परिदेविनी।’ भ। का। ५। ५३।]]
15
=>
 [[४। ‘उपमाने कर्मणि च’ (३-४-४५) इति णमुल्प्रत्ययः। ‘कषादिषु यथाविध्यनु- प्रयोगः’ (३-४-४६) इति पूर्वप्रयुक्तस्यैव धातोर्णमुल्प्रयोजकस्यानुप्रयोगः।]]
16
=>
 [[५। ‘चनुक् नदेश्च’ (द। उ। १-१३९) इति चनुक्प्रत्यये रूपम्। नदनुः = मेघः।]]
17
=>
 [पृष्ठम्०६१४+ २५]