| YouTube Channel

धेनु (dhenu)

 
शब्दसागरः
English
धेनु
f.
 (-नुः) A milch cow, one that has lately calved.
E.
 धे to drink,
Unādi affix नु इच्च । धयति सुतान्, धीयते पीयते वत्सैर्वा ।
Capeller Eng
English
धेनु॑
a.
 milching
f.
 =
prec.
 ,
fig.
 the earth.
Yates
English
धेनु (नुः) 2.
f.
 (ना) A milch cow.
Spoken Sanskrit
English
धेनु - dhenu -
f.
 - cow
भीरु - bhIru -
adj.
 - cowardly
गव्य - gavya -
adj.
 - gotfromacow
गव - gava -
adj.
 - cow
पयस्विनी - payasvinI -
f.
 - cow
जनसङ्कुल - janasaGkula -
f.
 - cow
निलिम्प - nilimpa -
f.
 - cow
निलिम्पिका - nilimpikA -
f.
 - cow
सुरभि - surabhi -
f.
 - cow
अनडुही - anaDuhI -
f.
 - cow
अनड्वाही - anaDvAhI -
f.
 - cow
अदिति - aditi -
f.
 - cow
अघ्न्या - aghnyA -
f.
 - cow
अर्जुनी - arjunI -
f.
 - cow
अही - ahI -
f.
 - cow
इडा - iDA -
f.
 - cow
उषा - uSA -
f.
 - cow
उस्र - usra -
f.
 - cow
कल्याणी - kalyANI -
f.
 - cow
गवी - gavI -
f.
 - cow
धेनु - dhenu -
f.
 - cow
धेनु - dhenu -
adj.
 - milch
धेनु - dhenu -
adj.
 - yielding or giving milk
धेनु - dhenu -
f.
 - any beverage made of milk
धेनु - dhenu -
f.
 - any offering or present to Brahmans instead or in the shape of a cow
धेनु - dhenu -
f.
 - milch cow or any cow
खङ्ग धेनु - khaGga dhenu -
f.
 - female rhinoceros
धेनु - dhenu -
adj.
 - milch
धातु - dhAtu -
f.
 - milch cow
धेनुका - dhenukA -
f.
 - milch cow
धेना - dhenA -
f.
 - milch cow
दुघा - dughA -
f.
 - milch-cow
पयस्विनी - payasvinI -
f.
 - milch-cow
स्त्रीगवी - strIgavI -
f.
 - milch cow
पीतदुग्धा - pItadugdhA -
f.
 - any milch cow
सुदुघा - sudughA -
f.
 - good milch cow
दक्षिणा - dakSiNA -
f.
 - good milch-cow
गौधेनुक - gaudhenuka -
n.
 - herd of milch-cows
धेनु - dhenu -
f.
 - milch cow or any cow
धेनुभव्या - dhenubhavyA -
f.
 - about to become a milch cow
बहुधेनूक - bahudhenUka -
n.
 - great multitude of milch cows
धेनुष्टरी - dhenuSTarI -
f.
 - milch cow ceasing to give milk
क्षितिधेनु - kSitidhenu -
f.
 - earth considered as a milch-cow
घृतधेनु - ghRtadhenu -
f.
 - ghee in the shape of a milch-cow
धेनु - dhenu -
f.
 - milch cow or any cow
धातु - dhAtu -
f.
 - milch cow
स्त्रीगवी - strIgavI -
f.
 - milch cow
धेनुका - dhenukA -
f.
 - milch cow
दुघा - dughA -
f.
 - milch-cow
पयस्विनी - payasvinI -
f.
 - milch-cow
धेना - dhenA -
f.
 - milch cow
पीतदुग्धा - pItadugdhA -
f.
 - any milch cow
दक्षिणा - dakSiNA -
f.
 - good milch-cow
सुदुघा - sudughA -
f.
 - good milch cow
धेनुभव्या - dhenubhavyA -
f.
 - about to become a milch cow
धेनुष्टरी - dhenuSTarI -
f.
 - milch cow ceasing to give milk
क्षितिधेनु - kSitidhenu -
f.
 - earth considered as a milch-cow
घृतधेनु - ghRtadhenu -
f.
 - ghee in the shape of a milch-cow
गौधेनुक - gaudhenuka -
n.
 - herd of milch-cows
बहुधेनूक - bahudhenUka -
n.
 - great multitude of milch cows
Wilson
English
धेनु
f.
 (-नुः) A milch cow, one that has lately calved.
E.
 धे to drink, Uṇādi affix नु.
Apte
English
धेनुः [dhēnuḥ],
f.
 [धयति सुतान्, धीयते वत्सैर्वा, धे-नु इच्च Tv.]
A cow, milch-cow
धेनुं धीराः सूनृतां वाचमाहुः
U.*
 5.31.
The female of a species (affixed to the names of other animals in this sense)
as खड्गधेनुः, वडवधेनुः
&c.
The earth. (Sometimes at the end of
comp.
 धेनु forms a diminutive
as असिधेनुः, खड्गधेनुः).
Any offering or present to Brāhmaṇa instead of or in the shape of a cow such as गुडधेनु, घृतधेनु, तिलधेनु, जलधेनु, क्षीरधेनु, मधुधेनु, शर्कराधेनु, दधिधेनु, रसधेनु, स्वरूपधेनु
Matsya
P.
A mare
यथा धेनुः किशोरेण MS.* 7.4.7. (तद्यथा कृष्णकिशोरा धेनुरिति । यद्यपि धेनुशब्दो गोधेन्वां दृष्टप्रवृत्तिस्तथाप्यभि- धानसामान्यादश्वधेन्वामपि भागीति किशोरेण लिङ्गेन अश्वधेन्वां विज्ञायते । ŚB.).
Comp.
 -दक्षिण
a.
 (a sacrifice) whereat a cow is given as a fee.
दुग्धम् cow's milk.
a kind of gourd (Mar. चिबुड). -मक्षिका a gadfly.
Apte 1890
English
धेनुः f. [धयति सुतान्, धीयते वत्सैर्वा, धे-नु इच्च Tv.] 1 A cow, milch-cow
धेनु धीराः सूनृतां वाचमाहुः U. 5. 31.
2 The female of a species (affixed to the names of other animals in this sense)
as खड्गधेनुः, वडवधेनुः &c.
3 The earth. (Sometimes at the end of comp. धेनु forms a diminutive
as असिधेनुः, खड्गधेनुः).
4 A gift, present.
Comp.
मक्षिका a gadfly.
Monier Williams Cologne
English
धेनु॑
mfn.
 milch, yielding or giving milk
धेनु॑
f.
 a milch cow or any cow,
RV.
&c.
&c.
 (ifc. of names of animals also denoting the female of any species of खड्ग-, गो-, वडव-)
any offering or present to Brāhmans instead or in the shape of a cow (mostly ifc. [cf. घृत-, जल-, तिल-
&c.
 ], where it also forms diminutives
cf.
 असि-, खड्ग-)
metaph.
=
 the earth,
MBh.
 xiii, 3165
pl.
 any beverage made of milk,
RV.
 iv, 22, 6
&c.
धेनु॑
n.
N.
 of a Sāman, ĀrṣBr. (also मरुतां ध्° and धेनु-पयसी
du.
 )
Monier Williams 1872
English
धेनु, उस्, f. a milch cow, a cow that has lately
calved, (sometimes compounded with the names of
other animals to denote the female of a species,
see खड्ग-ध्°, गो-ध्°, वडव-ध्°)
the earth
[cf. गो]
a gift, offering, present to Brāhmans, (pro-
perly a milch cow so presented, but applied also to)
any gift supposed to be formed in the shape of a cow
or to be offered in its stead, (in this sense धेनु is
generally at the end of a compound, e. g. घृत-ध्°,
an offering of ghee
जल-ध्°, an oblation of water
cf. लवण-ध्°, रत्न-ध्°, सुवर्ण-ध्°: occasion-
ally it is uncompounded, e. g. तिलानाम् धेनुः, an
offering of sesamum-seeds)
(अवस्), f. pl. any
beverage made of milk
(उ), n., N. of a Sāman.
(धेनु at the end of a comp. may form a diminutive,
the female being weaker than the male
cf. असि-
ध्°, खड्ग-ध्°, पुत्री, पुत्रिका।)
—धेनु-गो-
दुह, अम्, n. cow and milker.
—धेनु-दुग्ध,
अम्, n. cow's milk
a kind of gourd, = चिर्भिट।
—धेनुदुग्ध-कर, अस्, m. carrot, Daucus Ca-
rota.
—धेनु-मक्षिका, f. a horse-fly, gad-fly.
—धेनु-मत्, आन्, अती, अत्, Ved. possessing cows,
rich in cattle
containing or giving nourishing beve-
rage
containing the word धेनु
(अती), f., N. of
the wife of Deva-dyumna.
—धेनुम्-भव्या, f.
(probably) about to become a milch cow.
Macdonell
English
धेनु dhe-nú,
a.
 yielding milk
f.
 milch cow, 🞄cow
fig. earth:
pl.
 milk.
Benfey
English
धेनु धे + नु,
f.
1. A milch cow,
one that has lately calved, Man. 11,
137.
2. The earth, MBh. 13, 3165.
3.
Gift, MBh. 3, 12727
in this significa-
tion the word is used especially as
latter part of comp. words, e. g. तिल,
MBh. 13, 3286
घृत-, 3523, etc., which
imply that sesame, ghee, etc., are given
instead of a milch cow, a milch cow
being the usual present given to a
Brāhmaṇa.
--
Comp.
असि-,
f.
 a knife
Daśak. in Chr. 198, 12.
काम-,
f.
cow that yields every wish, Kathās.
17, 134.
क्षिति-,
f.
 the cow-like earth,
Bhartṛ. 2, 38.
Hindi
Hindi
एक गाय
Apte Hindi
Hindi
धेनुः
स्त्री*
 - "धयति सुतान्, धीयते वत्सैर्वा- धे + नु इच्च तारा*"
"गाय, दुधार गाय"
धेनुः
स्त्री*
 - "धयति सुतान्, धीयते वत्सैर्वा- धे + नु इच्च तारा*"
किसी जाति की स्त्री
धेनुः
स्त्री*
 - -
पृथ्वी
धेनुः
स्त्री*
 - "धयति सुतान्+धे+नु, इच्च"
गाय
धेनुः
स्त्री*
 - "धयति सुतान्+धे+नु, इच्च"
दूध देने वाली गौ
धेनुः
स्त्री*
 - "धयति सुतान्+धे+नु, इच्च"
पृथ्वी
धेनुः
स्त्री*
 - "धयति सुतान्+धे+नु, इच्च"
घोड़ी
Shabdartha Kaustubha
Kannada
धेनु
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಕಳು /ಹಸು
निष्पत्तिः - > धेट् (पाने) - "नुः"(उ० ३-३४)
व्युत्पत्तिः - > धीयते पीयते वत्सैः
प्रयोगाः - > "तदन्तरे सा विरराज धेनुः दिनक्षपामध्यगतेव सन्ध्या"
उल्लेखाः - > रघु० २-२०
धेनु
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೊಸದಾಗಿ ಕರು ಹಾಕಿದ ಹಸು
विस्तारः - > "धेनुः स्यात् नवसूतिका"-अम० ।
L R Vaidya
English
Denu {% f. %} A cow, milch cow, R.i.82, ii.1, 45.(धेनु is sometimes affixed to names of other animals to denote the female of a species, e.g. वडवधेनु
and at the end of a compound word it sometimes forms a dimunitive, e.g. खड्गधेनु, असिधेनु.)
Bopp
Latin
धेनु f. (r. धे s. नु) vacca lactaria.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
धेनु
पु
धेनु, पयस्विनी, अर्जुनी, कुञ्जरकामिनी, असिपुत्री, शिवङ्करी-वृत्ति
पयस्विन्यर्जुनी धेनुर्धेनुः कुञ्जरकामिनी ।
असिपुत्री मता धेनुर्धेनुर्वृत्तिः शिवङ्करी ॥ ५२ ॥
verse 1.1.1.52
page 0004
Lanman
English
dhenú, f. milch cow
cow. [√2dhā,
‘suck, ’ 1162.]
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
प्रौढवत्सा बष्कयिणी धेनुस्तु नवसूतिका ॥ १२६७ ॥
-wordlist-
प्रौढवत्सा (स्त्री), बष्कयिणी (स्त्री), धेनु (स्त्री), नवसूतिका (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
धेनु
धेनु, नवप्रसूता
धेनुर्नवप्रसूता वष्कयणी प्रौढवत्सा स्यात् ॥ २६९ ॥
verse 2.1.1.269
page 0033
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
गो, वाणी, बाण, भू, रश्मि, वज्र, स्वर्ग, अक्षि, वारि, दिश्, धेनु, श्रुतैश्वरी, गणेश
गौर्वाणीबाणभूरश्मिवज्रस्वर्गाक्षिवारिषु ।
दिशि धेनौ श्रुतैश्वर्यां गणेशे वाऽपि गौः स्मृतः ॥ १३ ॥
verse 1.1.1.13
page 0120
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: धेनु
Root: धेनु
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒ नूतनप्रसूता_गौः
Meaning(s):
⇒ Cow who has lately calved
Shloka(s):
3|4|50|2 ► धेनुर्नवप्रसूता गौर्धेनुष्या बन्धके स्थिता॥ (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|4|50|2 ⇢ धेनु (धेनु) (स्त्री) ⇒ Cow who has lately calved ⇒ नूतनप्रसूता_गौः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ गौः
पुराणम्
English
धेनु / DHENU. See under surabhi.
Vedic Reference
English
Dhenu in the Rigveda^1 and later^2 means ‘milch cow, ’ which
is often mentioned with special reference to the production of
milk, ^3 and is contrasted with the ‘bull’ (vṛṣabha, ^4 pumāṃs, ^5
anaḍvāh).^6 In the plural^7 the word denotes ‘draughts of milk.’
The derivative, dhenukā, means merely ‘female.’^8
1) i. 32, 9 (saha-vatsā, ‘with her calf’)
134, 4
ii. 2, 2
34, 8
vi. 135, 8,
etc.
2) Av. v. 17, 18
vii. 104. 1
Taittirīya
Saṃhitā, ii. 6, 2, 3
Maitrāyaṇī Saṃ-
hitā, iv. 4, 8
Vājasaneyi Saṃhitā,
xviii. 27
Śatapatha Brāhmaṇa, ii. 2,
1, 21, etc.
3) Rv. vii. 33. 22
viii. 14, 3
Av.
iv. 34, 8 (kāma-dughā, ‘milking desires, ’
the later ‘cow of plenty’ of the Epic)
Satapatha Brāhmaṇa, xii. 8, 2, 2.
4) Rv. x. 5, 7.
5) Av. xi. 1, 34.
6) Vājasaneyi Saṃhitā, xviii. 27
Satapatha Brāhmaṇa, iii. 1, 2, 21.
7) Rv. iv. 22, 6
viii. 2, 6
4, 8
ix. 61, 21
72, 1, etc.
8) Av. iii. 23, 4
Pañcaviṃśa Brāh-
maṇa. xxv. 10, 23
Āśvalāyana Śrauta
Sūtra, xii. 6, etc.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धेनुः,
स्त्री,
 (धयति लेढि सुतान् धीयते वत्सैरितिवा । धेट पाने + “घेट इच्च ।” उणां ३ । ३४ ।इति नुः इश्चान्तादेशः ।) नवप्रसूता गौः । तत्-पर्य्यायः । नवसूतिका २ । इत्यमरः । २ । ९ ।७१ ॥
नवप्रसूतिका ३ । इति शब्दरत्नावली ॥
दानीयदशधेनवो यथा, --“यास्तु पापविनाशिन्यः पठ्यन्ते दशधेनवः ।तासां स्वरूपं वक्ष्यामि नामानि च धनाधिप ! ॥
प्रथमा गुडधेनुः स्याद्घृतधेनुरथापि वा ।तिलधेनुस्तृतीया च चतुर्थी जलसंज्ञिका ॥
क्षीरधेनुश्च विख्याता मधुधेनुरथापि वा ।सप्तमी शर्कराधेनुर्दधिधेनुरथाष्टमी ॥
रसधेनुश्च नवमी दशमी स्यात् स्वरूपतः ॥
कुम्भाः स्युर्द्रवधेनूनामितरासान्तु राशयः ।सुवर्णधेनुमप्यत्र केचिदिच्छन्ति मानवाः ॥
नवनीतेन तैलेन तथान्ये तु महर्षयः ।एतदेव विधानं स्यात्त एवोपस्कराः स्मृताः ॥
मन्त्रावाहनसंयुक्ताः सदा पर्व्वणि पर्व्वणि ।यथाश्राद्धं प्रदातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः ॥
गुडधेनुप्रसङ्गेन सर्व्वास्तव मयोदिताः ।अशेषयज्ञफलदाः सर्व्वपापहराः शुभाः ॥
व्रतानामुत्तमा यस्माद्बिशोकद्वादशीव्रतम् ।तदङ्गत्वेन चैषात्र गुडधेनुः प्रशस्यते ॥
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपातेऽथवा पुनः ।गुडधेन्वादयो देयास्तूपरागादिपर्व्वसु ॥
”इति मत्स्यपुराणे ७६ अध्यायः ॥
पूर्व्वोक्तधेनूनां दानविधयस्तत्तच्छब्दे द्रष्टव्याः ॥
* ॥
अथ कपिलाधेनुदानादिफलम् ।होतोवाच ।“अथातः संप्रवक्ष्यामि कपिलाधेनुमुत्तमाम् ।यत्प्रदानान्नरो याति विष्णुलोकमनुत्तमम् ॥
पूर्व्वोक्तेन विधानेन दद्याद्धेनुं सवत्सकाम् ।सर्व्वालङ्कारसंयुक्तां सर्व्वरत्नसमन्विताम् ॥
कपिलायाः शिरोग्रीवे सर्व्वतीर्थानि भामिनि ! ।पितामहनियोगाच्च निवसन्ति हि नित्यशः ॥
प्रातरुत्थाय यो मर्त्यः कपिलागलमस्तकात् ।च्युतन्तु भक्त्या पानीयं शिरसा वन्दते शुचिः ॥
स तेन पुण्यतोयेन तत्क्षणाद्दग्धकिल्विषः ।त्रिंशद्बर्षकृतं पापं दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥
कल्यमुत्थाय यो मर्त्यः कुर्य्यात्तासां प्रदक्षिणम् ।प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवी स्यात् वसुन्धरे ! ॥
प्रदक्षिणेन चैकेन श्रद्धायुक्तेन तत्क्षणात् ।दशजन्मकृतं पापं तस्य नश्यत्यसंशयम् ॥
कपिलायास्तु मूत्रेण स्नात्वा चैव शुचिव्रतः ।स गङ्गादिषु तीर्थेषु स्नातो भवति मानवः ॥
तेन स्नानेन चैकेन भावयुक्तेन वै नरः ।यावज्जीवकृतात् पापात् मुच्यते नात्र संशयः ॥
गोसहस्रन्तु यो दद्यादेकाञ्च कपिलां नरः ।सममेतत् पुरा प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
गवामस्थि न लङ्घेत मृते गन्धे न दूषयेत् ।यावज्जिघ्रति तं गन्धं तावत् पुण्यैस्तु पूर्य्यते ॥
गवां कण्डूयनं श्रेष्ठं तथा च परिपालनम् ।तुल्यं गोशतदानस्य भयरोगादिपालने ॥
तृणोदकानि यो दद्यात् क्षुधितानां गवाह्निकम् ।सोऽश्वमेधफलं दिव्यं लभते मानवोत्तमः ॥
विमानैर्विविधैर्द्दिव्यैः कन्याभिरभिरर्च्चितैः ।सेव्यमानस्तु गन्धर्व्वैर्दीप्यमानो यथाग्नयः ॥
” * ॥
एकादशप्रकारकपिलालक्षणं यथा, --“सुवर्णकपिला पूर्व्वं द्वितीया गौरपिङ्गला ।तृतीया चैव रक्ताक्षी चतुर्थी गुडपिङ्गला ॥
पञ्चमी बहुवर्णा स्यात् षष्ठी च श्वेतपिङ्गला ।सप्तमी श्वेतपिङ्गाक्षी अष्टमी कृष्णपिङ्गला ॥
नवमी पाटला ज्ञेया दशमी पुच्छपिङ्गला ।एकादशी खुरश्वेता एतासां सर्व्वलक्षणा ॥
सर्व्वलक्षणसंयुक्ता सर्व्वालङ्कारसुन्दरी ।ब्राह्मणाय च दातव्या सर्व्वमुक्तिप्रदायिनी ।भुक्तिमुक्तिप्रदा तेषां विष्णुमार्गप्रदायिनी ॥
”इति कपिलामाहात्म्यम् ॥
* ॥
अथोभयमुखीधेनुदानादिविधानम् ।होता उवाच ।“अतःपरं महाराजोभयमुख्याः समासतः ।विधानं यद्बरारोहे ! धरण्याः कथितं पुरा ।तदहं संप्रवक्ष्यामि तव पुण्यफलञ्च यत् ॥
धरण्युवाच ।यत्त्वया कपिला नाम पूर्व्वमुत्पादिता प्रभो ! ।होमधेनुः सदा पुण्या सा ज्ञेया कतिलक्षणा ।कियन्त्यः कपिलाः प्रोक्ताः स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥
प्रसूयमाना दानेन किं पुण्यं स्याच्च माधव ! ।एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण जगद्गुरो ! ॥
श्रीवराह उवाच ।शृणुष्व भद्रे ! तत्त्वेन पवित्रं पापनाशनम् ।यं श्रुत्वा सर्व्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥
कपिला अग्निहोत्रार्थे यज्ञार्थे च वरानने ! ।उद्धृत्य सर्व्वतेजांसि ब्रह्मणा निर्म्मिता पुरा ॥
पवित्राणां पवित्रञ्च मङ्गलानाञ्च मङ्गलम् ।पुण्यानां परमं पुण्यं कपिला च वसुन्धरे ! ॥
तपसस्तप एवाग्र्यं व्रतानां व्रतमुत्तमम् ।दानानामुत्तमं दानं निधीनां ह्यतदक्षयम् ॥
पृथिव्यां यानि तीर्थानि गुह्यान्यायतनानि च ।पवित्राणाञ्च पुण्यानि सर्व्वलोकेषु सुन्दरि ! ॥
होतव्यान्यग्निहोत्राणि सायं प्रातर्द्विजातिभिः ।कपिलाया घृतेनेह दध्ना क्षीरेण वा पुनः ॥
जुहुते ह्यग्निहोत्राणि मन्त्रैश्च विविधैः सदा ।पूजयन्नतिथींश्चैव परां भक्तिमुपागताः ॥
ते यान्त्यादित्यवर्णैश्च विमानैर्द्विजसत्तमाः ।सूर्य्यमण्डलमध्ये च ब्रह्मणा निर्म्मिता पुरा ॥
कपिला या पिङ्गलाक्षी सर्व्वसौख्यप्रदायिनी ।सिद्धिबुद्धिकरी देवी कपिलानन्तरूपिणी ॥
पूर्व्वोक्ता यास्तु कपिलाः सर्व्वलक्षणलक्षिताः ।एतादृश्यः समाख्याताः कपिलास्ते वरानने ! ॥
सर्व्वा ह्येता महाभागास्तारयन्ति न संशयः ।सङ्गमेषु प्रशस्ता च सर्व्वपापप्रणाशिनी ॥
अग्निपुच्छा अग्निमुखी अग्निलोमानलप्रभा ।तथाग्नेयी सदा देवी सुवर्णाख्या प्रवर्त्तते ॥
” * ॥
शूद्रात् कपिलाप्रतिग्रहे दोषो यथा, --“गृहीत्वा कपिलां शूद्रात् कामतः सदृशो भवेत् ।पतितः स द्विजातीनां चाण्डालसदृशो हि सः ॥
न तस्मात् प्रतिगृह्णीयात् शूद्राद्विप्रः प्रतिग्रहम् ।दूरात्ते प्रतिहर्त्तव्याः श्वभिस्तुल्या इवाध्वरे ॥
सर्व्वकाले हि सर्व्वे वै वर्ज्जिताः पितृदैवतैः ।असम्भाष्याप्रतिग्राह्याः शूद्रास्ते पापकर्म्मिणः ॥
पिबन्ति यावत् कपिलां तावत्तेषां पितामहाः ।भूमेर्म्मलं समश्नन्ति जायन्ते विड्भुजश्चिरम् ॥
” *शूद्रस्य कपिलाक्षीरादिपाने दोषो यथा, --“तासां क्षीरं घृतं वापि नवनीतमथापि वा ।उपजीवन्ति ये शूद्रास्तेषां गतिमथो शृणु ॥
कपिलाजीविनः शूद्राः क्रूरा गच्छन्ति रौरवम् ।रौरवे तु महारौद्रे वर्षकोटिशतं धरे ! ॥
ततोऽपि मुक्ताः कालेन श्वानयोन्यां व्रजन्ति ते ।श्वानयोन्या विमुक्तस्तु विष्ठायां जायते क्रिमिः ॥
विष्ठास्थानेषु पापिष्ठा दुर्गन्धिषु च नित्यशः ।भूयो भूयो जायमानास्तत्रोत्तारं न विन्दति ॥
ब्राह्मणश्चैव यो विद्वान् कुर्य्यात्तेषां प्रतिग्रहम् ।ततःप्रभृत्यमेध्यान्तः पितरस्तस्य शेरते ॥
न तं विप्रन्तु सम्भाषेन्न चैवैकासनं विशेत् ।स नित्यं वर्ज्जनीयो हि दूरात्तु ब्राह्मणोऽध्वरे ॥
यस्तेन सह संभाषेत्तथा चैकासनं व्रजेत् ॥
प्राजापत्यं चरेत् कृच्छ्रं तेन शुध्यति स द्विजः ॥
”अथासन्नप्रसवकपिलादानफलादि ।“एकस्य गोप्रदानस्य सहस्रेण तु पूर्य्यते ॥
किमन्यैर्बहुभिर्दानैः कोटिसंख्यातविस्तरैः ।श्रोत्रियाय दरिद्राय सुवृत्तायाहिताग्नये ॥
आसन्नप्रसवां धेनुं दानार्थं प्रतिपालयेत् ।कपिलार्द्धप्रसूता वै दातव्या च द्विजन्मने ॥
जायमानस्य वत्सस्य मुखं योन्या प्रदृश्यते ।तावत् सा पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुञ्चति ॥
धेन्वा यावन्ति रोमाणि सवत्साया वसुन्धरे ! ॥
तावत्यो वर्षकोट्यस्तु ब्रह्मवादिभिरर्च्चिताः ।वसन्ति ब्रह्मलोके वै ये च वै कपिलाप्रदाः ॥
सुवर्णशृङ्गीं यः कृत्वा रौप्यमुक्ताखुरान्तथा ।ब्राह्मणस्य करे दत्त्वा सुवर्णं रौप्यमेव च ॥
कपिलायास्तदा पुच्छं ब्राह्मणस्य करे न्यसेत् ।उदकञ्च करे दद्याद्वाचया शुद्धयादिते ॥
ससमुद्रावृता तेन सशैलवनकानना ।रत्नपूर्णा भवेद्दत्ता पृथिवी नात्र संशयः ॥
पृथिवीदानतुल्येन दानेनैतेन वै नरः ।नन्दितो याति पितृभिर्विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ॥
ब्रह्मस्वहारी गोघ्नश्च भ्रुणहा पापदेहकः ।महापातकयुक्तोऽपि वञ्चको ब्रह्मदूषकः ॥
निन्दको ब्राह्मणानाञ्च तथा कर्म्मोपदूषकः ।एतैः पातकयुक्तोऽपि गवां दानेन शुध्यति ॥
यश्चोभयमुखीं दद्यात् प्रभूतकनकान्विताम् ।तद्दिनं पयसाहारः पायसेनापि वा भवेत् ॥
सुवर्णस्य सहस्रेण तदर्द्धेनापि भामिनि ! ।तस्याप्यर्द्धशतेनापि पञ्चाशच्च तदर्द्धकम् ॥
यथाशक्ति प्रदातव्या वित्तशाठ्यं विवर्ज्जयेत् ॥
इमां गृह्णोभयमुखीमुभयत्र शमोऽस्तु वै ।मम वंशविवृद्ध्यर्थं सदा स्वस्तिकरी भव ॥
”गोशरीरे देवतानिवेशो यथा, --“दन्तेषु मरुतो देवा जिह्वायान्तु सरस्वती ।खुरमध्ये तु गन्धर्व्वाः खुराग्रेषु तु पन्नगाः ॥
सर्व्वसन्धिषु साध्याश्च चन्द्रादित्यौ तु लोचने ।ककुदि सर्व्वनक्षत्रं लाङ्गूले धर्म्म आश्रितः ॥
अपाने सर्व्वतीर्थानि प्रस्रावे जाह्नवी नदी ।नानाद्वीपसमाकीर्णाश्चत्वारः सागरास्तथा ॥
ऋषयो रोमकूपेषु गोमये पद्मधारिणी ।रोमसु सन्ति विद्याश्च त्वक्केशेष्वयनद्वयम् ॥
धैर्य्यं धृतिश्च क्षान्तिश्च पुष्टिर्वृद्धिस्तथैव च ।स्मृतिर्मेधा तथा लज्जा वपुः कीर्त्तिस्तथैव च ॥
विद्या शान्तिर्म्मतिश्चैव सन्ततिः परमा तथा ।गच्छन्तीमनुगच्छन्ति एता गां वै न संशयः ॥
यत्र गावो जगत्तत्र देवदेवपुरोगमाः ।यत्र गावस्तत्र लक्ष्मीः सांख्यधर्म्मश्च शाश्वतः ॥
सर्व्वरूपेषु ता गावस्तिष्ठन्त्यभिमताः सदा ॥
गावः पवित्रा मङ्गल्या देवानामपि देवताः ।यस्ताः शुश्रूषते भक्त्या स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
”इति वराहपुराणम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
धेनु स्त्री धयति सुतान्, धीयते पीयते वत्सैवां धेट्--नुइच्च । १ गोमात्रे वत्सस्य धयनात् तस्यास्तथात्वम् । २ नव-सूतिकायाम् सवत्सायां गवि स्त्री अमरः वत्सैः पीय-मानक्षीरत्वात् तस्यास्तथात्वम् ।गोमात्रभेदाः दशविधा यथा वृह०
पु०
 उत्तरखण्डे १५० अ०“गवां जातीस्तु वक्ष्यामि शृणुष्वैकमना द्विज! । प्रथमा-गौरकपिला द्वितीया गौरपिङ्गला । तृतीया रक्तकपिलाचतुर्थी नीलपिङ्गला । पञ्चमी शुक्लपिङ्गाक्षी षष्ठी तुशुक्लपिङ्गला । सप्तमी चित्रपिङ्गाक्षी अष्टमी बभ्रुरो-हिणी । नवमी श्वेतपिङ्गाक्षी दशमी श्वेतपिङ्गला ।तादृशास्तेऽप्यनड्वाहः कपिलास्तु प्रकीर्त्तिताः” । ३ दाना-र्थकल्पिते धेन्वाकारे गुडादिपदार्थे यथाह हेमा० दा०“अत्र यद्यपि धेनुशब्देन स्वरूपतो गौरेवा०भिधीयते तथापि धेनुशब्दसाधारण्यादिह प्रकरणेगुडधेन्वादीनामपि सन्निवेशो युक्तः तासु च क्रमेणनिरूप्यमाणासु “दशमी स्यात् स्वरूपतः” इति स्वरूप-धेनोरन्ते स्थितत्वात् गुडधेन्वादय एव प्रथमतो निरू-ष्यन्ते । तदुक्तं मत्स्यपुराणे “यास्तु पापविनाशिन्यःपठ्यन्ते दश धेनवः । तासां स्वरूपं वक्ष्यामि नामानिच नराधिप! । प्रथमा गुडघेनुः १ स्यात् घृतधेनु २ र-थापि च । तिलधेनु ३ स्तृतीया च चतुर्थी ४ जलसं-ज्ञिका । क्षीरधेनु ५ श्च विख्याता मधुधेनु ६ रथापि च ।सप्तमी शर्कराधेनु ७ र्दधिधेनु ८ रथाष्टमी । रसधेनु ९ श्चनवमी दशमी स्यात् स्वरूपतः” । “कुम्भाः स्युर्द्रवधेनूना-मितरासान्तु राशयः” । “सुवर्णधेनुमप्यत्र केचिदिच्छन्ति-मानवाः” तत्तच्छब्दे दृश्यम् । यशोधनोधेनुमृषेर्मुमोच ।“अनिन्द्या नन्दिनी नाम धेनुराववृते वनात्” रघुः ।
Capeller
German
धेनु॑ milchend
f.
 Milchkuh, Kuh (auch auf
andere Tiere und auf die Erde übertr.),
Pl. Milchtrank, Milch.
Grassman
German
dhenú, a., m., f. [von 2. dhā, siehe dhénā], 1〉 a., Milch gebend, milchend, reichlich strömend
auch bildlich vom Stier (vṛṣabhá), als dem Samen lassenden
2〉 m., bildlich der Stier, als der Samen lassende
3〉 f., die milchende Kuh, Milchkuh, oft auch mythisch gefasst
4〉 f. pl., Milchtränke, oft unter dem Bilde der Milchkühe. — Vgl. á-dhenu u. s. w. Adj.: ágopā, ádugdha, ánapasphura, ánapasphurat, ámardhat, ámṛkta, áśiśu, asaścát, asū́, [Page696] índhanvan, írāvat, udaprút, kártua, ghṛ́taśen cárat, tū́rṇiartha, divákṣas, dúhāna, param pínvamāna, pipyúṣī, pṛ́śni, práyuta, priya rapśádūdhan, vāvaśāná, vāśrá, vāsará, viśvajū́ viśvadóhas, viśvárūpa, śvaítarī, sabardúgh, sabardúgha, sabardhú, samyác, sahávatsa, sudúgha, suméka, súṣṭuta, sūnṛta, sūpasthā́.
-ús 1〉 vṛṣabhás {831, 7}. — 3〉 {32, 9}
{66, 2}
{134, 4}
{153, 3}
{161, 3}
{193, 9}
{207, 8}
{225, 8}
{226, 7}
{289, 13}
{292, 1}
{353, 2}
{398, 13}
{634, 3}
{642, 4}
{709, 11}
{798, 2}
{853, 14}
{887, 19}
{895, 8}. In {186, 4} und {518, 6}: uṣā́sānaktā súdugheva dhenús wird súdughe va dhenū́ zu lesen sein (siehe iva).
-úm 1〉 íṣam {504, 8}. — 3〉 {20, 3}
{91, 20}
{112, 3}
{118, 8}
{137, 3}
{139, 7}
{160, 3}
{164, 26}
{223, 3}
{225, 6}
{291, 1}
{329, 1}. _{329, 8}
{330, 9}
{338, 10}
{355, 1}
{476, 4}
{489, 11}. _{489, 13}
{534, 4}
{621, 10}
{798, 2}
{865, 13}
{887, 17}
{890, 12}
{1002, 1}.
-ú 1〉 samānám nā́ma 〰 pátyamānam {507, 1}.
-áve 1〉 gáve {667, 12}.
-ós [G.] 1〉 vṛṣabhásya {272, 7}. — 2〉 śukradúghasya {476, 5}. — 3〉 maṃhánā {297, 6}. nā́ma _{297, 16}
pretā́rā {337, 5}.
-ú [du.] 3〉 {146, 3}
{240, 4}
{289, 12}
{319, 10}.
-ávas 1〉 gā́vas {173, 1}
{486, 28}
{745, 4}
{778, 12}
{780, 1}
{809, 35}
{858, 4}
{921, 6}. — 3〉 {32, 2}
{73, 6}
{84, 11}
{120, 8}
{134, 6}
{135, 8}
{151, 5}
{152, 6}
{193, 2}
{196, 5}
{235, 7}
{241, 2}
{279, 3}
{289, 16}
{291, 3}
{360, 1}. _{360, 2}
{397, 1}
{407, 7}
{409, 5}
{423, 2}
{548, 22}
{552, 3}
{558, 1}
{679, 4}
{697, 1}
{713, 9}
{725, 7}
{781, 4}
{782, 1}
{789, 1}
{798, 17}. _{798, 25}
{812, 7}
{901, 4}
{922, 2}
{1018, 5}. — 4〉 {125, 4}
{318, 6}
{624, 8} (mádhva sámpṛktās)
{778, 6}.
-ū́s [A. p.] 3〉 {130, 5}
{655, 18}
{746, 6}
{809, 50}.
-úbhis 3〉 {225, 5}
{320, 10}. — 4〉 {622, 6}
{773, 21}
{784, 1}.
-ūnáam 1〉 ághniānaam {678, 2}. — 3〉 śatám {415, 10}
bhújas {848, 13}.
Burnouf
French
धेनु धेनु
f.
 (sfx. नु) vache à lait.
धेनुक
m.
 np. d'un Asura. -- F. धेनुका vache à
lait.
Eléphant femelle.
धेनुष्या
f.
 (sfx. इवस्) vache à traire.
Stchoupak
French
धेनु-
f.
 vache laitière, vache en général
ifc. (avec
n.
d'animaux) femelle
offrande en forme de vache (faite à un Brâhmane)
fig.
terre
-मती-
f.
 femme de Devadyumna.