| YouTube Channel

नरकमुक्त (narakamukta)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
नरकमुक्त
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನರಕಯಾತನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ನಂತರ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದವನು
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नरकमुक्तः, त्रि, (नरकात् मुक्तः ।) नरकागतः ।यथा, --“नरकात् प्रतिमुक्तस्तु पापयोनिषु जायते ।पतितात् प्रतिगृह्याथ खरयोनिं व्रजेद्बुधः ॥
नरकात् प्रतिमुक्तस्तु कृमिर्भवति पातकी ।उपाध्यायं व्यलीकन्तु कृत्वा श्वा भवति द्विजः ॥
तज्जायां मनसा वाञ्छंस्तद्द्रव्यं वाप्यसंशयम् ।गर्द्दभो जायते जन्तुर्म्मित्रस्यैवापमानकृत् ॥
शत्रोरितरमाक्रुश्य शारिका संप्रजायते ।पितरौ पीडयित्वा तु कच्छपत्वञ्च जायते ॥
भर्त्तुः पिण्डमुपाश्रन्तो हित्वान्यानि च सेवयेत् ।सोऽपि मोहसमापन्नो जायते वानरो मृतः ॥
न्यासापहर्त्ता नरकात् विमुक्तो जायते कृमिः ।असूयकश्च नरकान्मुक्तो भवति राक्षसः ॥
विश्वासहर्त्ता च नरो मीनयोनौ प्रजायते ।यवधान्यानि हृत्वा तु जायते मूषिको मृतः ॥
परदाराभिमर्षात्तु वृको घोरोऽभिजायते ।भ्रातृभार्य्याप्रसङ्गत्वे कोकिलो जायते नरः ॥
गुर्व्वादिभार्य्यागमनाच्छूकरो जायते नरः ।यज्ञदानविवाहानां विघ्नकर्त्ता भवेत् कृमिः ॥
देवतापितृविप्राणामदत्वा योऽन्नमश्नुते ।प्रमुक्तो नरकाद्वापि वायसः स प्रजायते ॥
ज्येष्ठभ्रात्रवमानाच्चः क्रौञ्चयोनौ प्रजायते ।शूद्रश्च ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ॥
तस्यामपत्यमुत्पाद्य काष्ठान्तःकीटको भवेत् ।कृतघ्नः कृमिकः कीटः पतङ्गो वृश्चिकस्तथा ॥
अशस्त्रं पुरुषं हत्वा नरः संजायते खरः ।कृमिः स्त्रीवधकर्त्ता च बालहन्तावजायते ॥
भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः ।हृत्वान्नञ्चैव मार्ज्जारस्तिलहृच्चैव मूषिकः ॥
घृतं हृत्वा च नकुलः काको मद्गुरमामिषम् ।मधु हृत्वा नरो दंशः पूपं हृत्वा पिपीलकः ॥
अपो हृत्वा तु पापात्मा वायसः संप्रजायते ।हृते कांस्ये च हारीतः कपोतो वा प्रजायते ॥
हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते ।कार्पासिके हृते क्रौञ्चो वह्निहर्त्ता वकस्तथा ॥
मयूरो वर्णकं हृत्वा शाकं पत्रञ्च जायते ।जीवञ्जीवकतां याति रक्तवस्त्रापहृन्नरः ॥
छुच्छुन्दुरिः शुभान् गन्धान् वंशं हृत्वा शशोभवेत् ।षण्डः कलापहरणे काष्ठहृत् काष्ठकीटकः ॥
पुष्पापहृद्दरिद्रस्तु पङ्गुर्यवापहृन्नरः ।शाकहर्त्ता च हारीतस्तोयहर्त्ता च चातकः ॥
गृहहृन्नरकान् गत्वा रौरवादीन् सुदारुणान् ।तृणगुल्मलतावल्लीत्वक्सारतरुतां व्रजेत् ॥
एष एव क्रमो दृष्टो गोसुवर्णादिहारिणाम् ।विद्यापहारी मूकश्च गत्वा च नरकान् बहून् ॥
असमिद्धेऽग्नौ हुते च मन्दाग्निः संप्रजायते ।परनिन्दाकृतघ्नत्वं परमर्म्मावघातनम् ।नैष्ठुर्य्यं निर्घृणत्वञ्च परदारोपसेवनम् ।परस्वहरणाशौचं देवतानाञ्च कुत्सनम् ॥
निकृत्य वञ्चनं नणां कार्पण्यञ्च नृणां बुधः ।उपलक्षणादि जानीयात् मुक्तानां नरकादनु ॥
”प्रसङ्गात् स्वर्गागतलक्षणमप्याह ।“दया भूतेषु संवादः परलोकं प्रतिक्रिया ।सत्यं भूतहिता चोक्तिर्व्वेदप्रामाण्यदर्शनम् ॥
गुरुदेवर्षिपूजा च केवलं साधुसङ्गमः ।सत्क्रियाभ्यसनं मैत्री स्वर्गिणां लक्षणं विदुः ॥
अष्टाङ्गयोगविज्ञानात् प्राप्नोत्यात्यन्तिकं लयम् ॥
”इति गारुडे कर्म्मविपाकः २२९ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नरकमुक्त
पु०
 नरकान्मुक्तः । नरकान्मुक्ते “कपूयचरणाःकपूयां योनिमापद्येरन्” श्रुतिः अनुशयशब्दे १८८ पृ०दृश्यम् । गारुडे २२९ अ० ततो मुक्तानां पापविशेषात्योनिभेदप्राप्तिरुक्ता यथा“नरकात् प्रतिमुक्तस्तु पापयोनिषु जायते । पतितात्प्रतिगृह्याथ खरयोनिं व्रजेद्बुधः । नरकात् प्रतिमुक्तस्तुकृमिर्भवति पातकी । उपाध्याये व्यलीकन्तु कृत्वा श्वाभवति द्विजः । तज्जायां मनसा वाञ्छंस्तद्द्रव्यं वाप्यसं-शयम् । गर्दभो जायते जन्तुर्मित्रस्यैबापमानकृत् । शत्रो-वितरमाक्रुश्य शारिका संप्रजायते । पितरौ पीडयित्वा तुकच्छपत्वञ्च जायते । भर्त्तुः पिण्डमुपाश्नन् यो हित्वाऽन्यानि च सेवयेत् । सोऽपि मोहसमापन्नो जायते बा-नरो मृतः । न्यासापहर्त्ता नरकात् विमुक्तो जायतेकृमिः । असूयकश्च नरकान्मुक्तो भवति राक्षसः । विश्वा-सहर्त्ता च नरो मीनयोनौ प्रजायते । यवधान्यानिहृत्वा तु जायते मूषिको मृतः । परदारामिमर्षात्तु वृकोषोरोऽभिजायते । भ्रातृभार्य्याप्रसङ्गत्वे कोकिलो जायतेनरः । गुर्वादिभार्थ्यागमनाच्छूकरो जायते नरः । यज्ञ-दानविवाहानां विघ्नकर्त्ता भवेत् कृमिः । देवतापितृ-विप्राणामदत्त्वा योऽन्नमश्नुते । प्रमुक्तो नरकाद्वापि वा-यसः स प्रजायते । ज्येष्ठभ्रात्रवमानाच्च क्रौञ्चयोनौप्रजायते । शूद्रश्च ब्राह्मणीं गत्वा कृभियोनौ प्रजायते ।तस्यामपत्यमुत्पाद्य काष्ठान्तः कीटको भवेत् । कृतघ्नःकृमिकः कीटः पतङ्गो वृश्चिकस्तथा । अशस्त्रं पुरुषंहत्वा नरः संजायते खरः । कृमिः स्त्रीषधकर्त्ता चबालहन्ता प्रजायते । भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिकाजायते नरः । हृत्वान्नञ्चैव मार्ज्जारस्तिलहृच्चैवमूषिकः । घृतं हृत्वा च नकुलः काको मद्गुरमामिषम् ।मधु हृत्वा नरो दंशः पूपं हृत्वा पिपीलकः । अपोहृत्वा तु पापात्मा वायसः संप्रजायते । हृते कांस्ये चहारीतः कपोतो वा प्रजायते । हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डंहमियोनौ प्रजायते । कार्पासिके हृते क्रौञ्चो वह्नि-हर्त्ता वकस्तथा । मयूरो वर्णकं हृत्वा शाकं पत्रञ्चजायते । जीवञ्जीवकतां याति रक्तवस्त्रापहृन्नरः ।छुच्छुन्दुरिः शुभान् गन्धान् वंशं हृत्वा शशो भवेत् ।षण्डः कलापहरणे काष्ठहृत् काष्ठकीटकः । पुष्पाप-हृद्दरिद्रस्तु पङ्गुर्यवापहृन्नरः । शाकहर्त्ता च हारीत-स्तोयहर्त्ता च चातकः । गृहह्णत् नरकान् गत्वारौरवादीन् सुदारुणान् । तृणगुल्मलतावलीत्वकसारतरुतां व्रजेत् । एष एव क्रमो दृष्टो गोसुवर्णादि-हारिणाम् । विद्यापहारी मूकश्च गत्वा च नरकान्बहून् । असमिद्धेऽग्नौ च हुते मन्दाग्निः संप्रजायते ।परनिन्दाकृतघ्नत्वं परमर्मावघातनम् । नैष्ठुर्य्यं निर्घृण-त्वञ्च परदारोपसेवनम् । परस्वहरणाऽशौचं देवता-नाञ्च कुत्सनम् । निकृत्या वञ्चनं नॄणां कार्पण्यञ्च नृणांबुधः । उपलक्षणाद्विजानीयात् मुक्तानां नकरादनु”प्रसङ्गात् स्वर्गादागतलक्षणं तत्रैव यथा “दयाभूतेषु संवादःपरलोकं प्रति क्रिया । सत्यं भूतहिता चोक्तिर्वेदप्रामाण्यदर्शनम् । गुरुदेवर्षिपूजा च केवलं साधुसङ्गमः ।सत्क्रियाभ्यसनं मैत्री स्वर्गिणां लक्षणं विदुः । अष्टाङ्ग-योगविज्ञानात् प्राप्नोत्यात्यन्तिकं लयम्” । अधिकं कर्म-विपाक शब्दे १७४२ पृ० दृश्यम् ।