| YouTube Channel

धैवत (dhaivata)

 
शब्दसागरः
English
धैवत
m.
 (-तः) The sixth note of the gamut.
E.
 धी intellect,
deriv.
irr
 .
Yates
English
धैवत (तः) 1.
m.
 The sixth note of
the Indian gamut.
Wilson
English
धैवत
m.
 (-तः) The sixth note of the gamut.
E.
 धी intellect,
deriv.
irr
 .
Apte
English
धैवतः [dhaivatḥ], The sixth of the seven primary notes of the Indian gamut. गत्वा नाभेरधो भागं वस्तिं प्राप्योर्ध्वगः पुनः । धावन्निव च यो याति कण्ठदेशं स धैवतः ॥ Saṅgītadāmodara.
Apte 1890
English
धैवतः The sixth of the seven primary notes of the Indian gamut.
Monier Williams Cologne
English
धैवत
n.
 the sixth note of the gamut,
MBh.
 xii, 6859.
Monier Williams 1872
English
धैवत धैवत, अस्, m. the sixth note of
the gamut.
Macdonell
English
धैवत dhaivata,
n.
 the sixth note in the scale,
a.
Apte Hindi
Hindi
धैवतः
पुं*
 - धीमत् + अण् पृषो* मस्य वत्वम्
भारतीय सरगम स्वरग्राम के सात स्वरों में छठा स्वर
Shabdartha Kaustubha
Kannada
धैवत
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಗೀತದ ಸತ್ಪಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಆರನೆಯದು
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-३-१२०) । पृषो० (६-३-१०९)
व्युत्पत्तिः - > धीमतामयम्
प्रयोगाः - > "गत्वा नाभेरधोभागं बस्तिं प्राप्योर्ध्वगः पुनः । धावन्निव च यो याति कण्ठं देशं स धैवतः ॥"
उल्लेखाः - > सं० दा०
L R Vaidya
English
DEvata {% m. %} The sixth of the seven primary notes of the gamut (in music).
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
षड्ज ऋषभगान्धारा मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
धैवतो निषधः सप्त तन्त्रीकण्ठोद्भवाः स्वराः ॥ १४०१ ॥
ते मन्द्रमध्यताराः स्युरुरःकण्ठशिरोद्भवाः ।
-wordlist-
षड्ज (पुं), ऋषभ (पुं), गान्धार (पुं), मध्यम (पुं), पञ्चम (पुं), धैवत (पुं), निषध (पुं), स्वर (पुं), मन्द्र (पुं), मध्य (पुं), तार (पुं)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धैवतः,
पुं,
 (धीमतामयम् । धीमत् + अण् । पृषोदरादित्वात् मस्य वत्वम् ।) सप्तस्वरान्तर्गत-षष्ठस्वरः । स तु नारदमते अश्वस्वरतुल्यः ।(अश्वस्तु धैवतं रौतीति वचनात् ॥
) तानसेन-मते भेकस्वरतुल्यः । अस्याच्चारणस्थानं लला-टम् । व्याकरणमते दन्तः । अयं क्षत्त्रियवर्णः ।अस्य जातिः षाडवः । अस्य तानम् ७२०प्रत्येकतानम् ४८ समुदायेन ३४, ५६० भवन्ति ।इति संगीतशास्त्रम् ॥
“गत्वा नाभेरधोभागं वस्तिं प्राप्योर्द्ध्वगः पुनः ।धावन्निव च यो याति कण्टदेशं स धैवतः ॥
”अस्य श्रुतयस्तिस्रः । इति संगीतदामोदरः ॥
(यथा च सङ्गीतदर्पणे । १ । ५५ ।“मदन्ती रोहिणी रम्येत्येता धैवतसंश्रयाः ॥
”अस्य ऋषिकुले उद्भवः । क्षत्त्रियो जातिः । पीतोवर्णः । श्वेतद्वीपे जन्म । ऋषिस्तुम्बुरुः । गणेशोदेवता । उष्णिक् छन्दः । वीभत्सभयानक-रसयोरूपयोगित्वम् । इति सङ्गीतदर्पणम् ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
धैवत
पु०
 धीमतामयम् अण् पृषो० । तन्त्रीकण्ठोत्थितसप्तस्वरेषु षष्ठे स्वरे तल्लक्षणं यथा “गत्वा नाभेरधोभागंवस्तिं प्राप्योर्द्धगः पुनः । धावन्निव च यो यातिकण्ठं देशं स धैवतः” सङ्गीतदामो “अश्वस्तु धैवतं रौति”सङ्गीतशास्त्रीक्तेरस्याश्वस्वरतुल्यत्वम् । अस्य च वायुभव-त्वेऽपि आकाशगुणत्वम् भा० शा० १८४ अ० उक्तं यथा“तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत् स्मृतम् । तस्यशब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् । षड्ज-ऋषभगान्धारौ मध्यमो धैवतस्तथा । पञ्चमश्चापिविज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् । एष सप्तविधः प्रोक्तोगुण आकाशसम्भवः । ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपिपटहादिषु । मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नोरथस्य च ।यः कश्चिच्छ्रूयते शब्दः प्राणिनोऽप्राणिनोऽपि वा ।एतेषामेव सर्वेषां विषये संप्रकीर्त्तितः । एवं बहु-विधाकारः शब्द आकाशसम्भवः । आकाशजं शब्द-माहुरेभिर्वायुगुणैः सह । अव्याहतैश्चेतयते न वेत्तिविषमस्थितैः” ।
Burnouf
French
धैवत धैवत
m.
 la 6ᵉ note de l'octave descendante
[notre tierce].
Stchoupak
French
धैवत-
nt. 6{^me^} note de la gamme indienne.