| YouTube Channel

नलः (nalaH)

 
Apte
English
नलः [nalḥ], 1 A kind of reed
Bhāg.*
 1.6.13
एरण़्डभिण्डार्कनलैः प्रभूतैरपि संचितैः । दारुकृत्यं यथा नास्ति तथैवाज्ञैः प्रयोजनम् ॥
Pt.*
 1.96.
N.
 of a celebrated king of the Niṣadhas and hero of the poem called 'Naiṣadhacharita'. [Nala was a very noble-minded and virtuous king. He was chosen by Damayantī in spite of the opposition of gods, and they lived happily for some years. But Kaliwho was disappointed in securing her hand resolved to persecute Nala, and entered into his person. Thus affected he played at dice with his brother, and having lost everything, he, with his wife, was banished from the kingdom. One day, while wandering through the wilderness, he abandoned his wife, almost naked, and went away. Subsequently he was deformed by the serpent Karkoṭaka, and so deformed he entered the service of king Ṛituparṇa of Ayodhyā as a horse-groom under the name of Bāhuka. Subsequently with the assistance of the king he regained his beloved and they led a happy life
see ऋतुपर्ण and दमयन्ती also.]
N.
 of a monkey-chief, son of Viśvakarman, who, it is said, built the bridge of stones called Nalasetu or 'Adam's bridge' over which Rāma passed to Laṅkā with his army.
N.
 of a year (Nm. )
A measure of length (equal to 4 हस्तs)
वेदीमष्टनलोत्सेधाम्
Mb.
 * 7.7.16.
N.
 of divine being (पितृदेव).
लम् A blue lotus
नलनीलमूर्तेः Śrīkanthacharita 1.33.
Smell, odour.
Comp.
 -कीलः the knee. -कूब (व) रः
N.
 of a son of Kubera. -तूला a variety of the hides of aquatic animals
Kau.
A.
 2.11.
दम् a fragrant root (उशीर)
Ki.*
 12.5
N.*
 4.116. कतकं नक्रनखरं नलदं नागकेसरम् Śiva. B.3.14.
the honey of a flower.
the flower of Hibiscus Rosa Sinensis (Mar. जास्वंद).-पट्टिका a sort of mat made of reeds. -मीनः a shrimp or prawn
Rām.*
 3.73.14.
Apte 1890
English
नलः 1 A kind of reed
Pt. 1. 96.
2 N. of a celebrated king of the Niṣadhas and hero of the poem called ‘Naishadhacharita.’ [Nala was a very noble-minded and virtuous king. He was chosen by Damayantī in spite of the opposition of gods, and they lived happily for some years. But Kali-who was disappointed in securing her hand-resolved to persecute Nala, and entered into his person. Thus affected he played at dice with his brother, and having lost everything, he, with his wife, was banished from the kingdom. One day, while wandering through the wilderness, he abandoned his wife, almost naked, and went away. Subsequently he was deformed by the serpent Karkoṭaka, and so deformed he entered the service of king Ṛtuparṇa of Ayodhyā as a horsegroom under the name of Bāhuka. Subsequently with the assistance of the king he regained his beloved, and they led a happy life
see ऋतुपर्ण and दमयंती also].
3 N. of a monkey-chief, son of Viśvakarman, who, it is said, built the bridge of stones called Nalasetu or ‘Adam's bridge’ over which Rāma passed to Laṅkā with his army.
लं 1 A lotus.
2 Smell, odour.
Comp.
कीलः the knee.
कूब (व) रः N. of a son of Kubera.
दं {1} a fragrant root (उशीर)
Ki. 12. 50
N. 4. 116. {2} the honey of a flower.
पट्टिका a sort of mat made of reeds.
मीनः a shrimp or prawn.
Apte Hindi
Hindi
नलः
पुं*
 - नल् + अच्
एक प्रकार का नरकुल
नलः
पुं*
 - नल् + अच्
"निषधदेश का एक विख्यात राजा, ’नैषध चरित’ काव्य का नायक"
नलः
पुं*
 - नल् + अच्
"एक प्रमुख वानर जो विश्वकर्मा का पुत्र था तथा जिसने नलसेतु नामक एक पत्थरों का पुल बनाया, जिसके ऊपर से होकर राम ने अपने सैन्यदल समेत लंका में प्रवेश किया।"
नलः
पुं*
 - नल्+अच्
संवत्सर
नलः
पुं*
 - नल्+अच्
लम्बाई की माप जो चार हाथ के बराबर होती है
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नलः
noun
एकः दानवः यः विप्रचित्तेः चतुर्थः पुत्रः आसीत्।
"नलः सिंहिकायाः गर्भात् जातः।"
Synonyms:
 नलः
noun
निषधदेशस्य राज्ञः वीरसेनस्य पुत्रः।
"नलस्य विवाहः विदर्भनरेशस्य भीमसेनस्य कन्यया सह अभवत्।"
Synonyms:
 नलः
noun
रामस्य सेनायां वर्तमानः वानरः येन सागरे सेतुः निर्मितः।
"नलः कुशलः शिल्पकारः आसीत्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नलः,
पुं,
 (नल बन्धे + पचाद्यच् ।) तृणविशेषः ।तत्पर्य्यायः । धमनः २ पोटगलः ३ । इत्यमरः ।२ । ४ । १६२ ॥
नालः ४ नडः ५ कुक्षिरन्ध्रः ६कीचकः ७ दीर्घवंशः ८ शून्यमध्यः ९ विभीषणः१० छिद्रान्तः ११ मृदुपत्रः १२ वंशपत्रः १३मृदुच्छदः १४ नालवंशः १५ । अस्य गुणाः ।शीतत्वम् । कषायत्वम् । मधुरत्वम् । रुचिकारि-त्वम् । रक्तपित्तप्रशमनत्वम् । दीपनत्वम् । वीर्य्य-वृद्धिदत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
तन्नामगुणाः ।“नलः पोटगलः शून्यमध्यश्च धमनस्तथा ।नलस्तु मधुरस्तिक्तः कषायः कफरक्तजित् ॥
उष्णो हृद्बस्तियोन्यर्त्तिदाहपित्तविसर्पहृत् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
सूर्य्यवंशीयनिषधराजपुत्त्रः । यथा, --“अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य चात्मजः ।नलस्तु नैषधस्तस्मान्नभस्तस्मादजायत ॥
”वीरसेनराजपुत्त्रः । यथा, मात्स्ये १२ अध्याये ।“नलौ द्बावेव विख्यातौ वंशे कश्यपसम्भवे ।वीरसेनसुतस्तद्वन्नैषधश्च नराधिपः ॥
”(तथा, हरिवंशे । १५ । ३४ ।“नलौ द्ववेव विख्यातौ पुराणे भरतर्षभ ! ।वीरसेनात्मजश्चैव यश्चैक्ष्वाकुकुलोद्बहः ॥
”एतौ द्वावेव सूर्य्यवंशीयौ ॥
) चन्द्रवंशीयनिषध-राजपुत्त्रः । (अयन्तु दमयन्तीपतिः ।) यथा, दमयन्तीं प्रति नलवाक्यम् ।“सुधांशुवंशस्य करीरमेव मांनिशम्य किन्नासि फलेग्रहि ग्रहा ॥
”इति नैषधः ॥
(यथा, महाभारते । ३ । ५३ । १ ।“आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली ।उपपन्नो गुणैरिष्टै रूपवानश्वकोविदः ॥
”अयं वीरसेनस्तु सूर्य्यवंशीयवीरसेनाद्भिन्न एवे-त्यवगन्तव्यम् ॥
* ॥
आसीत् पुरा निषधाधिपतिश्चन्द्रबंशीयो नलोनाम राजा । गच्छति काले स हि हंसमुखात्विदर्भेश्वरभीमराजकन्यां दमयन्तीं त्रिभुवनैक-सुन्दरीमाकर्ण्य हंसमुखादेवावगतनलसौन्दर्य्यांतन्मनस्कां दमयन्तीं स्वयंवरविधिना इन्द्रादि-देवसन्निधावेव उपयेमे । अस्य इन्द्रसेननामा पुत्त्रआसीत् । दमयन्तीपरिणयकामुकः कलिस्तुदमयन्तीमलभमान एनं प्रति रुष्टः सञ्जातः ।अथ कलिप्रविष्टशरीरोऽयं भ्रात्रा पुष्करेण सहद्यूतक्रीडनात् सर्व्वस्वमहारयत् । ततः स राज्य-च्युतो दमयन्त्या सह वनं गतवान् । कलिस्तुअस्य दमयन्तीसहवाससुखमसहिष्णुः दमयन्त्यासह एनं वियोजयितुमियेष । अथ कदाचित्कल्यावेशितचित्तोऽयं नलः सुप्तां दमयन्तींनिष्ठुरवत् परित्यज्य पलायाञ्चक्रे । दमयन्ती तुप्रबुध्य बहु विलप्य च पथिकसार्थवाहेन सहमातृश्वसृगृहं गतवती । नानाविधक्लेशात्शीर्णदेहा सा मातृश्वस्रापि अविज्ञाता तद्भवनेतस्थौ । अथ दमयन्तीपिता भीमनृपतिर्दम-यन्त्या अन्वेषणाय दूतान् नियोजयामास ।दूतास्तु चिह्नविशेषैर्दमयन्तीं परिज्ञाय भीमायन्यवेदयन् । भीमस्तु तां स्वगृहमानयत् । नलस्तुदमयन्तीं परित्यज्य गच्छन् दावानलमध्यगतंकर्कोटकनागं विपद उज्जहार । कर्कोटकस्तुनलस्य प्रत्युपकर्त्तुमिच्छन् शरीरस्थमस्य कलिंदष्ट्वा कलिमेव भृशं सन्तापयामास । नलस्तुकेवलं रूपान्तरत्वमाप्तवान् । ततोऽसौ ऋतु-पर्णस्य राज्ञः सारथ्ये नियुक्त आसीत् । अथगच्छति काले दमयन्ती पितृगेहस्था नला-न्वेषणाय ब्राह्मणान् संप्रेष्य कथञ्चित् ऋतुपर्ण-सारथिं नलत्वेनावगम्य पुनः स्वयंवरमिषेणससारथिं ऋतुपर्णं पितृवेश्मनि आनयामास ।दमयन्ती तु पाकादिकौशलेनान्यजनावेद्येनऋतुपर्णसारथिं नलं विज्ञाय स्वसमीपमानया-मास । अथ कलिपरित्यक्तेन नलेन स्वसौन्दर्य्येगृहीते भैम्या सह मेलनं सञ्जातम् । भीम-नृपतिस्तु एतत् सर्व्वमाकर्ण्यातिशयसन्तोषम-वाप्तवान् प्रेषयामास च तं बहुसमारोहेणनिषधदेशान् प्रति । ततोऽयं स्वदेशमागम्यभ्रातरं पुष्करं पुनर्द्यूताय आहूय पराजित्य चतं पुनर्लब्धराज्यो दमयन्त्या सह सुखमुवास ।एतद्विवरणविस्तृतिस्तु महाभारते वनपर्व्वणि५३ -- ७९ अध्यायेषु विशेषतो द्रष्टव्या ॥
* ॥
)वानरविशेषः । स तु ऋतध्वजमुनिशापात्वानररूपविश्वकर्म्मण औरसेन घृताच्यप्सरसो-गर्भे गोदावरीतीरे जातः । इति वामने ६२अध्यायः ॥
(अयन्तु रामवाक्येन समुद्रमध्येसेतुं बबन्ध । यथा, अध्यात्मरामायणे । ६ । ३ ।८४ -- ८६ ।“ततोऽब्रवीत् रघुश्रेष्ठं सागरो विनयान्वितः ।नलः सेतुं करोत्यस्मिन् जले मे विश्वकर्म्मणः ॥
सुतो धीमान् समर्थोऽस्मिन् कार्य्ये लब्धवरोहरिः ।कीर्त्तिं जानन्तु ते लोकाः सर्व्वलोकमलापहाम् ॥
इत्युक्त्रा राघवं नत्वा ययौ सिन्धुरदृश्यताम् ।ततो रामस्तु सुग्रीवलक्ष्मणाभ्यां समन्वितः ।नलमाज्ञापयच्छीघ्रं वानरैः सेतुबन्धने ॥
”)पितृदेवः । इति मेदिनी । ले, २७ ॥
दैत्य-विशेषः । यथा, --“दैत्यदानवसंयोगाज्जातास्तीव्रपराक्रमाः ।सैंहिकाया इति ख्यातास्त्रयोदश महाबलाः ॥
वंश्यः शल्यश्च बलवान् नलश्चैव तथा बलः ।वातापिर्न्नमुचिश्चैव इल्वलः स्वसृमस्तथा ॥
अञ्जको नरकश्चैव कालनाभस्तथैव च ।सवमानस्तथा चैव सुरकल्पश्च वीर्य्यवान् ॥
”इति ब्रह्मपुराणे २ अध्यायः ॥