| YouTube Channel

धेनुकः (dhenukaH)

 
Apte
English
धेनुकः [dhēnukḥ], 1
N.
 of a demon killed by Balarāma. दारुणो धेनुको नाम दैत्यो गर्दभरूपवान् Hariv.
A mode of sexual enjoyment
see धैनुक
Comp.
 -सूदनः an epithet of Balarāma.
Apte 1890
English
धेनुकः N. of s demon killed by Balarāma.
Comp.
सूदनः an epithet of Balarāma.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 धेनुकः, खरः
noun
दानवविशेषः।
"धेनुकस्य संहारः बलरामेण कृतः।"
Synonyms:
 धेनुकः
noun
पयस्विनीनां समुहः ।
"धेनुकस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
Synonyms:
 धेनुकः
noun
एकं स्थानम् ।
"धेनुकः इति तीर्थयात्रायाः स्थानं वर्तते"
Synonyms:
 धेनुकः
noun
एका जातिः ।
"धेनुकस्य उल्लेखः महाभारते वर्तते"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धेनुकः,
पुं,
 (धेनुरिव प्रतिकृतिः । “इवे प्रति-कृतौ ।” ५ । ३ । ९६ । इति कन् ।) असुर-विशेषः । स बलरामेण हतः । इति श्रीभागवते१५ अध्यायः ॥
(अयन्तु गर्द्दभरूपी गोवर्द्धनस्योत्तरपार्श्वस्थतालवनवासी । यथा, हरिवशे ।६९ । २ -- २३ ।“आजग्मतुस्तौ सहितौ गोधनैः सहगामिनौ ।गिरिं गोवर्द्धनं रम्यं वसुदेवसुतायुभौ ॥
गोवर्द्धनस्योत्तरतो यमुनातीरमाश्रितम् ।ददृशातेऽथ तौ वीरौ रम्यं तालवनं महत् ॥
तौ तालपर्णप्रकरे रम्ये तालवने रतौ ।चेरतुः परमप्रीतौ वृक्षपोताविवोद्गतौ ॥
स तु देशः समः स्निग्धः सुमहान् कृष्णमृत्तिकः ।दर्भप्रायस्थलीभूतो लोष्टपाषाणवर्जितः ॥
तालैस्तैर्व्विपुलस्कन्धैरुच्छ्रितैः श्यामपर्व्वभिः ।फलाग्रशाखिभिर्भाति नागहस्तरिवोच्छ्रितैः ॥
तत्र दामोदरो वाक्यमुवाच वदतांवरः ।अहो तालफलैः पक्वैर्व्वासितेयं वनस्थली ॥
स्वादून्यार्य्य ! सुगन्धीनि श्यामानि रसवन्ति च ।पक्वतालानि सहितौ पातयामो लघुक्रमौ ॥
यद्येषामीदृशो गन्धो माधुर्य्यघ्राणतर्पणः ।रसेनामृतकल्पेन भवितव्यञ्च मे मतिः ॥
दामोदरवचः श्रुत्वा रौहिणेयो हसन्निव ।पातयन् पक्वतालानि चालयामास तांस्तरून् ॥
तत्तु तालवनं नणामसेव्यं दुरतिक्रमम् ।निर्म्माणभूतमीरिणं पुरुषादालयोपमम् ॥
दारुणो धेनुको नाम दैत्यो गद्दभरूपधृक् ।खरयूथेन महता वृतः समनुवर्त्तते ॥
स तत्तालवनं घोरं गर्द्दभः परिरक्षति ।नृपक्षिश्वापदगणांस्त्रासयानः सुदुर्म्मतिः ॥
तालशब्दं स तं श्रुत्वा संघुष्टं फलपातनात् ।नामर्षयत संक्रद्धस्तालस्वनमिव द्बिपः ॥
शब्दानुसारी संक्रुद्धो दर्पाविद्धसटाननः ।स्तब्धाक्षो हेषितपटुः खुरैर्निर्द्दारयन्महीम् ॥
आविद्धपुच्छो हृषितो व्यात्तानन इवान्तकः ।आपतन्नेव ददृशे रौहिणेयमुपस्थितम् ॥
तालानां तमधो दृष्ट्वा सध्वजाकारमव्ययम् ।रौहिणेयं खरो दुष्टः सोऽदशद्दशनायुधः ॥
पद्भ्यामुभाभ्याञ्च पुनः पश्चिमाभ्यां पराङ्मुखः ।जघानोरसि दैत्येन्द्रो रौहिणेयं निरायुधम् ॥
ताभ्यामेव स जग्राह पद्भ्यां तं दैत्यगर्द्दभम् ।आवर्ज्जितमुखस्कन्धं प्रेरयंस्तालमूर्द्धनि ॥
स भग्नोरुकटिग्रीवो भग्नपृष्ठो दुराकृतिः ।खरस्तालफलैः सार्द्धं पपात धरणीतले ॥
तं गतासुं गतश्रीकं पतितं वीक्ष्य गर्द्दभम् ।ज्ञातींस्तथापरांस्तस्य तृणराजनि सोऽक्षिपत् ॥
सा भूर्गर्द्दभदेहैश्च तालैः पक्वैश्च पातितैः ।वभासे छन्नजलदा द्यौरिवाव्यक्तशारदी ॥
तस्मिन् गर्दभदैत्ये तु सानुगे विनिपातिते ।रम्यं तालवनं तद्धि भूयो रम्यतरं बभौ ॥
”तीर्थविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । ८४ ।८१ -- ८३ ।“ततो गच्छेत राजेन्द्र ! धेनुकं लाकविश्रुतम् ।एकरात्रोषितो राजन् ! प्रयच्छेत्तिलधेनुकाम् ॥
सर्व्वपापविशुद्धात्मा सोमलोकं व्रजेद्ध्रुवम् ।तत्र चिह्नं महाराज ! अद्यापि हि न संशयः ।कपिला सह वत्सा वै पर्व्वते विचरत्युत ॥
सवत्सायाः पदान्यस्या दृश्यन्तेऽद्यापि भारत ! ।तेषूपस्पृश्य राजेन्द्र ! पदेषु नृपसत्तम ! ।यत् किञ्चिदशुभं पापं तत् प्रणश्यति भारत ! ॥
”)षोडशरतिबन्धान्तर्गतद्बादशबन्धः । यथा, --“सुप्तां स्त्रियं समालिङ्ग्य स्वयं सुप्तो रमेत् पुनः ।लघुलिङ्ग चालयेद्यो बन्धोऽयं धेनुकः स्मृतः ॥
”इति रतिमञ्जरी ॥
(अपरविधलक्षणं यथा, --“न्यस्तहस्तयुगला निजे पदेयोषिदेति कटिरूढवल्लभा ।अग्रतो यदि शनैरधोमुखीधेनुकं वृषवदुन्नते प्रिये ! ॥
”)