| YouTube Channel

नाग (nAga)

 
शब्दसागरः
English
नाग
m.
 (-गः) Nāga or demi-god so called, having a human face, with
the tail of a serpent, and the expanded neck of the Koluber Nāga
the race of these beings is said to have sprung from KADRU, the
the wife of KĀSYAPA, in order to people Pātāla or the regions
below the earth.
2. A serpent in general or especially the specta-
cle snake, or cobra capella, (Coluber Nāga.)
3. An elephant.
4. A
cruel or tyrannical person.
5. A cloud.
6. (In composition, ) Pre-
eminent.
7. A pin or nail projecting from a wall to hang any
thing upon.
8. A small tree, (Mesua ferrea.)
9. A sort of grass,
(Cyperus pertenuis.)
10. A tree used in dying, (Rottleria tinctoria.)
11. One of the airs of the body, that which is expelled by belching.
12. Betel or Pān.
13. The name of a country.
14. A shark.
n.
 (-गं)
1.
Tin.
2. Lead.
3. One of the astronomical periods called Karaṇas
it is one of those termed invariable, and always corresponds to
the last half of Āmavasya or new moon.
4. The effects of that
period on any thing done or happening during it.
E.
 नग a moun-
tain, and अण् affix
living or produced in mountainous regions,
&c. नगे पर्वते भवः अण् न गच्छति अगः न अगो वा ।
Capeller Eng
English
1 नाग॑
m.
 serpent or serpent-demon
a
cert.
 wind in the body,
elephant, a man's name.
f.
 नागी॑ a serpent-maid or fem. elephant.
2 नाग
a.
 relating to serpents or elephants.
Yates
English
नाग (गः) 1.
m.
 A
Nāga or demigod,
the offspring of
Kadru, having a
human face with a serpent's tail,
&c.
a serpent
an elephant
a
cruel man
a cloud
a wooden
peg.
n.
 Tin
lead
a cycle.
Spoken Sanskrit
English
नाग - nAga -
n.
 - lead
सीस - sIsa -
n.
 - lead
प्लम्ब - plamba -
n.
 - lead
नयति { नी } - nayati{nI} - verb 1 - lead
नयते { नी } - nayate{nI} - verb 1 Atm - lead
नेत्री - netrI -
f.
 - leader
नायक - nAyaka -
m.
 - leader
प्रमुख - pramukha -
m.
 - leader
नेतृ - netR -
m.
 - leader
सीस - sIsa -
n.
 - leadmetal
लीलाञ्जन - lIlAJjana -
n.
 - leadsulphide
पुरोगशून्यानि - purogazUnyAni -
n.
 - leadingzeros [ computer ]
पुरोवर्तिशून्यानि - purovartizUnyAni -
n.
 - leadingzeros [ computer ]
एषः मार्गः कुत्र गच्छति? - eSaHmArgaHkutragacchati? -
sent.
 - Wheredoesthispathleadto?
धातुविष् - dhAtuviS -
f.
 - lead
उरग - uraga -
m.
 - lead
कृष्ण - kRSNa -
m.
 - lead
बहुमल - bahumala -
m.
 - lead
पद्म - padma -
m.
n.
 - lead
सीसक - sIsaka -
m.
n.
 - lead
Wilson
English
नाग
m.
 (-गः)
1 A Nāga or demigod so called, having a human face, with the tail of a
serpent, and the expanded neck of the Koluber Nāga
the race of these
beings is said to have sprung from KADRU, the wife of KAŚYAPA, in order to
people Pātāla or the regions below the earth.
2 A serpent in general, or especially the spectacle snake, or cobra capella,
(Coluber Naga.)
3 An elephant.
4 A cruel or tyrannical person.
5 A cloud.
6 (In composition, ) Pre-eminent.
7 A pin or nail projecting from a wall to hang any thing upon.
8 A small tree, (Mesua ferrea.)
9 A sort of grass, (Cyperus pertenuis.)
10 A tree used in dying, (Rottleria tinctoria.)
11 One of the airs of the body, that which is expelled by belching.
12 Betle or Pān.
13 The name of a country.
n.
 (-गं)
1 Tin.
2 Lead.
3 One of the astronomical periods called Karaṇas
it is one of those
termed invariable, and always corresponds to the last half of Amāvāsyā or
new moon.
4 The effects of that period on any thing done or happening during it.
E.
 नग a mountain, and अण् affix
living or produced in mountainous
regions, &c.
Apte
English
नाग [nāga],
a.
 (-गी
f.
 ) Serpentine, formed of snakes, snaky.
Elephantine. -गः [न गच्छति इत्यगः न अगो नागः]
A snake in general, particularly the cobra
नासुरो$यं न वा नागः
Ki.*
 15.12.
A fabulous serpentdemon or semi-divine being, having the face of a man and the tail of a serpent, and said to inhabit the Pātāla
अनन्तश्चास्मि नागानाम्
Bg.*
 1.29
R.*
 15.83.
An elephant
दिङ्नागानां पथि परिहरन् स्थूलहस्तावलेपान्
Me.*
 14, 36
Si.*
 4.63
V.*
 4.25.
A shark.
A cruel or tyrannical person.
(At the end of
comp.
 ) Any pre-eminent or distinguished person, e. g. पुरुषनागः .
A cloud.
A peg projecting from a wall to hang anything upon.
N.
 of several plants as Mesua Roxburghii, Rottlera Tictoria, Piper betel
(Mar. नागचाफा, नागकेशर, पानवेल, नागरमोथा etc.)
Bhāg.*
 8.2.18
Rām.*
 7. 42.4.
One of the five vital airs of the body, that which is expelled by eructation.
The number 'seven'.
A trumpet (see नागवेला).
गम् Tin.
Lead.
One of the astronomical periods (Karaṇas) called ध्रुव
The effects of that period on anything done during it.
The asterism called आश्लेषा.
A captivating act of females (स्त्रीबन्धः), gesticulation
L.
 D. B.
A kind of coitus
Nm.
गी A female Nāga.
A female elephant
Comp.
 -अङ्गम् Hastināpura.
अङ्गना a female elephant.
the proboscis of an elephant. -अञ्चला, -अञ्जना
=
 नागयष्टि q. v. -अञ्जना a female elephant. -अधिपः an epithet of Śeṣa.
अन्तकः, अरातिः, अरिः an epithet of Garuḍa.
a lion.
अशनः a peacock
Pt.*
 1.159.
a lion. -आख्यः
=
 नागकेसर q. v. -आननः an epithet of Ganeśa. -आनन्दम् a drama by Śrīharṣa. -आरूढ
a.
 Riding upon an elephant. -आह्वः Hastināpura. -इन्द्रः 1 a lordly or superior elephant
नागेन्द्रहस्तास्त्वचि कर्कशत्वात... कदलीविशेषाः Ku.
36.
Airāvata, Indra's elephant
कुथेन नागेन्द्रमिवेन्द्रवाहनम् Śi.
an epithet of Śeṣa.
ईशः an epithet of Śeṣa.
N.
 of the author of Paribhāṣenduśekhara and several other works.
N.
 of Patañjali.
उदम्, उदरम् a breast-plate.
a peculiar disease of pregnancy (गर्भोपद्रवभेद). -कन्यका, -कन्या a serpent-virgin. -कर्णः the castor-oil plant.-किंजल्कः
=
 नागकेसर q. v. -कुमारी Rubia Munjiṣṭā (Mar. मंजिष्ठ). -केतुः An epithet of Karṇa (?)
समरमधि- गतार्थः प्रस्थितो नागकेतुः Karṇabhāra 1.3. -केसरः
N.
 of a tree with fragrant flowers, Mesua Roxburghii
कतकं नक्रनखरं नलदं नागकेसरम् Śiva B.3.14. -रम् a kind of steel. -गर्भम् red lead. -चूडः an epithet of Śiva.
जम् red lead.
tin. -जिह्विका red arsenic.-जीवनम् tin. (-नः) orpiment.
दन्तः, दन्तकः ivory.
a peg or bracket projecting from a wall and used to hang things upon
N.*
 18.15.
दन्ती a kind of sun-flower.
a harlot. -द्वीपम्
N.
 of a द्वीप in Bharatavarṣa. -नक्षत्रम्, -नायकम् the constellation called Āśleṣā. (-कः) the lord of serpents
अनन्तो वासुकिः पद्मो महापद्मो$पि नक्षकः । कर्कोटः कुलिकः शङ्ख इत्यष्टौ नागनायकाः ॥ Trikāṇdaśeṣa. -नामकम् Tin. -नामन्
m.
 holy basil (तुलसी). -नासा the proboscis of an elephant. -निर्यूहः a large pin or bracket projecting from a wall.
पञ्चमी
N.
 of a festival on the fifth day in the bright half of Śrāvaṇa.
the fifth day in the dark half of Āsāḍha. -पतिः an epithet of (1) Airāvata. (2) Śesa. -पदः a mode of sexual enjoyment (रतिबन्ध). पादौ स्कन्धे तथा हस्ते क्षिपेल्लिङ्गं भगे लघु । कामयेत् कामुको नारीं बन्धो नागपदो मतः ॥ Ratimañjarī. -पर्णी the betel plant.
पाशः a sort of magical noose used in battle to entangle an enemy.
N.
 of the noose or weapon of Varuṇa. -पाशकः a kind of coitus (रतिबन्ध). स्वजङ्घाद्वयमध्यस्थां हस्ताभ्यां धारयन् कुचौ । रमेन्निःशङ्कितो नारीं बन्धो$यं नागपाशकः ॥ Ratimañjarī.
पुरम् Hastināpura.
N.
 of a city in Pātāla.
पुष्पः the Champaka tree.
the Punnāga tree.
बन्धः a snake as a chain.
N.
 of a metre, resembling the coilings of a snake. -बन्धकः an elephant-catcher. -बन्धुः the holy fig-tree. -बलः an epithet of Bhīma. -भूषणः an epithet of Śiva.
मण्डलिकः a snake-keeper.
a snake-catcher. -मल्लः an epithet of Airāvata. -मारः a species of pot-herb (Mar. माका). -यष्टिः
f.
 ,
यष्टिका a graduated pole or post for showing the depth of water in a newly-dug pond.
a boring-rod driven into the earth. -रक्तम्, -रेणुः red lead. -रङ्गः the orange.
राजः an epithet of Śeṣa.
a large elephant
अधस्तान्नागराजाय सोमायोर्ध्वं दिशं ददौ Hariv. -रिपुः (see नागान्तकः) Garuḍa
शार्ङ्गचक्रायुधः खड्गी सर्वनागरिपुध्वजः
Mb.
 * 13.147.15. -रुकः the orange tree.
लता the penis.
the piper betel. -वल्लरी, -वल्ली piper betel. -वेला the hour when a serpent-like instrument is blown
नागवेलायामागन्तव्य...... । यस्मिन् ग्रामे न नागाः...... तस्मिन्नपि स एव कालः । तत्र हि आगमनं क्रियते । ŚB. on MS.* 1.8.69. -लोकः the world of serpents, the race of serpents collectively, one of the regions below the earth called Pātāla.
वारिकः a royal elephant.
an elephant-driver.
the chief of a herd of elephants.
the chief person in an assembly. -वीथी that part of the moon's path which contains the asterisms अश्विनी, भरणी and कृत्तिका
अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथीति शब्दिता V.
P.
 -संभवम्, -संभूतम् red lead. ...... मञ्जिष्ठां नागसंभवम् Śiva. B.3.19. -साह्वयम् Hastināpura.
Apte 1890
English
नाग a. (गी f.) 1 Serpentine, formed of snakes, snaky.
2 Elephantine.
गः [न गच्छति इत्यगः न अगो नागः] 1 A snake in general, particularly the cobra.
2 A fabulous serpentdemon of semi-divine being, having the face of a man and the tail of a serpent, and said to inhabit the Pātāla
Bg. 10. 29
R. 15. 83.
3 An elephant
Me. 14, 36
Śi. 4. 63
V. 4. 25.
4 A shark.
5 A cruel or tyrannical person.
6 (At the end of comp.) Any pre-eminent or distinguished person, e. g. पुरुषनागः.
7 A cloud.
8 A peg projecting from a wall to hang anything upon.
9 Piper betel.
10 One of the five vital airs of the body, that which is expelled by eructation.
11 The number ‘seven.’
गं 1 Tin.
2 Lead.
3 One of the astronomical periods (Karaṇas) called ध्रुव.
4 The effects of that period on anything done during it.
5 The asterism called आश्लेषा.
गी 1 A female Nāga.
2 A female elephant.
Comp.
अंगं Hastināpura.
अंगना {1} a female elephant. {2} the proboscis of an elephant.
अंचला,
अंजना = नागयष्टि q. v.
अंजना a female elephant.
अधिपः an epithet of Śeṣa.
अंतकः,
अरातिः,
अरिः {1} an epithet of Garuḍa. {2} a peacock. {3} a lion.
अशनः {1} a peacock
Pt. 1. 159. {2} an epithet of Garuḍa. {3} a lion.
आख्यः = नागकेसर q. v.
आननः an epithet of Gaṇeśa.
आनंदं a drama by Śriharsha.
आह्वः Hastināpura.
इंद्रः {1} a lordly or superior elephant
Ku. 1. 36. {2} Airāvata, Indra's elephant. {3} an epithet of Śeṣa.
ईशः {1} an epithet of Śeṣa. {2} N. of the author of Paribhāṣenduśekhara and several other works. {3} N. of Patañjali.
उदरं {1} a breast-plate. {2} a peculiar disease of pregnancy (गर्भोपद्रवभेद).
कन्यका a serpent-virgin.
कर्णः the castor-oil plant.
किंजल्कः = नागकेसर q. v.
केसरः N. of a tree with fragrant flowers, Mesua Roxburghii.
गर्भं red lead.
चूडः an epithet of Śiva.
जं {1} red lead. {2} tin.
जिह्विका red arsenic.
जीवनं tin.
दंतः,
दंतकः {1} ivory. {2} a peg or bracket projecting from a wall and used to hang things upon.
दंती {1} a kind of sunflower. {2} a harlot.
नक्षत्रं,
नायकं the constellation called Āśleṣā. (
कः) the lord of serpents.
नामकं tin.
नामन् m. holy basil.
नासा the proboscis of an elephant.
निर्यूहः a large pin or bracket projecting from a wall.
पंचमी {1} N. of a festival on the fifth day in the bright half of Śrāvaṇa. {2} the fifth day in the dark half of Āshāḍha.
पतिः an epithet of (1) Airāvata. (2) Śeṣa.
पदः a mode of sexual enjoyment (रतिबंध).
पाशः {1} a sort of magical noose used in battle to entangle an enemy. {2} N. of the noose or weapon of Varuṇa.
पाशकः a kind of coitus (रतिबंध).
पुरं {1} Hastināpura. {2} N. of a city in Pātāla.
पुष्पः {1} the Campaka tree. {2} the Punnāga tree.
बंधकः an elephant-catcher.
बंधुः the holy figtree.
बलः an epithet of Bhīma.
भूषणः an epithet of Śiva.
मंडलिकः {1} a snake-keeper. {2} a snake-catcher.
मल्लः an epithet of Airāvata.
यष्टिः f.,
यष्टिका {1} a graduated pole or post for showing the depth of water in a newly-dug pond. {2} a boringrod driven into the earth.
रक्तं, रेणुः red lead.
रंगः the orange.
राजः {1} an epithet of Śeṣa. {2} a large elephant.
रुकः the orange tree.
लता {1} the penis {2} the piper betel.
वल्लरी,
वल्ली piper betel.
लोकः the world of serpents, the race of serpents collectively, one of the regions below the earth called Pātāla.
वारिकः {1} a royal elephant. {2} an elephant-driver. {3} a peacock. {4} an epithet of Garuḍa. {5} the chief of a herd of elephants. {6} the chief person in an assembly.
वीथी that part of the moon's path which contains the asterisms अश्विनी, भरणी and कृत्तिका
अश्विनी कृत्तिका याम्यानागदीथीति शाब्दिता V. P.
संभवं, संभूतं red lead.
साह्वयं Hastināpura.
Monier Williams Cologne
English
नाग॑
m.
 (prob. neither
fr.
 न-ग nor
fr.
 नग्न) a snake, (esp. ) Coluber Naga,
ŚBr.
MBh.
&c.
(f. ई॑,
Suparṇ.
 ) a Nāga or serpent-demon (the race of Kadru or Su-rasā inhabiting the waters or the city Bhoga-vatī under the earth
they are supposed to have a human face with serpent-like lower extremities [see
esp.
Nāg.
 v, 17
RTL.
 233
&c.
 ]
their kings are Śeṣa, Vāsuki, and Takṣaka, ib. 323
7 or 8 of the Nāgas are particularly mentioned,
MBh.
Kāv.
&c.
with Buddhists they are also represented as ordinary men,
MWB.
 220)
N.
 of the numbers 7 (Sūryas. ) or 8 (Hcat. )
a cruel man,
L.
one of the 5 airs of the human body (which is expelled by eructation),
Vedāntas.
(sg. also collect.) an elephant (f(ई). , ifc. f(आ). ),
Kāv.
BhP.
 etc.
the best or most excellent of any kind (ifc. ),
L.
 (cf. ऋषभ, व्याघ्र
&c.
 )
shark,
L.
cloud,
L.
N.
 of sev. plants (Mesua Roxburghii, Rottlera Tinctoria
&c.
 ),
L.
N.
 of a serpent-demon,
VP.
of a Sādhya,
Hariv.
of a teacher,
Buddh.
of a dynasty of 9 or 10 princes,
VP.
of sev. authors (also -शर्मन् and -भट्ट),
Col.
of sev. other men,
Rājat.
of a mountain,
Pur.
of a district,
L.
=
 -दन्त (below),
L.
नाग॑ f(आ and ई).
N.
 of sev. women,
Rājat.
नाग॑
n.
 (m. ,
L.
 ) tin, lead,
Bhpr.
a kind of talc, ib.
a kind of coitus,
L.
N.
 of the 3rd invariable Karaṇa (See
s.v.
 ),
Sūryas.
Var.
of the effects of that period on anything happening during it,
W.
of a district of Bhārata-varṣa,
Gol.
नाग॑ mf(आ, or ई)n. formed of snakes, relating to serpents or s°-demons, snaky, serpentine, serpent-like,
MBh.
&c.
 (with आसन
n.
 a partic. attitude in sitting,
Cat.
आ
f.
 [scil. वीथी]
=
 नाग-व्°, below,
Var.
 )
belonging to an elephant, elephantine (as urine),
Suśr.
Monier Williams 1872
English
नाग नाग, अस्, m. (perhaps for original
स्नाग
Angl. Sax. snaca
Eng. snake
or connected
with नग, a mountain, or नग्न, naked
said to be
fr. rt. 1. दह् through change of द् into न्), a snake in
general, especially the spectacle-snake or cobra capella,
Coluber
a Nāga or fabulous serpent-demon so
called, having a human face with the tail of a ser-
pent, (the race of these beings is said to have sprung
from Kadrū, wife of Kaśyapa [or from Su-rasā], in
order to people Pātāla, one of the regions below the
earth, their city is called Bhoga-vatī)
an elephant
a shark (= तन्तु-नाग)
a cruel or tyrannical
person
(at the end of a comp.) ‘an elephant of a
man, ’ any great or pre-eminent person
N. of several
plants, the small tree with fragrant blossoms, Mesua
Roxburghii [cf. नाग-केशर]
Rottlera Tinctoria
(= पुन्-नाग)
a Cyperus (= मुस्तक)
Piper
Betel
a poisonous plant (see नाग-स्तोकक)
a
cloud
a peg or nail projecting from a wall to hang
anything upon
one of the five airs of the body,
that which is expelled by eructation
N. of the
number seven, (probably to be referred to seven
mythical serpents, but eight principal Nāgas are
mentioned)
N. of a Sādhya
of a Buddhist teacher
of a king of Āryāvarta, contemporary of Samudra-
gupta
N. of a dynasty consisting of nine or seven
princes
N. of several men
N. of a mountain
of
a district
(ई), f. a female Nāga
a female elephant
(अम्), n. tin
lead
one of the astronomical periods
called Karaṇas, (it is one of those termed ध्रुव,
q. v., or invariable, and corresponds to the last half of
Amāvāsya or new moon)
the effects of that period
on anything done or happening during it
(अस्, ई,
अम्), formed or consisting of snakes, serpentine,
snaky
relating to serpents or serpent-demons
elephantine, belonging to or resembling an elephant
(आ), f., N. of a woman
[cf. क्षिति-न्°।]
—नाग-
कन्द, अस्, m. a kind of bulbous plant (= हस्ति-
कन्द).
—नाग-कन्यका, f. a serpent-virgin.
—नाग-कर्ण, अस्, m. a kind of Ricinus (= रक्-
तैरण्ड, हस्ति-कर्ण).
—नाग-किञ्जल्क, अम्, n.
the blossom of Mesua Roxburghii.
—नाग-कुमार,
अस्, m. a prince of the serpent-demons
N. of a class
of deities among the Bhavanādhīśas guarding the
treasures of Kuvera.
—नाग-केश, अस्, m., N. of a
minister of king Nageśa.
—नाग-केशर or नाग-
केसर, अस्, m. a small tree with fragrant blossoms
(commonly Nageśar), Mesua Roxburghii or Ferrea
(अम्), n. the blossom of this tree.
—नाग-खण्ड,
N. of one of the nine divisions of Bhārata-varṣa.
—नाग-गन्धा, f. a species of bulbous plant (=
नाकुली or सर्प-गन्धा).
—नाग-गर्भ, अम्,
n. red lead.
—नाग-चूड, अस्, m. ‘snake-crested’ or
‘whose top-knot consists of snakes, ’ an epithet of
Śiva.
—नाग-च्छत्त्रा, f. a kind of plant, Tiaridium
Indicum.
—नाग-ज, अस्, आ, अम्, produced by or born
from a Nāga, &c.
(अम्), n. red lead
tin.
—नाग-
जिह्वा, f. ‘snake-tongue, ’ a species of plant, Asclepias
Pseudosarsa
(see शारिवा।)
—नाग-जिह्विका, f. red
arsenic.
—नाग-जीवन, अम्, n. tin.
—नागजीवन-
शत्रु, उस्, m. ‘enemy of tin, ’ orpiment.
—नाग-
तीर्थ, अम्, n., N. of a Tīrtha.
—नाग-दत्त, अस्,
आ, अम्, given by Nāgas or serpents
(अस्), m., N. of
one of the 100 sons of Dhṛta-rāṣṭra
N. of a man
related to Śākya-muni
of a king of Āryāvarta,
contemporary of Samudra-gupta.
—नाग-दन्त, अस्,
m. elephant's tusk or ivory, the tooth or tusk of an
elephant
a shelf, peg, or bracket projecting from
a wall and used to hang things upon
(आ), f., N. of
an Apsaras
(ई), f. a species of sun-flower, Helio-
tropium Indicum
a harlot.
—नागदन्तक, अस्,
m. ivory
a wooden peg or bracket projecting from
a wall, a shelf
(इका), f. a plant, commonly called
Rāma-dūti, Tragia Involucrata.
—नाग-दमनी, f.
a particular plant (= जम्बू, जाम्बवती, वृक्का)।
—नाग-दलोपम (°ल-उप्°), अम्, n. the tree
Xylocarpus Granatum.
—नाग-दाशक, अस्, m., N.
of a prince.
—नाग-देण्टिका, f. the betel plant.
—नाग-देव, अस्, m., N. of an author.
—नाग-
द्रु, उस्, m. a species of Euphorbia used in offerings
to the snake-goddess Manasā (= समन्त-दुग्ध)।
—नाग-द्वीप, अस्, m., N. of a Dvīpa in Jambū-
khaṇḍa or Bhārata-varṣa.
—नाग-नक्षत्र, अम्,
n., N. of the three asterisms forming the Nāga-
vīthi (?).
—नाग-नाथ, अस्, m. the king of the ser-
pents, a serpent-chief
(अम्), n., N. of a Liṅga sacred
to Śiva
(also called नागनाथेश-लिङ्ग।)
—नाग-
नाभ, अस्, m., N. of a man.
—नाग-नामक, अम्,
n. tin.
—नाग-नामन्, आ, m. holy basil (= तुलसी)।
—नाग-नायक, अस्, m. the leader or chief of the
Nāgas or snakes.
—नाग-नासा, f. the trunk or pro-
boscis of an elephant.
—नागनासोरू (°सा-ऊरू), ऊस्,
f. a woman whose thighs taper like the trunk of an
elephant
[cf. करभोरू, p. 205, col. 2.]
—नाग-
निर्यूह, अस्, m. = निर्यूह and नाग-दन्त, a
large pin or bracket projecting from a wall like a
shelf.
—नाग-पञ्चमी, f. a particular festival, the
fifth day in the light half of month Śrāvaṇa
the fifth day in the dark half of month Āṣāḍhā.
—नाग-पति, इस्, m. a serpent-chief.
—नाग-पत्-
त्रा, f. = नाग-दमनी.
—नाग-पत्त्री, f. a species
of plant (= लक्ष्मणा).
—नाग-पद, अस्, m. a
kind of coitus.
—नाग-पर्णी, f. the betel plant.
—नाग-पाल, अस्, m., N. of a man
a prince of
Sāśikya.
—नाग-पाश, अस्, m. a sort of magical noose
or lasso used in battle to entangle an enemy
‘the
serpent-noose, ’ an epithet of the weapon of Varuṇa,
regent of the waters
a kind of coitus.
—नाग-
पाशक, अस्, m. a kind of coitus.
—नाग-पुर,
अस्, m. ‘elephant's town, ’ ancient Delhi (= गज-
पुर, हास्तिन-पुर).
—नाग-पुष्प, अस्, m.
several plants, = Rottlera Tinctoria (= पुन्-नाग)
Mesua Roxburghii (= नाग-केसर)
Michelia
Champaka (= चम्पक)
(अम्), n. the blossom of
this plant
(ई), f. = नाग-दमनी.
—नागपुष्प-
फला, f. the plant Benincasa Cerifera (= कुष्-
माण्डी).
—नाग-पुष्पिका, f. yellow jasmine (=
स्वर्ण-यूथी).
—नाग-फल, अस्, m. the plant
Trichosanthes Diœca
(आ), f. a various reading for
नाग-बला.
—नाग-बधू, ऊस्, f. a female ele-
phant.
—नाग-बन्धक, अस्, m. an elephant-
catcher.
—नाग-बन्धु, उस्, m. ‘elephant-friend,
liked by elephants, ’ the holy fig-tree, Ficus Religiosa
(= अश्वत्थ).
—नाग-बल, अस्, m. ‘having the
strength of an elephant, ’ an epithet of Bhīma
(आ),
f. the plant Uraria Lagopodioides
(अम्), n. a par-
ticular high number.
—नाग-बुद्ध, अस्, m. or
नाग-बोधि, इस्, m., N. of a Buddhist teacher.
—नाग-बुद्धि, इस्, m., N. of a medical author.
—नाग-बोध, अस्, m., N. of an author.
—नाग-
भगिनी, f. ‘serpent's sister, ’ N. of the goddess Manasā
[cf. नाग-मातृ।]
—नाग-भिद्, त्, m. ‘elephant-
destroyer, ’ a species of snake, Amphisbæna
(also
written नाग-भृत्, = डुण्डु।)
—नाग-भूषण,
अस्, आ, अम्, ‘decorated with serpents, ’ an epithet of
Śiva
[cf. नाग-चूड।]
—नाग-भोग, अस्, m. a
species of serpent.
—नाग-मण्डलिक, अस्, m. a
snake-keeper
a snake-catcher.
—नाग-मती, f. the
plant Ocimum Sanctum.
—नाग-मय, अस्, ई, अम्,
consisting of or in elephants.
—नाग-मल्ल, अस्,
m. ‘an athlete among the elephants, ’ an epithet of
Indra's elephant Airāvata.
—नाग-मातृ, ता, f.
‘mother of serpent-demons, ’ an epithet of Su-rasā
an
epithet of the goddess Manasā (supposed to preside
over snakes)
red arsenic.
—नाग-मार, अस्, m. a
species of pot-herb, also Keśa-rāja.
—नाग-मुद्र,
अस्, m., N. of a Buddhist Sthavira (= नाग-सेन)।
—नाग-यष्टि, इस्, f. or नाग-यष्टिका, f. a gradu-
ated pole or post for showing the depth of water in
a newly dug pond, a boring-rod or stick driven into
the earth.
—नाग-रक्त, अम्, n. red lead.
—नाग-
रङ्ग, अस्, m. the orange, (usually applied to the
Silhet orange, Citrus Aurantium.)
—नाग-रट्ट, अस्,
m. a various reading for नाग-वट्ट, q. v.
—नाग-
राज्, ट्, m. a serpent-king, a chief of the Nāgas.
—नाग-राज, अस्, m. ‘king of the serpents, ’ an epithet
of Ananta or of Vāsuki, chief of the serpents
a king
among the elephants, a large elephant.
—नागराज-
कर, अस्, m. the trunk of the king of elephants.
—नाग-राजन्, आ, m. a serpent-king.
—नाग-रुक,
अस्, m. = नाग-रङ्ग, the orange-tree.
—नाग-रेणु,
उस्, m. red lead.
—नाग-लता, f. the penis
N. of a
woman.
—नाग-लेखा, f., N. of a woman.
—नाग-
लोक, अस्, m. the Nāga world or one of the regions
below the earth, otherwise called Pātāla, the world of
the serpent-demons, the abode of serpents or the
race of serpents collectively.
—नाग-वट्ट, अस्, m.,
N. of a man
[cf. नाग-रट्ट।]
—नाग-वत्, आन्, अती,
अत्, consisting of snakes
possessed of elephants.
—ना-
ग-वधू, see नाग-बधू.
—नाग-वन, अम्, n.
‘serpent-wood, ’ N. of a place.
—नाग-वर्त्मन्, आ,
m., N. of a Tīrtha.
—नाग-वल्लरी or नाग-
वल्लि, इस्, ई, or नाग-वल्लिका, f. Piper Betel, the
betel plant.
—नाग-वारिक, अस्, m. a royal elephant
an elephant-driver or keeper
a peacock
an epithet
of Garuḍa, the bird of Viṣṇu
the chief person in a
court or assembly.
—नाग-वास, अस्, m. ‘abode of
snakes, ’ N. of a lake supposed to have been formed
originally by the valley of Nepal.
—नाग-वीथी, f. a
row of serpents
the serpents' path, that part of the
moon's path which contains the asterisms Svāti or
(according to others) Aśvinī, Bharaṇī, and Kṛttikā
N. of a daughter of Yāmī who was the daughter of
Dakṣa and wife of Dharma
of a daughter of Kaś-
yapa by Yāminī.
—नाग-वृक्ष, अस्, m. a species
of tree.
—नाग-शत, अस्, m., N. of a mountain.
—नाग-श्री, ईस्, f., N. of a queen.
—नाग-सम्-
भव, अम्, n. minium or red lead.
—नाग-सम्-
भूत, ‘produced from serpents, ’ epithet of a sort of
pearl.
—नाग-साह्वय, अस्, आ, अम्, called after
elephants, (generally with नगर = ‘elephant's town, ’
i. e. Hāstina-pura.)
—नाग-सुगन्धा, f. the ich-
neumon plant (= सु-गन्धा, सर्प-सुगन्धा,
भुजङ्गाक्षी
cf. नाकुली).
—नाग-सेन, अस्, m.,
N. of a Buddhist Sthavira
a king of Āryāvarta and
contemporary of Samudra-gupta.
—नाग-स्तोकक,
अम्, n. a species of poisonous plant.
—नाग-स्थल,
N. of a village near Mathurā.
—नाग-स्फोता or
rather नाग-स्फोटा, f. two plants (= दन्ती and नाग-
दन्ती).
—नाग-स्वरूपिणी, f. a kind of metre con-
sisting of four lines of eight syllables each.
—नाग-
हनु, उस्, m. a kind of perfume (= नख).
—नाग-
हन्त्री, f. a species of plant (= बन्ध्या-कर्को-
टकी
cf. नागाराति).
—नाग-ह्रद, अम्, n. a
lake inhabited by snakes or serpent-demons.
—ना-
गाख्य (°ग-आख्°), अस्, m. = नाग-केसर, Mesua
Roxburghii.
—नागाङ्ग, अम्, n. Hāstina-pura.
—ना-
गाङ्गना (°ग-अङ्°), f. a female elephant
the pro-
boscis of an elephant
[cf. नागाञ्जना।]
—नागाञ्-
चला (°ग-अञ्°), f. = नाग-यष्टि, q. v.
—नागाञ्-
जना, f. the female of an elephant (= नाग-यष्टि,
q. v.).
—नागाधिप (°ग-अध्°), अस्, m. ‘the ser-
pent-prince, ’ an epithet of Śeṣa.
—नागाधिपति
(°ग-अध्°), इस्, m. ‘serpent-chief, ’ an epithet of
Virūḍhaka.
—नागाधिराज (°ग-अध्°), अस्, m. the
king or chief of the elephants.
—नागानन्द
(°ग-आन्°), अस् or अम्, m. n. (?), or नागानन्द-ना-
टक, अम्, n., N. of a play ascribed to king Harṣa.
—नागान्तक (°ग-अन्°), अस्, m. ‘destroyer of
serpents, ’ an epithet of Garuḍa, the bird of Viṣṇu.
—नागाभिभु, उस्, or -भू (°ग-अभ्°), ऊस्, m., N.
of a Buddha.
—नागाराति (°ग-अर्°), इस्, m. a species
of plant (= बन्ध्या-कर्कोटकी
cf. नाग-हन्त्री).
—नागारि (°ग-अरि), इस्, m. ‘enemy of serpents, ’
epithet of Garuḍa.
—नागारूढ (°ग-आर्°), अस्, आ,
अम्, mounted or riding upon an elephant.
—नागार्-
जुन (°ग-अर्°), अस्, m., N. of an ancient Buddhist
teacher of the rank of a Bodhi-sattva, said to be
the author of the Yoga-ratna-mālā or Āścarya-ratna-
mālā
(ई), f., N. of a rock-cavern.
—नागालाबु
(°ग-अल्°), उस्, f. a species of gourd (= कुम्भ-
तुम्बि).
—नागाशन (°ग-अश्°), अस्, m. ‘snake-
eater, ’ a peacock
an epithet of Garuḍa.
—ना-
गाह्व (°ग-आह्°), अम्, n. ‘the town called after
elephants, ’ Hāstina-pura
(आ), f. a species of bulbous
plant (= लक्ष्मणा
cf. नाग-पत्त्री).
—नागाह्-
वय (°ग-आह्°), अस्, m. a species of plant
an epithet
of Tathāgata-bhadra.
—नागेन्द्र (°ग-इन्°), अस्,
m. a serpent-prince, serpent-chief
(ई), f., N. of a
river.
—नागेश (°ग-ईश), अस्, m., N. of a prince
an epithet of Patañjali
नागेश or नागेश-भट्ट,
N. of a grammarian, see नागोजी
(अम्), n., N. of a
Liṅga in Dārukā-vana.
—नागेश्वर (°ग-ईश्°), अस्,
m., N. of a man
(ई), f., N. of the deity Manasā
(अम्), n., N. of a Liṅga.
—नागेश्वर-तीर्थ, अम्,
n., N. of several sacred bathing-places.
—नागोदर
(°ग-उद्°), अस्, m., N. of a medical author
(अम्),
n. a medical term for a peculiar disease of preg-
nancy, dissolution of the fetus in the womb
a
breast-plate, a cuirass.
—नागोद्भेद (°ग-उद्°), अस्,
m., N. of a sacred spot where the river Saras-vatī
re-appears.
Macdonell
English
नाग nāgá,
m.
 serpent, esp. as name of fabulous 🞄serpents with human faces inhabiting the 🞄city of Bhogavatī in the infernal regions
🞄elephant
a vital air (causing vomiting)
N. 🞄of several plants
N..
Benfey
English
नाग नाग, i. e. नग + अ, 1.
m.
1. A
serpent, especially the name of fabulous
serpents, having a human face and in-
habiting Pātāla, or the infernal regions,
Rām. 2, 25, 30
Man. 1, 37.
2. An
elephant, Rām. 1, 6, 22.
3. A small
tree, Mesua Roxburghii Wight., Suśr.
1, 171, 7.
4. One of the five vital airs,
Vedāntas. in Chr. 207, 15.
5. A proper
name, Hariv. 11537,
6. The name of
a mountain, Bhāg. P. 5, 16, 27.
II.
f.
गी, A female elephant, Suśr. 1, 178, 1.
III.
adj.
 ,
f.
 गी।
1. Consisting of ser-
pents, MBh. 8, 2586.
2. Produced
from an elephant, Suśr. 1, 194, 1.
IV.
f.
 गा, A proper name, Rājat. 7, 293.
--
Comp.
 दिङ्नाग, i. e.
दिश्-,
m.
 an ele-
phant supposed to support a quarter of
the world, Megh. 14.
शिशु-,
m.
 a kind
of Rākṣasa or demon, Rām. 3, 76, 28.
Hindi
Hindi
साँप
Apte Hindi
Hindi
नागः
पुं*
 - नाग + अण्
"साँप, विशेष कर काला साँप"
नागः
पुं*
 - नाग + अण्
"एक काल्पनिक नागदैत्य जिसका मुख मनुष्य जैसा और पूंछ साँप जैसी होती है तथा जो पाताल में रहता है- @ भग* १०/२९, @ रघु* १५/८३"
नागः
पुं*
 - नाग + अण्
हाथी
नागः
पुं*
 - नाग + अण्
मगरमच्छ
नागः
पुं*
 - नाग + अण्
"क्रूर, अत्याचारी व्यक्ति"
नागः
पुं*
 - नाग + अण्
गण्यमान्य और पूज्य व्यक्ति
नागः
पुं*
 - नाग + अण्
बादल
नागः
पुं*
 - नाग + अण्
खूंटी
नागः
पुं*
 - नाग + अण्
"नागकेसर, नागरमोथा"
नागः
पुं*
 - नाग + अण्
शरीरस्थ पाँच प्राणों में वह वायु जो डकार के द्वारा बाहर निकलती है।
नागः
पुं*
 - नाग + अण्
सात की संख्या
नागम्
नपुं*
 - -
रांग
नागम्
नपुं*
 - -
सीसा
नागः
पुं*
 - "न गच्छति इति अगः, न अग इति नागः"
साँप
नागः
पुं*
 - "न गच्छति इति अगः, न अग इति नागः"
हाथी
नागः
पुं*
 - "न गच्छति इति अगः, न अग इति नागः"
बादल
नागः
पुं*
 - "न गच्छति इति अगः, न अग इति नागः"
बिगुल
नागम्
नपुं*
 - -
टीन
नागम्
नपुं*
 - -
जस्ता
नागम्
नपुं*
 - -
रांगा
नागम्
नपुं*
 - -
एक प्रकार का रतिबन्ध
Shabdartha Kaustubha
Kannada
नाग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸರ್ಪ/ಹಾವು
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-३-५३)
व्युत्पत्तिः - > नगे भवः
प्रयोगाः - > नागेषु सानुरागेषु पश्यत्सु दिविषत्सु च । भूमिपालं नरं भैमी वरं साववरद्वरम्
उल्लेखाः - > नैष० १७-११९|
विस्तारः - > नागं नपुंसकं रङ्गे सीसके करणान्तरे| नागः पन्नगमातङ्गक्रूराचारिषु तोयदे । नागकेसरपुन्नाग नागदन्तकमूस्तके । देहानिलप्रभेदे च श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थितः - मेदि०
नाग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಜ/ ಆನೆ
प्रयोगाः - > नागं पुनर्मृदु सलील- निमीलिताक्षं सर्वः प्रियः खलु भवत्यनुरूपचेष्टः
उल्लेखाः - > माघ० ५-३|
विस्तारः - > नागं नपुंसकं रङ्गे सीसके करणान्तरे| नागः पन्नगमातङ्गक्रूराचारिषु तोयदे । नागकेसरपुन्नाग नागदन्तकमूस्तके । देहानिलप्रभेदे च श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थितः - मेदि०
नाग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಗಕೇಸರ ವೃಕ್ಷ/ ನಾಗಸಂಪಿಗೆ ಮರ
विस्तारः - > नागं नपुंसकं रङ्गे सीसके करणान्तरे| नागः पन्नगमातङ्गक्रूराचारिषु तोयदे । नागकेसरपुन्नाग नागदन्तकमूस्तके । देहानिलप्रभेदे च श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थितः - मेदि०
नाग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮುಸ್ತಾಕ/ ಕೊನ್ನಾರಿ ಗೆಡ್ದೆ
विस्तारः - > नागं नपुंसकं रङ्गे सीसके करणान्तरे| नागः पन्नगमातङ्गक्रूराचारिषु तोयदे । नागकेसरपुन्नाग नागदन्तकमूस्तके । देहानिलप्रभेदे च श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थितः - मेदि०
नाग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೇಘ/ ಮೋಡ
विस्तारः - > नागं नपुंसकं रङ्गे सीसके करणान्तरे| नागः पन्नगमातङ्गक्रूराचारिषु तोयदे । नागकेसरपुन्नाग नागदन्तकमूस्तके । देहानिलप्रभेदे च श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थितः - मेदि०
नाग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುನ್ನಾಗವೃಕ್ಷ/ ಸುರಗಿಮರ
विस्तारः - > नागं नपुंसकं रङ्गे सीसके करणान्तरे| नागः पन्नगमातङ्गक्रूराचारिषु तोयदे । नागकेसरपुन्नाग नागदन्तकमूस्तके । देहानिलप्रभेदे च श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थितः - मेदि०
नाग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಗದಂತವೃಕ್ಷ
विस्तारः - > नागं नपुंसकं रङ्गे सीसके करणान्तरे| नागः पन्नगमातङ्गक्रूराचारिषु तोयदे । नागकेसरपुन्नाग नागदन्तकमूस्तके । देहानिलप्रभेदे च श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थितः - मेदि०
नाग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶರೀರದೊಳಗಿರುವ ಪಂಚವಾಯುಗಳಲ್ಲೊಂದು
विस्तारः - > नागं नपुंसकं रङ्गे सीसके करणान्तरे| नागः पन्नगमातङ्गक्रूराचारिषु तोयदे । नागकेसरपुन्नाग नागदन्तकमूस्तके । देहानिलप्रभेदे च श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थितः - मेदि०
नाग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಪದವಾದಾಗ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಚಕವಾದ ಒಂದು ಪದ
विस्तारः - > सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थ गोचराः - अम०
नाग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೀಸಲೋಹ
विस्तारः - > नागं नपुंसकं रङ्गे सीसके करणान्तरे| नागः पन्नगमातङ्गक्रूराचारिषु तोयदे । नागकेसरपुन्नाग नागदन्तकमूस्तके । देहानिलप्रभेदे च श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थितः - मेदि०
नाग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಗರ
विस्तारः - > नागं नपुंसकं रङ्गे सीसके करणान्तरे| नागः पन्नगमातङ्गक्रूराचारिषु तोयदे । नागकेसरपुन्नाग नागदन्तकमूस्तके । देहानिलप्रभेदे च श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थितः - मेदि०
नाग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ) ಬವ ಬಾಲವ ಮೊದಲಾದ ಹನ್ನೋಂದು ಕರಣಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇದು ತಿಥಿಯ ಅರ್ಧ ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಒಂದು ಕಾಲವಿಶೇಷ.
विस्तारः - > नागं नपुंसकं रङ्गे सीसके करणान्तरे| नागः पन्नगमातङ्गक्रूराचारिषु तोयदे । नागकेसरपुन्नाग नागदन्तकमूस्तके । देहानिलप्रभेदे च श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थितः - मेदि०
नाग
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಕ್ರೂರವಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುವವನು/ ದಯೆಯಿಲ್ಲದವನು.
विस्तारः - > नागं नपुंसकं रङ्गे सीसके करणान्तरे| नागः पन्नगमातङ्गक्रूराचारिषु तोयदे । नागकेसरपुन्नाग नागदन्तकमूस्तके । देहानिलप्रभेदे च श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थितः - मेदि०
L R Vaidya
English
nAga {% (I) m. %} 1. A snake in general, but especially the cobra, Bg.x.29
2. a Semi-divine being having a human face with the tail of a serpent
(the race of these beings is supposed to tenant Pātāla)
3. an elephant, Megh.i.14, 36
4. a shark
5. a cruel or tyrannical person
6. (at the end of a compound) any pre-eminent person, e.g. पुरुषनाग
7. a cloud
8. a peg projecting from a wall to hang anything upon
9. piper betel
10. that of the five airs of the body which is expelled by eructation
11. the number ‘seven.’
nAga {% (II) n. %} 1. Tin
2. lead.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
८, अनीक, अनुष्टुभ्, अहि, इभ, उरग, करटिन्, करिन्, करेणु, कर्मन्, कुज्जर, गज, गहन, गह्वर, तक्ष, तनु, दन्तिन्, दिक्, दिग्गज, दिङ्नाथ, दिश्, दुरित, द्विप, द्विरद, धी, धीगुण, नाग, नागेन्द्र, पद्मी, पन्नग, पवनभुक्, पीलुक, पुष्करिन्, प्रधान, प्रभावक, फणिन्, बुद्धिगुण, भद्र, भुजग, भुजङ्ग, भुजङ्गम, भूति, मङ्गल, मतङ्गज, मति, मद, मातङ्ग, यूथप, वन, वसु, वारण, विषभृद्वपु, व्याल, श्रिय, सर्प, सिद्धगुण, सिद्धि, सिन्धुर, सुण्डिप, स्तम्बेरम, स्तम्भेरम, हस्तिन्
Bopp
Latin
नाग m. (a नग mons. s. अ)
1) serpens (Wils.: A serpent
in general, or especially the Spectacle snake, or Cobra
Capella (Coluber Naga).) SU. 2. 8. BH. 10. 29.
2) ele-
phantus. N. 13. 10.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
गन्धर्व
पु
गन्धर्व, देवजाति, तुरङ्गम, नाग, मृगपुङ्गव
गन्धर्वो देवजातिः स्यात् गन्धर्वो हि तुरङ्गमः ।
गन्धर्वश्च स्मृतो नागो गन्धर्वो मृगपुङ्गवः ॥ ९० ॥
verse 1.1.1.90
page 0006
नाग
पु
नाग, वृक्षविशेष, वारण, पन्नग
नागो वृक्षविशेषः स्यान्नागौ वारण-पन्नगौ ।
verse 2.1.1.30
page 0009
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
नाग a grammarian. Mentioned in Śrīkaṇṭhacarita 25, 64.
Indian Epigraphical Glossary
English
nāga (IE 7-1-2), ‘eight’.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
नाग m. ° = नागरूपो बाणः, Yudh. 8, 62. — *Am Ende eines Komp., H 5, 142 [in धवनाग = पुरुषश्रेष्ठ]. —° = किंनर, H XXX, 55 (Ko.). — *= पुंनाग (Rottleria tinctoria), H XXXI, 28. — n. *eine Art Coitus, E 584 (P). 598 (D).
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 औरग, नाग, ह्वार्य
adjective
सर्पचलनसदृशः।
"औरगस्य कोष्ठकस्य प्रयोगः आधिक्येन बीजगणिते भवति।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
klu
१) उरग २) गिति (?) ३) तक्षक ४) द्विजन्मन् ५) नपुचि ६) नाग ७) पन्नग ८) कणिन् ९) पातङ्ग १०) व्याड ११) सागरेन्द्र
glang chen
१) अराल २) इभ ३) करिन् ४) कुञ्जर ५) गज ६) दन्तिन् ७) द्विप ८) नाग ९) पीलु १०) पुष्कर ११) महागज १२) मातंग १३) वारण १४) स्थूलोच्चय १५) हस्तिन्
glang po
१) गज २) नाग ३) मतंगज ४) मातंग ५) हस्तिन्
glang po che
१) गज २) नाग ३) मातंगो नागराजा ४) हस्तिन्
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
ताम्रं म्लेच्छमुखं शुल्वं रक्तं द्व्यष्टमुदुम्बरम् ॥ १०३९ ॥
म्लेच्छशाबरभेदाख्यं मर्कटास्यं कनीयसम् ।
ब्रह्मवर्धनं वरिष्ठं सीसं तु सीसपत्त्रकम् ॥ १०४० ॥
नागं गण्डूपदभवं वप्रं सिन्दूरकारणम् ।
वर्ध्नं स्वर्णारियोगेष्टे यवनेष्टं सुवर्णकम् ॥ १०४१ ॥
-wordlist-
ताम्र (क्ली), म्लेच्छमुख (क्ली), शुल्ब (क्ली), रक्त (क्ली), द्व्यष्ट (क्ली), उदुम्बर (क्ली), म्लेच्छ (क्ली), शाबर (क्ली), मर्कटास्य (क्ली), कनीयस (क्ली), ब्रह्मवर्धन (क्ली), वरिष्ठ (क्ली), सीसक (क्ली), सीसपत्रक (क्ली), नाग (क्ली), गण्डूपदभव (क्ली), वप्र (क्ली), सिन्दूरकारण (क्ली), वर्ध्र (पुंक्ली), स्वर्णारि (क्ली), योगेष्ट (क्ली), यवनेष्ट (क्ली), सुवर्णक (क्ली)
--source--
हस्ती मतङ्गजगजद्विपकर्यनेकपा मातङ्गवारणमहामृगसामयोनयः ।
स्तम्बेरमद्विरदसिन्धुरनागदन्तिनो दन्तावलः करटिकुञ्जरकुम्भिपीलवः ॥ १२१७ ॥
इभः करेणुर्गर्जोऽस्य स्त्री धेनुका वशापि च ।
-wordlist-
हस्तिन् (पुं), मतङ्गज (पुं), गज (पुं), द्विप (पुं), करिन् (पुं), अनेकपा (पुं), मातङ्ग (पुं), वारण (पुं), महामृग (पुं), सामयोनि (पुं), स्तमेरम (पुं), द्विरद (पुं), सिन्धुर (पुं), नाग (पुं), दन्तिन् (पुं), दन्तावल (पुं), करटिन् (पुं), कुञ्जर (पुंक्ली), कुम्भिन् (पुं), पीलु (पुं), इभ (पुं), करेणु (पुंस्त्री), गर्ज (पुं), धेनुका (स्त्री), वशा (स्त्री)
--source--
नागाः पुनः काद्रवेयास्तेषां भोगावती पुरी ।
-wordlist-
नाग (पुं), काद्रवेय (पुं), भोगावती (स्त्री), नागपुरी (स्त्री)
--source--
नागाः स्युर्दृग्विषा लूमविषास्तु वृश्चिकादयः ॥ १३१२ ॥
-wordlist-
नाग (पुं), दृग्विष (पुं), लूमविष (पुं), वृश्चिक (पुं)
--source--
ग्राहे तन्तुस्तन्तुनागोऽवहारो नागतन्तुणौ ।
अन्येऽपि यादोभेदाः स्युर्बहवो मकरादयः ॥ १३५१ ॥
-wordlist-
ग्राह (पुं), तन्तु (पुं), तन्तुनाग (पुं), अवहार (पुं), नाग (पुं), तन्तुण (पुं), मकर (पुं)
--source--
स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुंगवर्षभकुञ्जराः ।
सिंहशार्दूलनागाद्यास्तल्लजश्च मतल्लिका ॥ १४४० ॥
मचर्चिका प्रकाण्डोद्घौ प्रशस्यार्थप्रकाशकाः ।
-wordlist-
व्याघ्र (पुं), पुङ्गव (पुं), ऋषभ (पुं), कुञ्जर (पुं), सिंह (पुं), शार्दूल (पुं), नाग (पुं), तल्लज (पुं), मतल्लिका (स्त्री), मचर्चिका (स्त्री), प्रकाण्ड (पुं), उद्घ (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
विषधर
विषधर, दन्दशूक, पवनाशन, सर्प, सरीसृप, उरुग, व्याल, भुजग, भुजङ्ग, कुम्भीनस, पन्नग, नाग, भोगिन्, अहि, फणभृत्, पृदाकु, काकोदर, कञ्चुकि, चक्रिन्, गूढपाद्, द्विरसन, काद्रवेय, दर्वीकर, अदृक्श्रुति, भुजङ्गम, आशीविष, दीर्घपृष्ठ, कुण्डलिन्, जिह्मग
विषधरदन्दशूकपवनाशनसर्पसरीसृपोरुगव्याल-
भुजगभुजङ्गकुम्भीनसपन्नगनागभोगिनः ।
अहिफणभृत्पृदाकुकाकोदरकञ्चुकिचक्रिगूढपाद्,
द्विरसनकाद्रवेयदर्वीकरदृक्श्रुतयो भुजङ्गमाः ॥ ६४० ॥
आशीविषो दीर्घपृष्ठः कुण्डली जिह्मगः स्मृतः ।
verse 3.1.1.640
page 0073
नाग
नाग, कुञ्जर
वृजिनः केशेऽप्युक्तः स्थाणुः कीलेऽपि कुञ्जरे नागः ।
verse 5.1.1.797
page 0092
नाममाला
Sanskrit
गज, मतङ्गज, हस्ति, वारण, अनेकप, करिन्, दन्तिन्, स्तम्बेरम, कुम्भिन्, द्विरद, इभ, मितङ्गम, शुण्डाल, सामज, नाग, मातङ्ग, पुष्करिन्, द्विप, करेणु, सिन्धुर
गजो मतङ्गजो हस्ती वारणोऽनेकपः करी ।
दन्ती स्तम्बेरमः कुम्भी द्विरदेभमितङ्गमाः ॥ ८८ ॥
शुण्डालः सामजो नागो मातङ्गः पुष्करी द्विपः ।
करेणुः सिन्धुरः तेषु यन्ता याता निषाद्यपि ॥ ८९ ॥
verse 0.1.1.88
page 0045
पन्नग, अहि, विषधर, लेलिहान, भुजङ्गम, नाग, उरग, फणिन्, सर्प
पन्नगोऽहिर्विषधरो लेलिहानो भुजङ्गमः ।
नागोरगौ फणी सर्पः तद्वैरी विनतात्मजः ॥ १२८ ॥
सुपर्णो गरुडस्तार्क्ष्यो गरुत्मान् शकुनीश्वरः ।
इन्द्रजिन्मन्त्रपूतात्मा वैनतेयो विषक्षयः ॥ १२९ ॥
verse 0.1.1.128
page 0065
अञ्जन, कज्जल, नाग, गज, पाटल, आरुण
अञ्जनं कज्जलं नागं गजपाटलमारुणम् ।
verse 0.1.1.181
page 0086
Mahabharata
English
Nāga, pl. (ºāḥ) (“Serpents”), sons of Kaśyapa and Kadrū (or Surasā). § 11 (Anukram.): I, 2, 365 (sarva-Nºānāṃ …sambhavaḥ), 369 (ºānāṃ…samudbhavaḥ).--§ 17 (Uttaṅka): I, 3, 797 (Airāvatarājānaḥ sarpāḥ), 799 (bahūni Nºveśmāni Gaṅgāyās tīra uttare), 804 (prārthayan Nºmukhyatāṃ, sc. Śrutasena), ††806, ††813, ††830 (ºbhavane, the adventures of Uttaṅka in the world of the N.).--§ 26 (Jaratkāru): I, 15, 1063 (all. to § 68).--§ 27 (Kaśyapa): I, 16, 1076 (ºsahasraṃ, sons of Kaśyapa and Kadrū).-[§ 29 (Kadrū): I, 20 (Kadrū cursed her sons, that they should be consumed by the fire at the snake-sacrifice of Janamejaya).]--§ 30b (Samudra): I, 21, 1210 (ºānām ālayaṃ, i.e. the ocean).--§ 31 (Kadrū): I, 22, 1223.--§ 31b (Samudradarśana): I, 22, 1230 (do.).--§ 32b (Garuḍa): I, 23, 1247 (ºkshayakaraḥ, i.e. Garuḍa).--§ 36 (Kadrū): I, 25, 1282 (ºānām ālayaḥ, i.e. the ocean).--§ 38 (do.): I, 26, 1301.--§ 39 (Rāmaṇīyaka): I, 27, 1304, 1310.-§ 40 (Garuḍa): I, 28, 1332.--§ 47 (Sarpanāmak.): I, 35, 1562 (enumeration of the principal serpents).--§ 49 (Vāsuki): I, 37, 1606, 1608, 1614
38, 1637, 1640
39, 1641 (consultation of the serpents about the means of being delivered from the curse of Kadrū).--§ 51 (Parikshit): I, 43, 1792, 1795.--§ 58b foll. (Sarpasattra): I, 53, 2052, 2053, 2059 (the snake-sacrifice of Janamejaya, Āstīka obtained from Janamejaya the boon that the sacrifice might be ended).--§ 63 (do.): I, 57, 2148 (enumeration of the serpents of Vāsuki's race who had fallen into the fire).-§ 64 (do.): I, 57, 2151 (do., of Takshaka's race).--§ 65 (do.): I, 57, 2153 (do., of Airāvata's race).--§ 66 (do.): I, 57, 2155 (do., of Dhṛtarāshṭra's race), 2160.--[§ 68 (Āstīka): I, 58 (thus Āstīka had delivered the serpents from the curse of Kadrū).]--§ 129 (Aṃśāvat.): I, 66, 2634 (sons of Surasā, the pannagas being sons of Kadrū).-§ 191 (Arjuna): I, 123, 4829 (present at the birth of Arjuna, enumeration).--§ 197 (Bhīmasenarasap.): I, 128, 5018 (ºbhavane, ºkumārakān), 5025, 5031, 5033
129, 5057, 5058, 5060 (Bhīmasena was rescued by the Nāgas and dwelt for some time in the world of the Nāgas).--§ 233 (Svayaṃvarap.): I, 187, 7017 (Suparṇa-Nºāsura-Siddhajushṭaṃ, sc. antarīkshaṃ).--§ 244 (Rājyalābhap.): I, 207, 7575 (ºair Bhogavatī yathā), 7594 (do.).--§ 246 (Sundopasundop.): I, 210, 7659 (antarbhūmigatān, vanquished by Sunda and Upasunda)
212, 7712 (Sunda and Upasunda robbed the jewels of the N.).--§ 247 (Arjunavanavāsap.): I, 213, 7745 (ºair iva Sarasvatī).--§ 256b (Khāṇḍavadahanap.): I, 224, 8171.--§ 257d (Sudarśana): I, 225, 8198 (ºānām adhikaḥ, sc. Kṛshṇa).--§ 258 (Khāṇḍavadahanap.): I, 228, 8285, 8318 (slain at the conflagration of the Khāṇḍava forest).--§ 267 (Yamasabhāv.): II, 8, 335 (śataṃ, in the palace of Yama).--[§ 268 (Varuṇasabhāv.): II, 9, 363 (sarpāḥ, enumeration).]--§ 270 (Brahmasabhāv.): II, 11, 465 (worship Brahmán), 472 (come to the palace of Brahmán).--§ 271 (Lokapālasabhākh.): II, 12, 480 (in the palace of Varuṇa).--§ 314 (Āraṇyakap.): III, 9, 330.--§ 345 (Nalopākhyānap.): III, 57, 2195 (ºair Bhogavatīm iva).--§ 362 (Tīrthayātrāp.): III, 83, 5084 (Sarpadevīṃ…Nºānāṃ tīrthaṃ).--§ 373 (Prayāga): III, 85, 8214 (in Prayāga).--§ 418d (Kailāsa): III, 139, 10831 (on the mountain of Kailāsa).--§ 437 (Yakshayuddhap.): III, 160, 11696 (º-mahānāga-º).--§ 445 (Nivātakavacayuddhap.): III, 173, 12262 (hatanāgam iva hradaṃ).-§ 459 (Mārkaṇḍeyas.): III, 188, 12924, 12942 (seen by Mārkaṇḍeya in the stomach of Nārāyaṇa).--§ 460b (Kaliyuga): III, 190, 13075 (ºānām ālayeshu), 13093.-§ 476 (Dhundhumārop.): III, 202, 13535 (ºānāṃ… varaṃ).--§ 549d (Dhṛtarāshṭra): IV, 2, 44 (Dhṛtarāshṭraś ca Nºānāṃ, sc. varaḥ).--§ 552 (Goharaṇap.): IV, 26, 887 (iva Nºendrāḥ?, “elephants” PCR.).--§ 561 (Yānasandhip.): V, 71, †2580 (º-Rakshasāṃ, sc. janitraṃ, i.e. Kṛshṇa (Vishṇu).-§ 564 (Mātaliyop.): V, 97, 3520 (M. would seek a husband for his daughter among the N.)
103, 3620 (Surasāyāḥ sutāḥ), 3624 (enumeration of the principal Nāgas).--§ 565 (Gālavacarita): V, 120, 4028 (º-Yaksha-manushyānāṃ samāgamaḥ).--§ 573 (Ambopākhyānap.): V, 179, 7152 (ksharanto rudhiraṃ Nºā iva).--§ 574 (Jambūkh.): VI, 6, 246 (sarpā Nºāś ca, on the mountain Nishada).--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 34, 1233 (Anantaś cāsmi Nºānāṃ, says Kṛshṇa).-§ 586 (Bhīshmavadhap.): VI, 104, 4758 (mahāśaktiṃ… Nāgakanyopamāṃ).--§ 600 (Ghaṭotkacavadhap.): VII, 156, †6921 (applauded Aśvatthāman)
163, †7293.--§ 601 (Droṇavadhap.): VII, 185, 8434 (had been slain by Arjuna in the Khāṇḍava forest, cf. § 258).--§ 603b (Nārāyaṇa): VII, 201, †9465 (º-Rakshaḥ-Piśācān, 9475.--§ 605 (Karṇap.): VIII, 24, 925 (āśīvishā yathā Nºā bhittvā gām salilaṃ yayuḥ), 975 (only C., read nagāḥ (“mountains”) with B.).--§ 606 (Tripurākhyāna): VIII, 34, 1483 (enumeration, became the vālabandhanāḥ of the horses of Śiva).--§ 608 (Karṇap.): VIII, 87, 4415 (sided with Arjuna), 4426 (º-Yakshāḥ)
88, †4490 (deva-NºāsuraSiddha-Yakshāḥ).--§ 611 (Śalyap.): IX, 10, 498 (lelihānām iva…Nāgakanyāṃ, sc. śaktiṃ).--§ 615 (Gadāyuddhap.): IX, 58, 3271 (Garutmantau yathā Nºāmishaishiṇau)
62, 3464 (hṛtanāgam iva hradaṃ).--§ 616 (Sauptikap.): X, 6, 219 (º-yajñopavītinaṃ, sc. Aśvatthāman).--§ 617 (Aishīkap.): X, 15, 715.--§ 618 (Jalapradānik.): XI, 5, 133 (pañcaśīrshadharaiḥ).--§ 637 (Rājadh.): XII, 47, 1636 (paryaṅke Nºbhūshite, sc. Kṛshṇa's).--§ 641f (Pṛthu Vainya): XII, 59, 2245 (Yaksha-Rākshasa-Nºaiḥ).--§ 660b (BhṛguBharadvājasaṃv.): XII, 188, 6932 (Yaksha-RākshasaNºāḥ).--§ 662b (Jāpakop.): XII, 200, 7341.--§ 667 (Mokshadh.): XII, 210, 7657.--§ 704 (do.): XII, 301, †11097.--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 344, 13366.-§ 718b (Uñchavṛttyup.): XII, 361, 13866 (Saurabheyāḥ, read Sauraseyāḥ).--§ 723 (Ānuśāsanik.): XIII, 6, 308.-§ 730g (Upamanyu): XIII, 14, 746 (nāgamauñjī, etc., sc. Śiva).--§ 734 (do.): XIII, 26, 1807 (sudhā yathā ca Nºānāṃ).--§ 746 (do.): XIII, 67, 3388 (ºānāñ ca sudhā tathā, sc. annaṃ).--§ 747 (do.): XIII, 84, 3978 (kuñjarāḥ smṛtā Nºāḥ).--§ 747b (Suvarṇotpatti): XIII, 85, 4023.-§ 754 (Ānuśāsanik.): XIII, 98, 4705 (Gandharva-NºYakshebhyaḥ), 4711, 4738 (ºānāṃ dayitā nityaṃ padmotpalavimiśritāḥ, sc. balayaḥ).--§ 759 (do.): XIII, 107, 5261 (ºvīthīsamākulaṃ, sc. vimānaṃ).--§ 766 (do.): XIII, 132, 6163 (Baladevaprabhṛtayaḥ), 6171.--§ 768b (UmāMaheśvaras.): XIII, 140, 6351
142, 6544.--§ 768c (Balarāma): XIII, 147, 6862.--§ 782b (Brāhmaṇagītā): XIV, 26, 752.--§ 782g (Guruśishyas.): XIV, 43, 1183 (deva-Dānava-Nºānāṃ…īśvaraḥ, i.e. Vishṇu).--§ 784b (Uttaṅka): XIV, 54, 1566, 1581 (ºyonau, ºvat)
57, 1685 (deva-Rākshasa-Nºānāṃ)
58, 1740 (Vāsukipramukhānāṃ), 1744, 1746, 1748 (Vāsukipramukhānāṃ) (Uttaṅka's adventures in the world of the N.).--§ 793 (Mausalap): XVI, 4, †118 (the N. (enumeration) welcomed the serpent who after the death of Balarāma issued from his body). Cf. Kādraveya, pl., Kadrūja, pl., and also pannaga, pl., sarpa, pl.--Names of single Nāgas:-Aśvasena: I, 8242
VIII, †4633 (Aº), †4676, †4677 (º-rāja), †4679. Aśvatara: II, 361 (Kambalāśvatarau nāgau). Airāvaṇa: II, 360 (Aº). Airāvata: V, 3627 (Aº). Akarkara: I, 1561 (Karkarākarkarau nāgau). Anīla: I, 1552 (Nīlānīlau nāgau). Apūraṇa: I, 1551. Āryaka: I, 5028, 5031. Atishaṇḍa: XVI, †120 (Cakramandātishaṇḍau). Bahumūlaka: I, 1561 (Bº). Baladeva: XVI, †117{??} Cakramanda: XVI, †120 (Cakramandātishaṇḍau). Cikura: V, 3640 (Cº). Śaṅkhamukha: I, 1556 (Śº). Śesha: I, 1586, 1587, 2786
III, 13557 (Śº), 13562 (ºbhoge)
V, 3618 (Śº)
VII, 9563 (ºendra, Śº). Dhṛtarāshṭra: XVI, †119 (Dº). Elāpatra: I, 1648 (Eº). Jaya: IX, 2554 (Jº). Kalaśapotaka: I, 1552. Kālīyaka: I, 1555 (Kº). Kambala: II, 361 (Kambalāśvatarau nāgau). Kapila: III, 8010 (º-rāja, Kº). Kardama: I, 1561 (Kº). Karkara: I, 1561 (Karkarākarkarau nāgau). Karkoṭaka: III, 2610 (ºrājan), 2611 (Kº), 2616 (ºendra), 2617 (Kº), 2620, 2621 (Kº), 2633 (ºrāja), 2634 2843 (do.), 2997 (do.), 3072 (Kº). Kauravya: I, 7788 (ºrājasya kanyayā, i.e. Ulūpī), 7789 (Kº), 7791 (ºrājasutā, i.e. Ulūpī), 7809 (ºbhavane)
XIV, 2371 (nāgottamasutā, i.e. Ulūpī), 2383 (ºrājapateḥ sutā, i.e. Ulūpī), 2399 (ºendraduhitar, i.e. Ulūpī), 2420 (ºendra). Kshemaka: I, 1556 (Kº). Mahājaya: IX, 2554 (Mº). Maṇi: V, 3626. Nahusha^2: III, 12402 (N. as ajagara), 12471 (ºendra), 12486 (do.). Nīla: I (Nīlānīlau nāgau). Padma: XII, 13803 (padmanābho mahānāgaḥ Padma ity eva viśrutaḥ), 13807, 13823, 13824, 13825 (ºpatnī), 13827, (13829) (ºbhāryā), 13836, 13844, (13852), 13854 (ºendra), 13857 (do.), 13862 (do.), (13864), (13868) (ºbhāryā), (13876), 13885 (ºendra), 13888, (13891), 13892, (13901), (13927). Piṇḍāraka: I, 1556 (Pº). Piñjaraka: I, 1551. Prabhākara: I, 1560. Reṇuka: XIII, 6156 (Rº). Sumukha: V, 3639 (Sº), 3642, 3674. Takshaka: I, ††774 (ºrāja, Tº), ††775 (do.), 802 (do.), 1760 (ºendra, Tº), 1768 (ºendra), 1769 (do.), 1771, 1789 (Tº), 1803, 1979 (ºendra, Tº), 1983, 1987, 2054 (ºendra, Tº), 2056 (ºendra), 2123, 2133, 2134 (do., Tº), 2167, 8236 (ºrāja, Tº)
III, 5032 (Tº)
V, 3798 (Tº). Vāsuki: I, 1125 (ºrājo, C., but read with B. ºrājño), 1126, 1127 (Vº), 1644 (Vº), 1647 (ºrāj), 1649 (ºendra), 1652 (do.), 1865 (do.), 1866 (do.), 1872, 1878 (svasā Nºpateḥ, i.e. Jaratkāru), 1924 (do.), 2078 (ºrāja), 2085, 2088 (ºendra), 5023 (do.), 5027 (do., Vº), 5029 (do.), 5056
IX, 2518 (ºrāja, Vº). Vegavat: I, 2158 (Vº).
Nāga, adj. (“belonging to the Serpents”). § 608 (Karṇap.): VII, 53, 2586 (ºm astraṃ, employed by Arjuna).
पुराणम्
English
नाग १ / NĀGA I. An asura (demon). (See under nāgāstra).
नाग २ / NĀGA II. A class of serpents. It is stated in vālmīki rāmāyaṇa, araṇya Kāṇḍa, sarga 14, that of the ten daughters of kaśyapa, from surasā, the nāgas and from kadrū, the Uragas (both are serpents) came into the world.
Vedic Reference
English
Nāga appears once in the Śatapatha Brāhmaṇa^1 in the form
mahānāga, where ‘great snake’ or ‘great elephant’ may be
meant. In the Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, ^2 and in a citation
found in the Aitareya Brāhmaṇa^3 the sense of ‘elephant’ is
clearly intended. In the Sūtras^4 the mythic Nāga already
occurs.
1) xi. 2, 7, 12.
2) i. 3, 24.
3) viii. 22.
4) Āśvalāyana Gṛhya Sūtra, iii. 4, 1.
Cf. Winternitz, Sarpabali, 43
Mac.
donell, Vedic Mythology, p. 153.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नागं,
क्ली,
 (नगे पर्व्वते भवम् । नग + अण् ।)रङ्गम् । सीसकम् । (अस्य पर्य्यायो यथा, --“नागं महाबलं चीनं पिष्टं योगेष्टसीसकम् ॥
”इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
)करणविशेषः । इति मेदिनी । गे, ९ ॥
नाग-करणजातफलम् । तथा, --“नागोद्भवो नागधनाभिलाषीवक्रोक्तिजालो नितरां कुशीलः ।क्रोधाग्निसन्तापितबन्धुवर्गोभर्गोपमः स्यात् किल रङ्गभूमौ ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
रङ्गसीसकार्थे क्वचित् पुंलिङ्गोऽपि दृश्यते । पाक-हीनयोस्तयोर्दोषो यथा, --“पाकहीनौ नागवङ्गौ कुष्ठगुल्मरुजाकरौ ।मेहपाण्डुकरौ वातकफमृत्युकरौ पुनः ॥
”तयोर्मारणं यथा, --“अश्वत्थचिञ्चात्वक्चूर्णं चतुर्थांशेन निःक्षिपेत् ।मृत्पात्रे विद्रुते नागे लौहदर्व्या च चालयेत् ॥
यामैकेन भवेद्भस्म तत्तुल्याञ्च मनःशिलाम् ।काञ्जिकेन द्वयं पिष्ट्वा पचेद्दृढपुटेन च ॥
स्वाङ्गशीतं पुनः पृष्ट्वा शिलया काञ्जिके न च ॥
पुनः पुटेच्छरावाभ्यामेवं षड्भिः पुटैर्मृतिः ॥
”नागः सिन्दूरवर्णाभो म्रियते सर्व्वकार्य्यकृत् ।सतिक्तमधुरो नागो मृतो भवति भस्मसात् ॥
आयुःकीर्त्तिं वीर्य्यवृद्धिं करोति सेवनात् सदा ।रोगान् हन्ति मृतो नागो वङ्गवद्गुणकारकः ॥
”इति सुखबोधः ॥
नागः,
पुं,
 (नगे भवः । नग + अण् । यद्बा, दह-त्यस्मात् विषाग्निनेति । दह + “दहेर्गो लोपो-दश्च नः ।” उणां ५ । ६१ । गः । अन्तलोपः ।दस्य नः । बाहुलकात् नकारस्य ना ।) पन्नगः ।(यथा, विष्णुपुराणे । १ । ९ । ९६ ।“जगृहुश्च विषं नागाः क्षीरोदाच्च समुत्थितम् ॥
”)हस्ती । (यथा, रघुः । ४ । ८३ ।“भेजे भिन्नकटैर्नागैरन्यानुपरुरोध यैः ॥
”)क्रूरचारी । मेघः । नागकेशरः । पुन्नागः ।नागदन्तकः । मुस्तकः । देहानिलप्रभेदः ।“उद्गारे नाग इत्युक्तो नीलजीमूतसन्निभः ॥
”इति शारदातिलकटीका ॥
उत्तरपदस्थिते श्रेष्ठः । इति मेदिनी । गे, १० ॥
(सीसकम् । अस्योत्पत्तिर्नामानि गुणाश्च ।यथा, भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ।“दृष्ट्वा भोगिसुतां रम्यां वासुकिस्तु मुमोच यत् ।वीर्य्यं जातस्ततो नागः सर्व्वरोगापहो नृणाम् ॥
”“नागस्तु नागशततुल्यबलं ददातिव्याधिं विनाशयति जीवनमातनोति ।वह्निं प्रदीपयति कामबलं करोतिमृत्युञ्च नाशयति सन्ततसेवितः सः ॥
पाकेन हीनौ किलवङ्गनागौकुष्ठानि गुल्मांश्च तथातिकष्टान् ।कण्डूं प्रमेहानिलसादशोथःभगन्दरादीन् कुरुतः प्रयुक्तौ ॥
”)ताम्बूली । देशभेदः । इति नानार्थटीकायांभरतः ॥
पर्व्वतविशेषः । (यथा, विष्णुपुराणे ।२ । २ । २८ ।“शङ्खकूटोऽथ ऋषभो हंषो नागस्तथापरः ।कालाञ्जराद्याश्च तथा उत्तरे केसराचलाः ॥
”)नगे गिरौ चन्दनादितरौ वा भवः । न गच्छ-तीति अगः न अगः नागः इति वा । तक्षक-कर्कोटप्रभृतिर्देवयोनिर्मनुष्याकारः फणालाङ्गुल-युक्तः । इति भरतः ॥
तत्पर्य्यायः । काद्रवेयः ।२ । इत्यमरः । १ । ८ । ४ ॥
नागोत्पत्तिर्यथा, --“सृजता ब्रह्मणा सृष्टिं मरीचिः सूतिकारणम् ।प्रथमं मनसा ध्यातस्तस्य पुत्त्रस्तु कश्यपः ॥
तस्य दाक्षायणी भार्य्या कद्रुर्नाम शुचिस्मिता ।मारीचो जनयामास तस्यां पुत्त्रान्महाबलान् ॥
अनन्तं वासुकिञ्चैव कम्बलञ्च महाबलम् ।कर्कोटकञ्च राजेन्द्र ! पद्मं चान्यं सरीसृपम् ॥
महापद्मं तथा शङ्खं कुलिकञ्चापराजितम् ।एते कश्यपदायादाः प्रधानाः परिकीर्त्तिताः ।एतेषान्तु प्रसूत्या तु इदमापूरितं जगत् ॥
कुटिला हीनकर्म्माणस्तीक्ष्णास्योत्थविषोल्वणाः ।दृष्ट्या संदृश्य मनुजान् भस्म कुर्य्यः क्षणाद्ध्रुवम् ॥
शब्दगामी यथा स्पर्शो मनुष्याणां नराधिप ! ।अहन्यहनि जायेत क्षयः परमदारुणः ॥
आत्मनस्तु क्षयं दृष्ट्वा प्रजाः सर्व्वाः समन्ततः ।जग्मुः शरण्यं शरणं परन्तु परमेश्वरम् ॥
इमं सेवार्थमुद्दिश्य प्रजाः सर्व्वा महीपते ! ।ऊचुः कमलजं देवं पुराणं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥
देवा ऊचुः ।देव देवेश लोकानां प्रसूतिः परमेश्वर ।त्राहि नस्तीक्ष्णदंष्ट्रेभ्यो भुजङ्गानौ महात्मनाम् ॥
अहन्यहनि ये देव ! पश्येयुरुरगा दृशा ।मनुष्यं मृगयूथं वा तत् सर्व्वं भस्मसाद्भवेत् ॥
त्वया सृष्टिः कृता देव नीयते सा भुजङ्गमैः ।एतजज्ञात्वा तु दुर्वृत्तं तत् कुरुष्व महामते ॥
ब्रह्मोवाच ।अहं रक्षां विधास्यामि भवतीनां न संशयः ।व्रजध्वं स्वानि धिष्ट्यानि प्रजापालाः ससाध्वसाः ॥
एवमुक्ताः प्रजास्तेन ब्रह्मणाव्यक्तमूर्त्तिना ।आगतासु प्रजास्वाद्यस्तानाहूय भुजङ्गमान् ॥
शशाप परमक्रुद्धो वासुकिप्रमुखांस्तथा ।ब्रह्मोवाच ।यतो मत्प्रभवान्नित्यं क्षयं नयत मानुषान् ॥
भवान्तरे तथान्यस्मिन्मातुः शापात् सुदारुणात् ।भवितातिक्षयो घारो नूनं स्वायम्भुवान्तरे ॥
एवमुक्तास्तु वेपन्तो ब्रह्मणा भुजगोत्तमाः ।निपत्य पादयोस्तस्य इदमूचुर्व्वचस्तदा ॥
नागा ऊचुः ।भगवन् ! कुटिला जातिरस्माकं भवता कृता ।विषोल्वणत्वं क्रूरत्वं दृक्शस्त्रत्वञ्च नस्तथा ॥
सम्पादितं त्वया देव इदानीं शमयाच्युत ! ॥
ब्रह्मोवाच ।यदि नाम मया सृष्टा भवन्तः कुटिलाशयाः ।ततः किं मनुजान्नित्यं भक्षयध्वं गतव्यथाः ॥
नागा ऊचुः ।मर्य्यादां कुरु देवेश ! स्थानञ्चैव पृथक् पृथक् ।नागानां वचनं श्रुत्वा देवो वचनमब्रवीत् ॥
अहं करोमि वो नागाः समयं मनुजैः सह ।तदेकमनसः सर्व्वे शृणुध्वं मम शासनम् ॥
पातालं वितलञ्चैव सुतलाख्यं तृतीयकम् ।दत्तं वै वस्तुकामानां गृहं तत्र गमिष्यथ ॥
तत्र भोगान् बहुविधान् भुञ्जध्वं मम शासनात् ।तिष्ठध्वं सप्तमं यावद्रात्र्यन्तन्ते पुनः पुनः ॥
ततो वैवस्वतस्यादौ काश्यपेया भविष्यथ ।दायादाः सर्व्वदेवानां सपर्णस्य च धीमतः ॥
तदा प्रसूतिर्व्वः सर्व्वा भोक्ष्यते चित्रभानुना ।भवतां नैव दोषोऽयं भविष्मति न संशयः ॥
ये वै क्रूरा भोगिनो दुर्विनीता-स्तेषामन्तो भविता नान्यथैतत् ।कालं प्राप्तं भक्षयध्वं दशध्वंतथा परान् चापकृतो मनुष्यान् ॥
मन्त्रौषधैर्गारुडमण्डलैश्चबद्धैर्दृष्टा मानवा ये चरन्ति ।तेषां भीतैर्व्वर्त्तितव्यं नचान्य-च्चिन्त्यं कार्य्यं चान्यथा वो विनाशः ॥
इतीरिते ब्रह्मणा ते भुङ्गजाजग्मुः स्थानं क्ष्मातलाख्यं हि सर्व्वे ।तस्थुर्भोगान् भुञ्जमानाः समग्रान्रसातले लीलया संस्थितास्ते ॥
एवं शापं ते तु लब्ध्वा प्रसादञ्च चतुर्मुखात् ।तस्थुः पातालनिलये मुदितेनान्तरात्मना ॥
एतत् सर्व्वञ्च पञ्चम्यां तेषां जातं महात्मनाम् ।अतस्त्वियं तिथिर्धन्या सर्व्वपापहरा शुभा ॥
एतस्यां संयतो यस्तु अम्लन्तु परिवर्ज्जयेत् ।क्षीरेण स्नापयेन्नागांस्तस्य यास्यन्ति मित्रताम् ॥
”इति वराहपुराणम् ॥
एषां शिवभूषणप्रमाणं यथा, --“वासुक्याद्याश्च ये सर्पा यथास्थानञ्च ते हरम् ।भूषयाञ्चक्रुरुद्गम्य शिरोबाह्वादिषु द्रुतम् ॥
”इति कालिकापुराणे शिवविवाहे १८ अः ।कम्बलाश्वतरनागयोः सरस्वत्या गानवरप्राप्ति-विवरणं यथा, --“एवं स्तुता तदा देवी विष्णोर्जिह्वा सरस्वती ।प्रत्युवाच महात्मानं नागमश्वतरं ततः ॥
सरस्वत्युवाच ।वरन्ते कम्बलभ्रातः ! प्रयच्छाम्युरगाधिप ! ।तदुच्यतां प्रदास्यामि यत्ते मनसि वर्त्तते ॥
अश्वतर उवाच ।सहायं देहि देवि ! त्वं पूर्व्वं कम्बलमेव मे ।समस्तस्वरसम्बद्बमुभयोः संप्रयच्छ च ॥
सरस्वत्युवाच ।सप्त स्वरा ग्रामरागाः सप्त पन्नगसत्तम ! ।गीतकानि च सप्तैव तावत्यश्चापि मूर्च्छनाः ॥
तानाश्चैकोनपञ्चाशत्तथा ग्रामत्रयञ्च यत् ।एतत् सर्व्वं भवान् गाता कम्बलश्चैव ते सखा ॥
ज्ञास्यते मत्प्रसादेन भुजङ्गेन्द्र परन्तथा ।चतुर्व्विधं पदं तालं त्रिप्रकारं लयत्रयम् ॥
यतित्रयं तथा तोद्यं मया दत्तं चतुर्व्विधम् ॥
एतद्भवान् मत्प्रसादात् पन्नगेन्द्रापरञ्च यत् ।अस्यान्तर्गतमापन्नं स्वरव्यञ्जनयोश्च यत् ॥
तदशेषं मया दत्तं भवतः कम्बलस्य च ।यथा नान्यस्य भूर्लोके पाताले वापि पन्नग ! ॥
प्रणेतारौ भवन्तौ च सर्व्वस्यास्य भविष्यतः ।पाताले देवलोके च भूर्लोके चैव पन्नगौ ॥
इत्युक्ता सा तदा देवी सर्व्वजिह्वा सरस्वती ।जगामादर्शनं सद्यो नागस्य कमलेक्षणा ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥
कालियवंशनागहनने दोषो यथा, --“तद्वंशजातान् सर्पांश्च हन्ति यो मानवाधमः ।ब्रह्महत्यासमं पापं भविता तस्य निश्चितम् ॥
मत्पादपद्मचिह्ने यः करोति दण्डताडनम् ।द्बिगुणं ब्रह्महत्याया भविता तस्य किल्विषम् ॥
लक्ष्मीर्यास्यति तद्गेहात् शापं दत्त्वा सुदारुणम् ।वंशायुर्यशसां हानिर्भविता तस्य निश्चितम् ॥
ध्रवं वर्षशतं कालसूत्रं यास्यति मद्भिया ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे १९ अः ॥
वास्तुनागशुद्धिर्यथा, --“वास्तुप्रमाणेन तु गात्रकेणवामेन शेते खलु नित्यकालम् ।त्रिभिस्तु मासैः परिवृत्य पार्श्वंतं वास्तुनागं प्रवदन्ति सिद्धाः ॥
भाद्रादिके वासवदिक्शिराः स्या-न्मार्गादिकेषु त्रिषु याम्यमूर्द्धा ।प्रत्यक्शिराः स्यात् खलु फाल्गुनादौज्यैष्टादिकौवेरशिराः स नागः ॥
मूर्द्ध्निं घाते भवेन्मृत्युः पृष्ठे स्यात् पुत्त्रभार्य्ययोः ।जघनेऽर्थक्षयं विद्यात् सर्व्वसम्पत्तथोदरे ॥
एकं नागोडुसंशुद्धौ द्वे चेद्दक्षिणपश्चिमे ।त्रिशालं पूर्व्वतो हीनं कुर्य्याद्बा सौम्यवर्ज्जितम् ॥
केचिद्दक्षिणभागे तु वदन्त्येकं गृहं बुधाः ।न कोणेषु गृहं कुर्य्यान्नाप्यन्त्ये नापि मध्यतः ॥
कोणे च धनहानिः स्यादन्ते रिपुभयं भवेत् ।मध्ये च सर्व्वनाशः स्यात्तस्मादेतद्विवर्ज्जयेत् ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नाग
न०
 नगे पर्वते भवः अण् न गच्छति अगः न अगोवा । १ वङ्गे २ सीसके ३ तिथ्यर्द्धरूपकरणभेदे च मेदि०करणशब्दे १६९० पृष्ठे दृश्यम् । सीसके पुंस्त्वमपोतिवैद्यकम् । अस्योत्पत्तिर्भावप्र० दर्शिता यथा“दृष्ट्वा भोगिसुतां रम्यां वासुकिस्तु मुमोच यत् । वीर्य्यंजातस्तती नागः सर्वरोगापहो नृणाम् । सीसं वङ्ग-गुणं ज्ञेयं विशेषान्मेहनाशनम्” । “नागस्तु नागशततुल्य-बलं ददाति व्याधिं विनाशयति जीवनमातनोति । वह्निंप्रदीपयति कामवलं करोति मृत्युञ्च नाशयति सन्तत-सेवितः सः” । भावप्र० पाकहीनयोर्वङ्गसीसयोर्दोषो यथा“पाकेन हीनौ किल वङ्गनागौ कुष्ठानि गुल्मांश्च तथा-तिकष्टान् । कण्डूप्रमेहानलमान्द्यशोथभगन्दरादीन्कुरुतः प्रभुक्तौ” । नागभस्मप्रकारो यथा “ताम्बूलर-ससंपिष्टं शिलालेपात् पुनःपुनः । द्वात्रिंशद्भिः पुटै-र्नागो निरुत्थं भस्म जायते” । प्रकारान्तरेण यथा“अश्वत्थचिञ्चात्वक्चूर्णं चतुर्थांशेन निःक्षिपेत् । मृत्-पात्रे विद्रुतो नागो लौहदर्व्या च चालितः । यामै-केन मवेद्भस्म तत्तुल्या स्यान्मनःशिला । काञ्जिकेन समंपिष्ट्वा पचेद् दृढपुटेन च । स्वाङ्गशीतं पुनः पिष्ट्वा शि-लायां काञ्जिकेन च । पुनः पुटशरावाभ्यामेवं षड्भिःपुटैः मृतिः । नागः सिन्दूरवर्णाभो म्रियते सर्वका-र्यकृत् । सतिक्तमधुरो नागो मृतो भवति भस्मसात् ।आयुः कीर्तिं वीर्यवृद्धिं करोति सेवनात् सदा ।रोगान् हन्ति मृतो नागो वङ्गवद्गुणकारकः” ४ सर्पे५ हस्तिनि ६ मेघे ७ नागकेशरे ८ पुन्नागे ९ नागदन्तिके१० मुस्तके ११ देहस्थेऽनिलभेदे च
पु०
 १२ क्रूराकारे
त्रि०
 ।मेदि० “उद्गारे नाग इत्युक्तो नीलजीमूतसन्निभः” सा०ति० टीका पदार्थादर्शे । अत्र नागशब्दस्य सर्पगजजाति-वाचकत्वे द्विलिङ्गत्वम् । तत्र जातिवाचकत्वात् स्त्रियांङीष् । जानपदादिसूत्रे स्थौल्यगुणयोगादन्यत्र प्रयोगेस्त्रियां ङीष् । दीर्घगुणयोगादन्यत्र प्रयोगे स्त्रियां टाप्इति भेदः । १३ देशभेदे १४ ताम्बूल्यां च
पु०
 भरतः ।मनुष्याकारः फणालाङ्गूलयुक्तः कर्कोटादिर्नागः देवयो-निभेदः । तेषामुत्पत्त्यादिकं वराहपु० उक्तं यथा“सृजता ब्रह्मणा सृष्टिं मरीचिः सूतिकारणम् ।प्रथमं मनसां ध्यातस्तस्य पुत्रस्तु कश्यपः । तस्य दाक्षा-यणी भार्य्या कद्रुर्नाम शुचिस्मिता । मारीचो जनया-मास तस्यां पुत्रान् महाबलान् । अनन्तं वासुकिञ्चैवकम्बलञ्च महाबलम् । कर्कोटकञ्च राजेन्द्र! पद्मं चान्यंसरीसृपम् । महापद्मं तथा शङ्खं कुलिकञ्चापराजि-तम् । एते कश्यपदायादाः प्रधानाः परिकीर्त्तिताः ।एतेषान्तु प्रसूत्या तु इदमापूरितं जगत् । कुटिला-हीनकर्माणस्तीक्ष्णास्योत्थविषोल्वणाः । दृष्ट्या संदृश्यमनुजान् भस्म कुर्युः क्षणाद्ध्रुवम्” एवं प्रजानाशे ब्रह्मणआदेशात् ते पातालस्थानं जन्मुः यथाह तत्रैव“अहं करोमि वो नागाः समयं मनुजैः सह । तदेकमनसः सर्वे शृणुध्वं मम शासनम् । पातालं वितल-ञ्चैव सुतलाख्यं तृजीयकम् । दत्तं वै वस्तुकामानां गृहंतत्र गमिष्यथ । तत्र भोगान् बहुविधान् भुञ्जध्वं ममशासनात् । तिष्ठध्वं सप्तमं यावद्रात्र्यन्ततः पुनःपुनः ।ततो वैवस्वतस्यादौ काश्यपेया भविष्यथ । दायादाः सर्वदेवानां सुपर्णस्य च धीमतः । तदा प्रसूतिर्वः सर्वाभोक्ष्यते चित्रभानुना । भवतां नैव दोषोऽयं भविष्यतिन संशयः । ये वै क्रूरा भोगिनो दुर्विनीतास्तेषामन्तोभविता नान्यथैतत् । कालं प्राप्तं भक्षयध्वं दशध्वंतथा परान् चापकृतोमनुष्यान् । भन्त्रौधघैर्गारुडमण्डलैश्च बुद्धैर्दृष्टा मानवा ये चरन्ति । तेषां भीतैर्व-र्त्तितव्यं न चान्या चिन्ता कार्या चान्यथा वो विनाशः ।इतीरिते ब्रह्मणा ते भुजङ्गा जग्मुःस्थानं क्ष्मातलाख्यंहि सर्वे । तस्थुर्भोगान् भुञ्जमानाः समग्रान् रसातलेलीलया संस्थितास्ते । एवं शापं ते तु लब्ध्वा प्रसा-दञ्च चतुर्मुखात् । तस्थुः पातालनिलये मुदितेनान्तरा-त्मना । एतत् सर्वञ्च पञ्चम्यां तेषां जातं महात्मनाम् ।अतस्त्वियं तिथिर्धन्या सर्वपापहरी शुभा । एतस्यांसंयतो यस्तु अम्लन्तु परिवर्जयेत् । क्षीरेण स्नापये-न्नागांस्तस्य यास्यन्ति मित्रताम्” । नागाश्च प्राधान्येनभा० आ० ३५ अ० दर्शिता ततएवावसेयाः । तेषां केषाञ्चित्जनमेजयस्य सर्पसत्रे नाशो भविष्यतीति मातृशापकथाभा० आ० २० अ० “ततः पुत्रसहस्रन्तु कद्रुर्जिह्मं चि-कीर्षती । आह्वयामास च तदा बाला भूत्वाऽञ्जनप्रभाः ।आविशध्वं हयं क्षिप्रं दासी न स्यामहं यथा । नाभ्य-पद्यन्त ये वाक्यं तान् शशाप भुजङ्गमान् । सर्पसत्रेवर्त्तमाने पावको वः प्रधक्ष्यति । जनमेजयस्य राजर्षेःपाण्डवेयस्य धीमतः । शापमेनन्तु शुश्राव स्वयमेवपितामहः । अतिक्रूरं समुत्सृष्टं कद्र्वा दैवादतीव हि ।सार्द्धं दैवगणैः सर्वैर्वाचं तामन्वमोदत । बहुत्वं प्रेक्ष्यसर्पाणां प्रजानां हितकाम्यया । तिग्मवीर्यविषा ह्येतेदन्दशूकाः महाबलाः । तेषां तीक्ष्णविषत्वाद्धि प्रजा-नाञ्च हिताय च । युक्तं मात्राकृतं तेषां परपीडोप-सर्पिणामु अन्येषामपि सत्वानां नित्यं दोषपरास्तुये । तेषां प्राणान्तिकौ दण्टो देवेन विनिपात्यते । एवंसम्भाष्य देवैस्तु पूज्य कद्रूञ्च तां तदा । आहूय कश्यपंदेव इदं वचनमब्रवीत् । यदेते दन्दशूकाश्च सर्पा जाता-स्त्वयाऽनघ । विषोल्वणा महाभोगा मात्रा शप्ताःपरन्तप । तत्र मन्युस्त्वया तात न कर्त्तव्यः कथञ्चन ।दृष्टं पुरातनं ह्येतद्यज्ञे सर्पविनाशनम् । इत्युक्त्वासृष्टिकृद्देवस्तं प्रसादा प्रजापतिम् । प्रादाद्विषहरींविद्यां कश्यपाय महात्मने!” कम्बलाश्वतरनागयोः स-रस्वत्या गानवरप्राप्तिर्यथा “एवं स्तुता तदा देवी वि-ष्णोर्जिह्वा सरस्वती । प्रत्युवाच महात्मानं नागमश्व-तरं ततः” सरस्वत्युवाच “वरन्ते कम्बलं भ्रातःग्रयच्छाम्युरगाधिप! । तदुच्यतां प्रदास्यामि यत्ते मनसिबर्त्तते” । अश्वतर उवाच “सहायं देहि देवि! त्वं पूर्बंकम्बलमेव मे । समस्तस्वरसम्बद्धमुभयोः संप्रयच्छ च”सरस्वत्युवाच “सप्तस्वरा ग्रामरागाः सप्त पन्नगसत्तम ।गीतकानि च सप्तैव तावत्यश्चापि मूर्च्छनाः । तानाश्चै-कोनपञ्चाशत्तथा ग्रामत्रयञ्च यत् । एतत् सर्वं भवान्गाता कम्बलश्चैव ते सखा । ज्ञास्यते मत्प्रसादेन भुज-ङ्गेन्द्र! परन्तथा । चतुर्विधं ददे तालं त्रिःप्रकारं लय-त्रयम् । यतित्रयं तथातोद्यं मया दत्तं चतुर्विधम् ।एतद्भवान् मत्प्रसादात् पन्नगेन्दापरञ्च यत् । अस्यान्त-र्गतमापन्नं स्वरव्यञ्जनयोश्च यत् । तदशेषं मया दत्तंभवतः कम्बलस्य च । यथा नान्यस्य भूर्लोके पातालेवापि गन्नग! । प्रणेतारौ भवन्तौ च सर्वस्यास्य भवि-ष्यतः । पाताले देवलोके च भूर्लोके चैव पन्नगौ ।इत्युक्त्वा सा तदा देवी सर्वजिह्वा सरस्वती । जगामा-दर्शनं सद्यो नागस्य कमलेक्षणा” मार्कण्डेयपुराणम् ।“नार्गरिवालूनशटं मृगेन्द्रम्” किरा० “अधिनागं प्रज-विनोविकशत्पिच्छचारवः” “नागं पूनर्मृदुसलीलनि-मीलिताक्षम्” माथः । १६ अश्लेषानक्षत्रे
Capeller
German
1. नाग॑
m.
 Schlange, Schlangendämon
(myth.). ein best. Wind im menschlichen
Körper, Elefant, männl. N.
f.
 नागी
Schlangen o. Elefantenweibchen.
2. नाग Adj. Schlangen- o. Elefanten-.
Burnouf
French
नाग नाग
m.
 (नग) serpent, en gén.
Serpent à
lunettes ou coluber nāga [naja], boa.
Nāga ou serpent divin, issu
de Kadru femme de Kaśyapa.
Au fig. nuage
éléphant
homme
violent et cruel
clou ou crochet fixé dans un mur.
Vent
expulsé dans le rot.
Mesua ferrea, cyperus pertenuis, et rottleria
tinctoria, bot.
Esp. de poivre bâtard.
Np. de pays. -- N.
étain
plomb.
Période astronomique.
नागकेशर
m.
 mesua ferrea, bot.
नागज
n.
 (जन्) minium ou oxyde de plomb.
नागजिह्वा
f.
 asclepias pseudosarsa, bot.
नागझ्विका
f.
 arsenic rouge.
नागजिवन
m.
 étain.
नागदन्त
m.
 dent d'éléphant
ivoire.
Clou ou pendoir
fixé à un mur. -- F. héliotrope, bot.
Fille de joie.
नागदन्तिका
f.
 esp. de plante.
नागद्रु
m.
 euphorbe, bot.
नागनिर्यूह
m.
 grand crochet ou pendoir fixé dans un mur.
नागपाश
m.
 nœud coulant [sorte d'arme de guerre]
Farme
de Varuṇa.
Mode particulier de l'union des sexes.
नागपुर
n.
 np. de l'ancienne Delhi.
नागपुष्प
m.
 rottleria tinctoria, mesua ferrea, et michelia
champaca, bot.
नागबन्धु
m.
 ficus religiosa, bot.
नागबल
m.
 surn. de Bhīma. -- F. hedysarum logopodioïdes,
bot.
नागभिद्
m.
 amphisbène, esp. de serpent.
नागमल्ल
m.
 l'éléphant d'Indra.
नागमातृ
f.
 Manasā, déesse des Nāgas.
Arsenic
rouge.
नागमार
m.
 (मृ au c.) esp. d'herbe potagère.
नागयष्टि
f.
 poteau dressé près d'un trou où l'on
cherche de l'eau ou dans le milieu d'une pièce d'eau nouvellement
creusée.
नागरक्त
m.
 rouge de plomb, minium.
नागरङ्ग et नागरक
m.
 (रञ्ज्) orange.
नागराज
m.
 le roi des serpents
le roi des éléphants.
नागलता
f.
 membre viril.
नागलोक
m.
 la région souterraine occupée par les Nāgas.
नागवल्लिका
f.
 poivre bâtard, bot.
नागवारिक
m.
 (वृ) paon
Garuḍa.
(वर)
éléphant royal
au fig. personnage important d'une assemblée.
Cornac d'éléphant.
नागवीथी
f.
 la voie lactée [chemin d'Airāvata].
नागसम्भव
n.
 minium.
नागसाह्वय
n.
 np. de l'ancienne Delhi.
नागसुगन्धा
f.
 l'herbe à la mangouste ou nākulī.
नागाख्य
m.
 mesua ferrea, bot.
नागाञ्चला
f.
 , cf. नागयष्टि।
नागाधिप
m.
 (अधिप) ép. d'Ananta.
नागान्तक
m.
 (अन्त) au c.) Garuḍa.
Paon
[m à
m.
tueur de serpents].
नागार्जुन
m.
 np. du fondateur d'une école de philosophie
bouddhiste.
नागाशन
m.
 (अश्) Garuḍa.
Paon.
नागाह्व
n.
 np. de l'ancienne Delhi.
नायेन्द्र
m.
 (इन्द्र) éléphant royal
bel élephant.
Stchoupak
French
नाग-
m.
 serpent
Nāga, catégorie d'êtres semi-divins, serpents à
figure humaine
éléphant
n.
 d'une montagne
a. (f. -आ- ou -ई-)
formé de serpents, relatif aux serpents ou aux Nāga, ressemblant à un
serpent
-वन्त्- a. consistant en serpents ou en éléphants, les comportant
-ई-
f.
 Nāga femelle.
°कुण्डल-कुण्डलिन्- a. qui porte des serpents enroulés en guise de
boucles d'oreilles.
°दत्त- a. v. donné par les serpents ou par les Nāga
m.
 fils de
Dhṛtarāṣṭra
-आ-
f.
n.
 d'une Apsaras.
°दन्त-
m.
 défense d'éléphant, ivoire
patère
-क- id.
-आ-
f.
n.
 d'une Apsaras (= °दत्ता-).
°दमन- (vainqueur des serpents)
m.
 sorte de harpon
Garuḍa
sorte
d'antidote.
°द्वीप- nt.
n.
 d'un Dvīpa dans le Bhāratavarṣa.
°धन्वन्-
m.
n.
 d'un Tīrtha sur la Sarasvatī, séjour de Vasuki et de
14.000 Ṛṣi.
°नासा-
f.
 trompe d'éléphant
°नासोरू- femme aux hanches bien
moulées.
°पति-
m.
 prince des serpents ou des éléphants.
°पाल-
m.
n.
 d'un prince des Sāśikya.
°पाश-
m.
 sorte de nœud magique.
°पुर- nt.
n.
 d'une ville (= हस्तिना°).
°पुष्प- nt.
n.
 de diverses plantes.
°बन्ध-
m.
 serpent qui sert d'entrave.
°भोग-
m.
 anneau de serpent
catégorie particulière de serpents
n.
d'un poisson.
°मातृ-
f.
 mère des serpents, Surasā.
°मुद्रा-
f.
 bague à sceau représentant un serpent.
°मौञ्जिन्- a. ceint d'un serpent.
°यज्ञोपवीतिन्- a. qui porte un serpent en guise de cordon sacré.
°राज्-
m.
 roi des serpents
°राज- °राजन्- id.
éléphant puissant.
ou noble.
°लोक-
m.
 monde (souterrain) des serpents ou des Nāga
coll. serpents ou
Nāga.
°वधू-
f.
 femelle d'éléphant.
°वन- nt. forêt habitée par des serpents
°वन-वीथी-
f.
rangée de ces forêts.
°वल्ली̆-
f.
 sorte de bétel, Piper Betle.
°वशा-
f.
 = °वधू-।
°वीथी-
f.
 rangée de serpents
partie de l'orbite de la lune.
°वृक्ष-
m.
 sorte d'arbre.
°शत-
m.
n.
 d'une montagne.
°शूर-
m.
n.
 d'un homme.
°श्री-
f.
n.
 d'une princesse.
°साह्वय- (qui tire son nom des éléphants) nt. Hastināpura.
°स्थल- nt.
n.
 d'un village près de Mathurā.
°स्फुटा-
f.
n.
 d'une plante.
°स्वामिन्-
m.
n.
 d'un homme.
°ह्रद-
m.
 lac habité par des serpents ou par des Nāga.
नागाधिराज-
m.
 roi des éléphants.
नागानन्द- nt. titre d'un drame attribué à Harṣa.
नागारि-
m.
 ennemi des serpents, Garuḍa.
नागार्जुन-
m.
 docteur bouddhique du 2{^me^} ou 3{^me^} siècle de l'ère.
नागाशन-
m.
 dévoreur de serpents, Garuḍa
paon.
नागाह्वय- nt. = {%°sāhvaya-
%}
m.
 sorte de plante.
नागेन्द्र-
m.
 = °रज।
नागोद्भेद-
m.
n.
 d'un lieu saint où reparaît la rivière
Sarasvatī.
नागोपवीतिन्- a. = °यज्ञोपवीतिन्-।