नगर (nagara)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 नगर nf.  (-रं-री) A town,  a city.
 E.
  नग a tree,  or according to some,  a
mountain,  रल् affix
 having trees or houses like mountains. नगा
इव प्रासादाः सन्ति अत्र बा० र ।

Capeller Eng

English

 न॑गर n.
  (m. ),  ई f.
  town,  city.

Yates

English

 नगर (रं-री) 1.
n.
  f.
  A town or city.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

नगर 	-	 nagara 	-	 n.
  	-	 city
नगरयान 	-	 nagarayAna 	-	 n.
  	-	 citybus
अहं षिकागो-नगरस्य निवासि 	-	 ahaMSikAgo-nagarasyanivAsi 	-	 sent.
  	-	 IamresidentofChicagocity
तस्मै कार्यक्रमाय सः नूयार्क्-नगरतः आगतवान् वा ? सः परोपकारी एव 	-	 tasmaikAryakramAyasaHnUyArk-nagarataHAgatavAnvA?saHparopakArIeva 	-	 sent.
  	-	 DidhecomefromNewYorkcityforthisprogram?Heisdefinitelyabroad-mindedperson. 
पुरि 	-	  puri 	-	 f.
  	-	 city
नगरी 	-	  nagarI 	-	 f.
  	-	 city
पट्टी 	-	  paTTI 	-	 f.
  	-	 city
पल्ली 	-	  pallI 	-	 f.
  	-	 city
पुर् 	-	  pur 	-	 f.
  	-	 city
उम 	-	  uma 	-	 m.
  	-	 city
द्रङ्ग 	-	  draGga 	-	 m.
  	-	 city
निगम 	-	  nigama 	-	 m.
  	-	 city
बन्धक 	-	  bandhaka 	-	 m.
  	-	 city
पुर 	-	  pura 	-	 n.
  	-	 city
तमस 	-	  tamasa 	-	 n.
  	-	 city
पट्टन 	-	  paTTana 	-	 n.
  	-	 city
पुटभेदन 	-	  puTabhedana 	-	 n.
  	-	 city
स्थानक 	-	  sthAnaka 	-	 n.
  	-	 city
ख 	-	  kha 	-	 n.
  	-	 city
अवस्कन्दति  { अवस्कन्द् } 	-	  avaskandati  { avaskand } 	-	 verb 	-	  assault  [ as a city ]

नगर 	-	 nagara 	-	 n.
  	-	 city
नगर 	-	 nagara 	-	 n.
  	-	 town
नगर- 	-	 nagara- 	-	 adj.
  	-	  urban
नगर- अर्थशास्त्र 	-	 nagara- arthazAstra 	-	 n.
  	-	  urban economics

नगर 	-	 nagara 	-	 n.
  	-	 city
पौर 	-	 paura 	-	 m.
  	-	 citizen
नगरस्थ 	-	 nagarastha 	-	 m.
  	-	 citizen
नगरयान 	-	 nagarayAna 	-	 n.
  	-	 citybus
अहं षिकागो-नगरस्य निवासि 	-	 ahaMSikAgo-nagarasyanivAsi 	-	 sent.
  	-	 IamresidentofChicagocity
तस्मै कार्यक्रमाय सः नूयार्क्-नगरतः आगतवान् वा ? सः परोपकारी एव 	-	 tasmaikAryakramAyasaHnUyArk-nagarataHAgatavAnvA?saHparopakArIeva 	-	 sent.
  	-	 DidhecomefromNewYorkcityforthisprogram?Heisdefinitelyabroad-mindedperson. 
सर्वार्थता 	-	  sarvArthatA 	-	 f.
  	-	 cit
हिरण्यकामधेनु 	-	  hiraNyakAmadhenu 	-	 f.
  	-	 cit
चेकितान 	-	  cekitAna 	-	 m.
  	-	 cit
पुरि 	-	  puri 	-	 f.
  	-	 city
नगरी 	-	  nagarI 	-	 f.
  	-	 city
पट्टी 	-	  paTTI 	-	 f.
  	-	 city
पल्ली 	-	  pallI 	-	 f.
  	-	 city
पुर् 	-	  pur 	-	 f.
  	-	 city
उम 	-	  uma 	-	 m.
  	-	 city
द्रङ्ग 	-	  draGga 	-	 m.
  	-	 city
निगम 	-	  nigama 	-	 m.
  	-	 city
बन्धक 	-	  bandhaka 	-	 m.
  	-	 city
पुर 	-	  pura 	-	 n.
  	-	 city
तमस 	-	  tamasa 	-	 n.
  	-	 city

नगर 	-	 nagara 	-	 n.
  	-	 city
नगरयान 	-	 nagarayAna 	-	 n.
  	-	 citybus
अहं षिकागो-नगरस्य निवासि 	-	 ahaMSikAgo-nagarasyanivAsi 	-	 sent.
  	-	 IamresidentofChicagocity
तस्मै कार्यक्रमाय सः नूयार्क्-नगरतः आगतवान् वा ? सः परोपकारी एव 	-	 tasmaikAryakramAyasaHnUyArk-nagarataHAgatavAnvA?saHparopakArIeva 	-	 sent.
  	-	 DidhecomefromNewYorkcityforthisprogram?Heisdefinitelyabroad-mindedperson. 
पुरि 	-	  puri 	-	 f.
  	-	 city
नगरी 	-	  nagarI 	-	 f.
  	-	 city
पट्टी 	-	  paTTI 	-	 f.
  	-	 city
पल्ली 	-	  pallI 	-	 f.
  	-	 city
पुर् 	-	  pur 	-	 f.
  	-	 city
उम 	-	  uma 	-	 m.
  	-	 city
द्रङ्ग 	-	  draGga 	-	 m.
  	-	 city
निगम 	-	  nigama 	-	 m.
  	-	 city
बन्धक 	-	  bandhaka 	-	 m.
  	-	 city
पुर 	-	  pura 	-	 n.
  	-	 city
तमस 	-	  tamasa 	-	 n.
  	-	 city
पट्टन 	-	  paTTana 	-	 n.
  	-	 city
पुटभेदन 	-	  puTabhedana 	-	 n.
  	-	 city
स्थानक 	-	  sthAnaka 	-	 n.
  	-	 city
ख 	-	  kha 	-	 n.
  	-	 city
अवस्कन्दति  { अवस्कन्द् } 	-	  avaskandati  { avaskand } 	-	 verb 	-	  assault  [ as a city ]

 
   नगर  nagara  n.
    city   
   पौर  paura  m.
    citizen    
   नगरस्थ  nagarastha  m.
    citizen   
   नगरयान  nagarayAna  n.
    city bus    
   अहं षिकागो-नगरस्य निवासि  ahaM SikAgo-nagarasya nivAsi  sent.
   I am resident of Chicago  city   
   तस्मै कार्यक्रमाय सः नूयार्क्-नगरतः आगतवान् वा ? सः परोपकारी एव  tasmai kAryakramAya saH nUyArk-nagarataH AgatavAn vA ? saH paropakArI eva  sent.
   Did he come from New York  city for this program? He is definitely a broad-minded person.     
   सर्वार्थता  sarvArthatA f.
   cit   
   हिरण्यकामधेनु  hiraNyakAmadhenu f.
   cit    
   चेकितान  cekitAna m.
   cit   
   पुरि  puri f.
   city   
   नगरी  nagarI f.
   city  
   पट्टी  paTTI f.
   city   
   पल्ली  pallI f.
   city  
   पुर्  pur f.
   city   
   उम  uma m.
   city  
   द्रङ्ग  draGga m.
   city   
   निगम  nigama m.
   city  
   बन्धक  bandhaka m.
   city   
   पुर  pura n.
   city  
   तमस  tamasa n.
   city       

Wilson

English

 नगर
mf.  (-रं-री) A town,  a city.
E.
  नग a tree,  or according to some,  a mountain,  रल् affix
 having
trees or houses like mountains.

Apte

English

नगरम् [nagaram],  [नगा इव प्रासादाः सन्त्यत्र बा˚ र
 cf.
   P.
 V.*
  2.17 Vārt.] A town,  city (opp.  ग्राम)
 नगरगमनाय मतिं न करोति Ś2. पण्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्वर्ण्यजनैर्युतम् । अनेकजातिसंबद्धं नैकशिल्पिसमाकुलम् । सर्वदैवतसंबद्धं नगरं त्वभिधीयते ॥

Comp.
  अधिकृतः,  अधिपः,  अध्यक्षः the chief magistrate of a town,  head police-officer
 निक्षिप्तौ नगराध्यक्षौ शेषाः सर्वे विनिर्गताः Hariv.

governor or superintendent of a town.  -अभ्याशः,  -सः the vicinity of a town.  -उपान्तः a suburb,  the skirt of a town.  -ओकस् m.
  a townsman. -काकः 'town-crow',  an expression of contempt.-कीर्तनम् repeating the name of a god while wandering through a city. -घातः an elephant.

जनः townsfolk.

a citizen.  -प्रदक्षिणा carrying an idol round a city in procession.  -प्रान्तः a suburb. -मण़्डना a courtezan.  -मर्दिन् m.
  an intoxicated elephant. -मार्गः a principal road,  high-way. -रक्षा superintendence or government of a town.  -रक्षिन् m.
 

the superintendent of a town. 

a town-watchman.  -स्थः a townsman,  citizen. 

Apte 1890

English

 नगरं [नगा इव प्रासादाः संत्यत्र बा° र
 cf. P. V. 2. 107 Vārt.] A town,  city (opp. ग्राम)
 नगरगमनाय मतिं न करोति Ś. 2. 
Comp. 
अधिकृतः,  
अधिपः,  
अध्यक्षः {1} the chief magistrate of a town,  head police-officer. {2} governor or superintendent of a town. 
अभ्याशः 
सः the vicinity of a town. 
उपांतः a suburb,  the skirt of a town. 
ओकस् m. a townsman. 
काकः ‘a town-crow’,  an expression of contempt. 
कीर्तनं repeating the name of a god while wandering through a city. 
घातः an elephant. 
जनः {1} townsfolk. {2} a citizen. 
प्रदक्षिणा carrying an idol round a city in procession. 
प्रांतः a suburb. 
मर्दिन् m. an intoxicated elephant. 
मार्गः a principal road,  high-way. 
रक्षा superintendence or government of a town. 
रक्षिन् m. {1} the superintendent of a town. {2} a town-watchman. 
स्थः a townsman,  citizen. 

Monier Williams Cologne

English

 न॑गर n.
  (m.  only,  MBh.
   iii,  3014
 ifc.  f(आ). ,  Hariv.
  2951
 prob. not fr.
  नग +
  र,  but cf.
   g. अशमादि
 the न् cannot be cerebralized g. क्षुभ्नादि) a town,  city,  N.
  of sev. cities,  TĀr.
  
 Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

Monier Williams 1872

English

 नगर नगर,  अम्,  ई (fr. न-ग?),  n. f. a
town,  city,  (often appended to the names of cities in
India or standing alone as a name.) According to
Pāṇ. VIII. 4,  39,  the initial न् cannot be cerebralized
[cf. गिरि-नगर]
 at the end of adj. comps. the
fem. may end in आ (e. g. स-ग्राम-नगरा मेदिनी, 
the earth with its villages and cities).
—नगर-
काक,  अस्,  m. ‘a crow in a town, ’ an expression of
contempt
 [cf. नगर-वायस।]
—नगर-कोटि, 
N. of a place
 N. of a town at the foot of the Himā-
laya,  Nagar-kot.
—नगर-घात,  अस्,  आ,  अम्,  town-
destroying
 (अस्),  m. an elephant.
—नगर-घा-
तक,  अस्,  m. the destroyer of a city.
—नगर-जन, 
अस्,  m. towns-folk
 a citizen.
—नगर-द्वार,  अम्, 
n. the gate of a town,  city-gate.
—नगर-धन-वि-
हार,  अस्,  m.,  N. of a Buddhist monastery.
—नगर-
पति,  इस्,  m. the chief of a town.
—नगर-पुर, 
अम्,  n.,  N. of a town.
—नगर-प्रदक्षिणा,  f.
carrying an idol round a city in procession
 [cf. प्र-
दक्षिणा।]
—नगर-प्रान्त,  अस्,  m. the outskirts
of a town.
—नगर-मर्दिन्,  ई,  m. ‘town-crusher, ’
N. of a man.
—नगर-मालिन्,  ई,  इनी,  इ,  garlanded
with cities.
—नगर-मुस्ता,  f. = नगरोत्था
 [cf.
नागर-मुस्ता।]
—नगर-रक्षा,  f. superintend-
ence or government of a town.
—नगररक्षा-
धिकृत (°क्षा-अध्°),  अस्,  आ,  अम्,  appointed to
the government of a town.
—नगर-रक्षिन्, 
ई,  m. the governor or superintendent of a town, 
civic-guard,  town-watchman.
—नगर-वायस,  अस्, 
m. = नगर-काक.
—नगर-वासिन्,  ई,  इनी,  इ,  in-
habiting towns,  dwelling in cities,  citizen.
—नगर-
वाह्य,  अस्,  आ,  अम्,  situated without the town.
—नग-
र-सम्मित,  अस्,  आ,  अम्,  equal to a town.
—नगर-
स्थ,  अस्,  आ,  अम्,  city-dwelling
 a resident in a city, 
a townsman,  citizen,  burgess.
—नगर-स्वरूपिणी, 
f. a species of the Anu-ṣṭubh metre.
—नगर-
हार,  अस् or अम्,  m. or n. (?),  ‘town-taking, ’ N. of
a kingdom.
—नगराधिकृत (°र-अध्°),  अस्,  m.
the superintendent or governor of a town.
—नगरा-
धिप (°र-अध्°),  अस्,  m. or नगराधिपति,  इस्, 
m. the chief magistrate of a town,  head police-officer.
—नगराध्यक्ष (°र-अध्°),  अस्,  m. the over-
seer or superintendent of a town.
—नगराभ्याश
(°र-अभ्°),  अस्,  m. the neighbourhood of a city.
—नगरी-निरोध,  अस्,  m.,  N. of the sixty-third
chapter of the Krīḍā-khaṇḍa or second part of the
Gaṇeśa-Purāṇa.
—नगरी-युक्ति,  इस्,  f.,  N. of a
chapter of the Yukti-kalpa-taru ascribed to king
Bhoja.
—नगरी-रक्षिन्,  ई,  m. = नगर-रक्षिन्।
—नगरी-वक,  अस्,  m. ‘town-crane, ’ a crow.
—नगरोत्था (°र-उत्था),  f. a species of plant,  =
नगर-मुस्ता
 [cf. नागरोत्था।]
—नगरोपान्त
(°र-उप्°),  अम्,  n. suburb,  skirts of a town.
—नग-
रौकस् (°र-ओक्°),  आस्,  m. the inhabitant of a town, 
townsman.
—नगरौषधि (°र-ओष्°),  इस्,  f. the
plantain,  Musa Sapientum (= कदली).

Macdonell

English

 नगर nágara,  n.
  town,  city: -jana,  m.
  pl.
  🞄townsfolk,  citizens
 -daivata,  n.
  divinity of 🞄a town
 -dvāra,  n.
  city gate
 -maṇḍanā,  f.
  🞄courtezan. 

Benfey

English

 नगर नग + र,  n.
  and f.
  री,  A town, 
Man.  4,  107.
 -- Comp.
  अन्तर्-नगर,  n.
 
a palace,  Rām.  5,  11,  26. काशि-नगर, 
n.
  the city of the Kāśis = Benares,  Chr.
11,  11. गन्धर्व-नगर,  n.
  1. the
city of the Gandharvas,  MBh. 2,  1043.
2. the fata morgana,  Bhāg. P. 5,  14,  5.
विदर्भ-नगरी,  f.
  the city of the
Vidarbhas,  Nal. 1,  23.
शाखा-,  n.
  a
suburb.
स्व-,  n.
  own or native town. 

Apte Hindi

Hindi

नगरम्
नपुं*
   - नग इव प्रासादाः सन्त्यत्र बा* र
"कस्बा,  शहर"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

नगर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುರ /ಪಟ್ಟಣ
निष्पत्तिः - > "रः" (वा० ५-२-१०७)
व्युत्पत्तिः - > नगाः सन्त्यस्य
प्रयोगाः - > "पण्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्वर्ण्यजनैर्युतम् । अनेकजातिसम्बद्धं नैकशिल्पिसमाकुलम् । सर्वदैवतसम्बद्धं नगरन्त्वभिधीयते ॥"

L R Vaidya

English

 nagara {% n. %} A town,  a city,  नगरदैवतवत्प्रयासि Mrich.i.

Bopp

Latin

 नगर n. urbs. H. 1. 1.

Indian Epigraphical Glossary

English

 nagara (IE 8-4),  city
 palace
 cf. navara.
(EI 21
 SITI),  a commercial guild
 guild of merchants
a mercantile town
 often spelt in Kannaḍa inscriptions as nakara
or nakhara
 cf. pañca-nagara.
(CITD),  in Telugu inscriptions,  a territorial assembly
like the sabhā and ūr
 the merchant community in general or
the organization of the merchant community of a town. In
some places,  the nagara and ūr carried on their functions side
by side. The word is sometimes used to indicate occupational
groups like śāleyanagarattom. Cf. K. A. Nilakanta Sastri, 
The Col13as,  Vol. II,  1st ed.,  p. 294.
(EI 4),  same as Kaliṅga-nagara. Cf. śrī-Nagara-bhukti=
Pāṭaliputra-bhukti (Ep. Ind.,  Vol. XVII,  p. 311).
(IA 17),  represented in Prakrit by nera further corrupted
to ner or nar. See nagarī.

Lanman

English

 nágara,  n.,  and -rī,  f. town,  city.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

grong khyer
१) गृह २) नगर ३) पत्तन ४) पुर् ५) पुर ६) मन्दिर

grong rdal
१) ग्राम २) जनपद ३) नगर ४) निगम ५) पुर

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

पत्तन
पत्तन,  अधिष्ठान,  निगम,  पुटभेदन,  नगर,  नगरी,  द्रङ्ग,  स्थानीय,  पुर्,  पुरी,  पुर
पत्तनं स्यादधिष्ठानं निगमः पुटभेदनम् ।
नगरं नगरी द्रङ्गः स्थानीयं पूः पुरी पुरम् ॥ २८५ ॥
verse 2.1.1.285
page 0034

नाममाला

Sanskrit

पुर्,  पुरी,  नगर,  पट्टन,  पुटभेदन
पूः पुरी नगरं चैव पट्टनं पुटभेदनम् ॥ ९७ ॥
verse 0.1.1.97
page 0049

पुराणम्

English

नगर / NAGARA. In ancient days there were rules and principles regulating the construction of a city. The name ‘city’ could be applied to them only if they conformed to the rules and principles in vogue. The principles and rules of the erection of a proper city are given below:--
One yojana or a half of land should be selected as site.(1) A yojana is approximately twelve Kilometres.) The planning of the city should be commenced after worshipping the deity of Vāstu. There should be four main gates on the four sides,  East,  West,  North and South. The South gate should be in the position of Gandharvapada,  West gate in the place of varuṇa,  the North gate in the place of soma (Moon) and the East fort gate in the place of Sūryapada (the position of the Sun). The haṭṭas (minor gates) should be wide enough for elephants etc. to pass through. The main gates should be six rods wide.
When the city is completed goldsmiths should be settled in the agni corner(2) To know the corners see under aṣṭadikpālakas.) (i. e. South East). The courtesans who live by dancing etc. should have their houses on the south side of the city. The houses of  actors,  those who extract oil,  fishermen etc. should be in the corner of nirṛti (South West). Sheds for chariots,  weapons,  swords etc. should be on the western side. Dealers in liquor,  carpenters,  blacksmiths,  masons etc. and servants should be given houses in the vāyu corner i.e. North West. The houses of Brahmins,  hermits,  sages,  saints,  and such others should be on the north side. In the īśāna corner (North East) merchants of vegetables and on the eastern side,  the authorities of the army should have their houses.
The army (Infantry,  cavalry,  chariots and elephants) should be put up in the agni corner. On the south the goddesses who are protectors of women-folk should be consecrated. Archers should live in the nirṛti corner. Most honourable people,  Treasury officers,  Leaders of the people,  Brahmin groups and such others should have their abodes on the western side. So also Kṣatriyas should have their houses on the eastern side,  Vaiśyas on the south and Śūdras on the west of the city. Vaiśyas and horses should be placed on all four sides. The army also should be placed thus. The movable wealth should be placed on the east side and the funeral place on the south. The cattle etc. should be kept on the west,  farmers on the north,  and the outcastes on the corners. This should be the plan of a city as well as that of villages too.
On the east fort-gate of cities and villages vaiśravaṇa and Śrī bhagavatī should be consecrated. They will confer prosperity upon those who visit them. Temples dedicated to Gods should be erected on the western side facing the east. If temples are erected on the east they should face the west and those erected on the south should face the North. For the protection of the city,  there should be temples dedicated to indra,  viṣṇu and such other Gods. If there is no worshipping place in a city,  a village,  a fort,  or a house,  such places will be haunted by devils and troubled by diseases etc. If cities are built according to this plan they will afford both salvation and prosperity.
On the east there should be the house of lakṣmī,  in the agni corner,  the kitchen on the south,  bedrooms in the nirṛti corner the weapon-house,  on the west the dining hall,  in the vāyu corner,  the granary,  on the north,  the treasury,  and the place of worship in the īśāna corner.
Houses could be erected with four blocks,  three blocks or only one block. Houses with four blocks could be made in two hundred and fiftyfive ways by making changes in each block and the open verandas. Houses with three blocks are of four types
 with two blocks are of five types
 and houses of only one block are of four types. There are houses and cities with twentyeight open verandas. There are fiftyfive types of houses with four open verandas and seven open verandas. Houses with six open verandas and eight open verandas are of twenty types. In cities houses should have eight open verandas (agni purāṇa,  Chapter 105).

Vedic Reference

English

 Nagara is in early Vedic literature found only in the deriva-
tive adjective,  used as a proper name,  Nagarin,  but it appears
in the sense of ‘town’ in the Taittirīya Āraṇyaka (i. 11,  18
31,  4),  and frequently in the later language.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 नगरं,  क्ली,
   नगा इव प्रासादादयः सन्ति यत्र ।(“नगपांसुपाण्डुभ्यश्च ।” ५ । २ । १०७ । इत्यस्यवार्त्तिकोक्त्या रः ।) बहुलोकवासस्थानम् ।शहर इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पूः २ पुरी ३पुरिः ४ पुरम् ५ नगरी ६ पत्तनम् ७ पट्टनम् ८पट्टनी ९ पुटभेदनम् १० पटभेदनम् ११ स्थानी-यम् १२ निगमः १३ इत्यमरभरतौ ॥
 कट-कम् १४ पट्टम् १५ । इति शब्दरत्नावली ॥
केचित्तु नगरपत्तनस्थानीयानां भेदमाहुः । तत्रपुरादित्रयं पुरे । पत्तनादिद्वयं पत्तने । स्थानी-यादिद्बयं स्थानीये । इति मन्यन्ते । यत्राष्टशत-ग्रामीयव्यवहारस्थानं मध्यवर्त्ति तत् नगरम् ।यत्र राजा तत्परिचारकाश्च तिष्ठन्ति तत् पत्त-नम् । प्राकारादिना दुर्गं योजनविस्तीर्णं नगरंस्थानीयम् । केचित्तु पुरनगरयोरपि भेदमाहुः ।बहुग्रामीयव्यवहारस्थानं पुरम् । तत्र प्रधान-भूतं नगरम् । इति भरतः ॥
 * ॥
अथ नगरनिर्म्माणकालः ।“स्थिरराशिगते भानौ चन्द्रे च स्थिरभोदये ।शुद्धे काले दिने चैव नगरं कारयेन्नृपः ॥
” * ॥
तस्य लक्षणं भविष्योत्तरे ।“दीर्घं वा चतुरस्रं वा नगरं कारयेन्नृपः ।तत्त्र्यस्रं वर्त्तुलं वापि कदाचिदपि कारयेत् ॥
दीर्घं पादैकप्रसरञ्चतुरस्रं समोचितम् ।त्रिभिः पादैः समं त्र्यस्रं वर्त्तुलं बलयाकृति ॥
दीर्घं स्याद्दीर्घकालाय सुखसम्पत्तिहेतवे ।चतुरस्रं चतुर्वर्गफलाय पृथिवीभुजः ॥
त्र्यस्रं त्रिशक्तिनाशाय वर्त्तुलं बहुरोगकृत् ।राज्ञः स्वहस्तैर्दशभी राजहस्त उदाहृतः ॥
राजहस्तैश्च दशभी राजदण्ड उदाहृतः ।राजदण्डैश्च दशभी राजच्छत्रमुदाहृतम् ॥
राजच्छत्रैश्च दशभी राजकाण्ड उदाहृतः ।राजकाण्डैश्च दशभी राजपूरुष उच्यते ॥
राजधानी तु कथिता दशभी राजपूरुषैः ।राजधानी दशगुणा राजक्षेत्रमुदाहृतम् ॥
सप्तैव परिमाणानि प्रोक्तानि पुरपत्तने ।भयत्राभोगसम्पत्तिमर्त्त्यकीर्त्तिसुखार्थिनाम् ।राजक्षेत्रेण नृपतिः पूरपत्तनमारभेत् ॥
लक्ष्मीर्जयः क्षमा सौख्यं पञ्चत्वं भङ्ग एकता ।समृद्धिवित्तं नाशश्च मङ्गलञ्च बलं क्षयः ।साम्राज्यं भोगसम्पत्तिरिति षोडश कीर्त्तिताः ॥
यथार्थसंज्ञा नगरा मुनिना तत्त्ववेदिना ॥
”इति युक्तिकल्पतरुः ॥
 * ॥
अपि च ।“नृपावासः पुरी प्रोक्ता विशाम्पुरमपीष्यते ।एकतो यत्र तु ग्रामो नगरञ्चैकतः स्थितम् ॥
मिश्रन्तु खर्व्वटं नाम नदीगिरिसमाश्रयम् ।विप्राश्च विप्रभृत्याश्च यत्र चैव वसन्ति हि ॥
स तु ग्राम इति प्रोक्तः शूद्राणां वास एव च ।पण्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्वर्ण्यजनैर्युतम् ॥
अनेकजातिसम्बन्धं नैकशिल्पसमाकुलम् ।सर्व्वदैवतसम्बन्धं नगरन्त्वभिधीयते ॥
”इति विष्णुपुराणटीकार्या श्रीधरस्वामिधृतभृगु-वचनम् ॥
 * ॥
अन्यच्च ।“नगरं सर्व्वतोभद्रं कर्त्तव्यं रोधकं हि वा ।स्वस्तिकं मध्यगं कार्य्यं कुमारीपुरमेव वा ॥
चतुष्पथचतुर्युक्तं सर्व्वकामसुखावहम् ।छिन्नकर्णं विनासञ्च दुःस्थितं कृशदुर्ब्बलम् ॥
नगरं न प्रशंसन्ति गर्त्तविद्धं विभेदितम् ।अग्रतः स्वल्पप्रासादं छिन्नघ्राणं विदुर्बुधाः ॥
द्बिमुखं कर्णहीनन्तु कृशमध्यं कृशं विदुः ।दुःस्थितं निम्नयाम्यन्तु नैरृतं धनदुर्ब्बलम् ॥
सौम्यं सर्व्वसुखाह्लादपूरितं वारुणं वशम् ।याम्यमायुःप्रदं पूर्णनगरं प्रीतिवर्द्धनम् ॥
ईशवासवसंपूर्णं सर्व्वारोग्यसुखप्रदम् ।मध्यञ्चतुष्पथोपेतं न च तं पीडयेत् क्वचित् ॥
ब्रह्मस्थानं हि तं विप्र शिवस्तत्र सदा स्थितः ।चतुर्व्विंशतिनाड्यस्तु हस्तान्यष्टशतं परम् ॥
अत्र मध्यं प्रशंसन्ति ह्रस्वोत्कृष्टविवर्ज्जितम् ।अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् ॥
नगरार्द्धञ्च विष्कम्भं खेटं ग्रामं ततोऽर्द्धतः ।नगराद्योजनं खेटं खेटाद्ग्रामोऽर्द्धयोजनः ॥
द्विक्रोशं परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्धनुः ।त्रिंशद्धनूंषि विस्तीर्णो देशो मार्गस्तु तैः कृतः ॥
विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु ।धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान्राजपथः कृतः ॥
नृवाजिरथनागानामसम्बाधः सुसञ्चरः ।धनूंषि चैव चत्वारि शाखारथ्यास्तु निर्म्मिताः ॥
त्रिकराश्चोपरथ्यास्तु द्विकराप्युपरथ्यिका ।जङ्घापथश्चतुष्पादस्त्रिपादस्य गृहान्तरम् ॥
वृतीपादस्त्वर्द्धपादः प्राग्वंशपादकः स्मृतः ॥
”इति देवीपुराणम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 नगर न०
  नगा इव प्रासादाः सन्त्यत्र बा० र ।“पण्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्वर्ण्यजनैर्युतम् । अनेकजा-तिसम्बद्भं नैकशिल्पिसमाकुलम्! सर्वदैवतसंबद्धं नगरंत्वभिधीयते” इत्युक्तलक्षणे १ पुरभेदे । गौरा० ङीष् ।नगरीत्यप्यत्र अमरः । तस्य लक्षणं भविष्योत्तरे“दीर्घं वा चतुरखं वा नगरं कारयेन्नृपः । तत्त्र्यस्रंवर्त्तुलं वापि कदाचिदपि कारयेत् । दीर्थं पादैकप्रसर-ञ्चतुरस्रं समोचितम् । त्रिभिः पादैः समं त्र्यस्रंवर्त्तुलं वलयाकृति । दीर्थं स्याद्दीर्थकुशलसुखसम्पत्ति-हेतवे । चतुरस्रं चतुर्वर्गफलाय पृथिवीभुजः । त्र्यस्रंत्रिशक्तिगाशाय वर्त्तुलं बहुरोगकृत् । राज्ञः स्वहस्तैर्द-शभी राजहस्त उदाहृतः । राजहस्तैश्च दशभी राज-दण्ड उदाहृतः । राजदण्डैश्च दशभी राजच्छत्रमुदा-हृतम् । राजच्छत्रैश्च दशमी राजकाण्ड उदाहृतः । राजकाण्डैश्च दशभी राजपुरुष उच्यते । राजधानी तु कथि-ता दशभी राक्षपुरुषैः । राजधानी दशगुणा राजक्षेत्र-सुदाहृतम् । सप्तैव परिमाणानि प्रोक्तानि पुरपत्तने ।भयस्त्रीभोगसम्पत्तिमर्त्यकीर्त्तिसुखार्थिनाम् । राजक्षेत्रेनरपतिः पुरपत्तनमारभेत् । लक्ष्मीर्जयः क्षमा सौख्यंपञ्चत्वं भङ्ग एकता । समृद्धिवित्तं नाशश्च मङ्गलञ्च बलंक्षयम् । साम्राज्यं भोगसम्पत्तिरिति भोडश कीर्त्तिताः ।यथार्थसंज्ञा नगरे मुनिना तत्त्ववेदिना” इति युक्तिकल्प-तरुः । “नृपवासपुरी प्रोक्ता विशाम्पुरमपीष्यते ।एकतो यत्र तु ग्रामो नगरञ्चैकतः स्थितम् । मिश्रन्तुखर्वटं नाम नदीगिरिसमाश्रयम् । विप्राश्च विप्रभृत्याश्चयत्र चैव वसन्ति हि । स तु ग्राम इति प्रोक्तः शूद्राणांवास एव च । पण्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्वर्ण्यजनैर्यु-तम् । अनेकजातिसम्बद्धं नैकशिल्पिसमाकुलम् । सर्व-दैवतसम्बद्धं नगरन्त्वभिधीयते” इति विष्णु० पु०
 टीकायां श्रीघरस्वामिधृतभृगुवचनम् । “नगरं सर्व्रयोभद्रं कर्त्तव्यं रोधकं हि वा । स्वस्तिकं मध्यगं कार्य्यंकुमारीपुरमेव वा । चतुस्पथचतुर्युक्तं सर्वकाममुखा-वहम् । छिन्नकर्णं द्विमुखञ्च दुःस्थितं कृशदुर्बलम् । नगरंन प्रशंसन्ति गर्तबिद्धं विभेदितम् । अग्रतः स्वल्पप्रासादंछिन्नकर्णं विदुर्बुधाः । द्विमुखं कर्णहीनन्तु कृशमध्यंकृशं विदुः । दुःस्थितं निम्नयाम्यन्तु नैरृतं धनदुर्बलम् ।सौम्यं सर्वसुखाह्लादपूरितं वारुणं बलम् । याम्यमायुः-प्रदं पूर्णनगरं प्रीतिवर्द्धनम् । ईशवासवसंपूर्णं सर्वा-रोम्यसुखप्रदम् । मध्यञ्चतुष्पथीपेतं नच तत् पीडवेत्क्वचित् । व्रह्मस्थानं हितं विप्र! शिवस्तत्र सदा स्थितः ।चतुर्विंशतिनाद्ध्यस्तु हस्तास्ल्यष्टशतं एरम् । अत्र मध्यंप्रशंसन्ति ह्रस्वोत्कृष्टविवर्ज्जितम् । अथ किष्कुशता-न्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् । नगरार्द्धञ्च विष्कम्भं स्वेष्टंग्रामं ततोऽर्द्धतः । नगरार्द्धमितं खेष्टं खेटाद् ग्रामोऽर्द्ध-योजनः । द्विक्रोशं परमा मीमा क्षेत्रमीमा चतुर्धनुः ।त्रिंशद्धनूंषि विस्तीर्णो देशमार्गस्तु तैः कृतः । विंशद्धनु-र्ग्राममार्गः सीमामार्गा दशैव तु । धनूंचि दूश विस्तीर्णःश्रीमान्राजपथः कृतः । नृवाजिरथतागानामसम्बाथंसुसञ्चरः । धनूंषि चैव चत्वारि शाखा रथ्यास्तु निर्मिताः ।त्रिकराश्चोपरथ्यास्तु द्विकराप्युपरथ्यिका । जङ्घापथा-श्चतुष्पादास्त्रिपादस्य गृहान्तरम् । वृतीपादस्त्वर्द्धपादःप्राग्वंशपादकः स्मृतः” देवी पु०
  । नगरसन्निवेशशब्देदृश्यम् । नगरनिर्माणकालश्च “स्थिरराशिगते भानौचन्द्रे च स्थिरभोदये । शुद्धे काले दिने चैव नगरंकारयेन्नृपः” ज्यो० “सनगरं नगरन्ध्रकरौजसः रघुः ।नगरे काकः पात्रे समि० ७ त० स० । नगरकाक नगरस्थिते काकतुल्याचारवति एवं ७ त० । नगरवायस तत्रार्थेबुक्तरोह्या० तयोराद्युदात्तता ।

Capeller

German

 न॑गर n.
  (m. ),  ई f.
  Stadt.

Burnouf

French

 नगर नगर n.
  et नगरी f.
  ville.
नगरघात m.
  (हन्) éléphant de guerre ou sauvage.
नगरमालिन् a. (माला) entouré d'une guirlande de
villes.
नगरीवक m.
  corneille de ville.
नग्श्रीय a. (sfx. य) de ville,  urbain. 
नगरौषधि f.
  bananier.

Stchoupak

French

 नगर-
 nt. (m. ) ville,  cité 
 n.
  de diverses villes.
°गामिन्- a. (route) qui mène à la ville.
°जन- m.
  citadin. 
°द्वार- nt. porte de la ville.
°मोष- m.
  sac d'une ville.
°रक्षाधिकृत- m.
  chef de police 
 °रक्षिन्- gardien de la ville, 
policier.
°वृद्ध- m.
  doyen de la ville.
°स्थ- m.
  habitant ou résident d'une ville,  citadin. 
°स्वामिन्- m.
  chef de la ville 
 n.
  d'un homme.
नगराधिप- °पति- m.
  chef de police,  gouverneur d'une ville.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.