| YouTube Channel

नवनीतं (navanItaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नवनीतं,
क्ली,
 (नवं नीयतेऽनेनेति । नी + क्तः ।)गव्यविशेषः । माखन् इति ननी इति च भाषा ।तत्पर्य्यायः । नवोद्धृतम् २ । इत्यमरः । २ । ९ ।५२ ॥
सरजम् ३ मन्थजम् ४ हैयङ्गवीनम् ५ ।इति रत्नमाला ॥
दधिजम् ६ सारम् ७ हैयङ्ग-वीनकम् ८ । अस्य सामान्यगुणाः । शीतत्वम् ।वर्णबलावहत्वम् । सुमधुरत्वम् । वृष्यत्वम् ।संग्राहकत्वम् । कफरुचिकारकत्वम् । वातसर्व्वा-ङ्गशूलकाशश्रमनाशित्वम् । सुखकरत्वम् । कान्तिपुष्टिप्रदत्वम् । चक्षुष्यत्वम् । सर्व्वदोषापहर-त्वञ्च ॥
* ॥
नवोद्भवगव्यमाहिषनवनीतगुणाः ।बालवृद्धानां प्रशस्तत्वम् । बलकारित्वम् । वात-बर्द्धनत्वञ्च ॥
* ॥
माहिषनवनीतगुणाः । कषा-यत्वम् । मधुरत्वम् । शीतत्वम् । वृष्यत्वम् ।बल्यत्वम् । ग्राहित्वम् । पित्तघ्नत्वम् । तुन्दद-त्वञ्च ॥
* ॥
छागनवनीतगुणाः । क्षयकाश-नेत्रामयकफनाशित्वम् । बल्यत्वम् । दीपन-त्वञ्च ॥
* ॥
आविकनवनीतगुणाः । हिमत्वम् ।लघुत्वम् । योनिशूले कफे वाते गुदशूले हित-त्वञ्च ॥
* ॥
ऐडकनवनीतगुणाः । क्लिष्टगन्ध-त्वम् । शीतलत्वम् । मेधानाशित्वम् । गुरुत्वम् ।पुष्टिस्थौल्यकारित्वम् । मन्दाग्निदीपनत्वञ्च ॥
* ॥
हस्तिनीनवनीतगुणाः । कषायत्वम् । शीतलत्वम् ।लघुत्वम् । तिक्तत्वम् । विष्टम्भित्वम् । जन्तुपित्त-कफकृमिनाशित्वञ्च ॥
* ॥
अश्वीनवनीतगुणाः ।कषायत्वम् । कफवातनाशित्वम् । चक्षुष्यत्वम् ।कटुत्वम् । उष्णत्वम् । ईषद्वातापहारकत्वञ्च ॥
गर्द्दभीनवनीतगुणाः । कषायत्वम् । कफवात-नाशित्वम् । बल्यत्वम् । दीपनत्वम् । पाके लघु-त्वम् । मूत्रदोषनाशित्वञ्च ॥
* ॥
औष्ट्रनवनीत-गुणाः । पाके शीतलत्वम् । व्रणक्रिमिकफास्र-वातनाशित्वफ्व ॥
* ॥
नारीनवनीतगुणाः ।रुच्यत्वम् । पाके लघुत्वम् । चक्षुष्यत्वम् । दीप-नत्वम् । सर्व्वरोगविषनाशित्वश्च ॥
* ॥
अथ साधारणनवनीतगुणाः ।“शीतं रुच्यनवोद्धृतं सुमधुरं वृष्यञ्च वातापहंकासघ्नं क्रिमिनाशनं कफहरं संग्राहि शूला-पहम् ।बल्यं पुष्टिकरं तृषार्त्तिशमनं सन्तापविच्छेदनंचक्षुव्यं श्रमहारि तर्पणकरं दध्युद्भवं पित्तजित् ॥
एकाहाध्युषितं प्रोक्तमुत्तरोत्तरगन्धदम् ।अरुच्यं सर्व्वरोगाढ्यं दधिजं तद्धितं स्मृतम् ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
अपि च । गव्यनतनीतगुणाः ।“नवनीनं हितं गव्यं वृष्यं वर्णमलाग्निकृत् ।संग्राहि वातपित्तासृक् क्षयार्शोऽर्द्दितकासहृत् ॥
तद्धितं बालके वृद्धे विशेषादमृतं शिशोः ॥
” * ॥
माहिषनवनीतगुणाः ।“नवनीतं महिष्यास्तु वातश्लेष्मकरं गुरु ।दाहपित्तश्रमहरं मेदःशुक्रविवर्द्धनम् ॥
”अथ पयसो नवनीतस्य गुणाः ।“दुग्धोत्थं नवनीतन्तु चक्षुष्यं रक्तपित्तनुत् ।वृष्यं बल्यमतिस्निग्धं मधुरं ग्राहि शीतलम् ॥
”अथ सद्यःसमुद्धृतनवनीतगुणाः ।“नवनीतञ्च सद्यस्कं स्वादु ग्राहि हिमं लघु ।मेध्यं किञ्चित् कषायाम्लमीषत्तक्रांशसंक्रमात् ॥
”अथ चिरन्तननवनीतगुणाः ।“सक्षारकटुकाम्लत्वाच्छर्द्यर्शःकुष्टकारकम् ।श्लेष्मलं गुरुमेदस्यं नवनीतं चिरन्तनम् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
“नवनीतं नवं वृष्यं ग्राहि वर्णबलाग्निकृत् ।चक्षुष्यं बृंहणं स्निग्धं ग्रहण्यर्शोविकारनुत् ॥
क्षीरोत्थितं हिमं ग्राहि रक्तपित्ताक्षिरोगनुत् ॥
”इति राजवल्लभः ॥