| YouTube Channel

ध्वजभङ्गः (dhvajabhaGgaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ध्वजभङ्गः,
पुं,
 (ध्वजस्य मेढ्रस्य भङ्गः ।) क्लीवत्व-जनकरोगविशेषः । तस्य निदानं यथा, --“अत्यम्ललवणक्षारविरुद्धाशनभोजनात् ।तथाम्बुपानाद्बिषमात् पिष्टान्नगुरुभोजनात् ॥
दधिक्षीरानूपमांससेवनाद्ब्याधिकर्षणात् ।कल्याणीगमनाच्चापि वियोनिगमनादपि ॥
दीर्घरोम्नीं चिरोत्सृष्टां तथैव च रजस्वलाम् ।दुर्गन्धां दुष्टयोनिञ्च तथैव च परिसुताम् ॥
ईदृशीं प्रमदां मोहात् यदि गच्छति मानवःचतुःपदाभिगमनाच्छेफसश्चाभिघाततः ।अधावनाच्च मेढ्रस्य शस्त्रदन्तनखक्षतात् ॥
काष्ठप्रहारनिष्पेषशूकानाञ्च निषेवणात् ।रेतसश्च प्रतीघातात् ध्वजभङ्गः प्रवर्त्तते ॥
”इति चरकः ॥
* ॥
तस्य चिह्नं यथा, --“शुक्रे चिरात् प्रसिच्येत शुक्रं शोणितमेव वा ।तोदोऽत्यर्थं वृषणयोर्मेढ्रं धूपायतीव च ॥
”इति वाभटः ॥
* ॥
अपि च ।“तैस्तैर्भावैरहृद्यैश्च रिरंसोर्मनसि क्षते ।ध्वजः पतत्यधो नॄणां क्लैव्यं सद्यः प्रजायते ॥
भक्ष्यैरम्लोष्णलवणैरतिमात्रोपसेवितैः ।सौम्यधातुक्षयाद्दुष्टः क्लैव्यं तदपरं स्मृतम् ॥
अतिव्यवायशीलो यो न च वाजिक्रियारतः ।ध्वजभङ्गमवाप्नोति स शुक्रक्षयहेतुकम् ॥
असाध्यं सहजं क्लैव्यं मर्म्मच्छेदोद्भवञ्च यत् ।असाध्यानां विशिष्टानां कार्य्यो वाजिकरोविधिः ॥
तस्य चिकित्सा यथा, वैद्यके ।“सुवर्णासुवत्साशुभाधेनुधन्या-घृतं योगयोगे प्रशस्तं सप्रस्थम् ।मृदौ वा दराग्नौ पचेत् पाकशूर-स्तदा तेजपत्रं हरिद्रासुपिष्टम् ॥
विधौ शुद्धिहेतौ समुस्तं सुपिष्टंविधेयं सुगन्धाय वृद्धोपदेशात् ।समूलाश्वगन्धासप्रस्थं विचूर्णंशुभं वारि दत्त्वा गुणं वेदयुक्तम् ॥
यदा शेषभूतं तदा योगयोगेपचेत् पाकविज्ञो भृशं दर्व्विचालात् ।पचेद्गाविदुग्धं घृतस्यापि तुल्यंविदारीं सप्रस्थां तथा तेन वैद्यः ॥
तथा शाल्मलीतोयदत्तं सप्रस्थंवितार्य्यावतिष्ठेद्घृतं योगराजः ॥
”