| YouTube Channel

धूमकेतु (dhUmaketu)

 
शब्दसागरः
English
धूमकेतु
m.
 (-तुः)
1. A comet or falling-star.
2. Fire.
3. The personified
descending node.
E.
 धूम smoke, and केतु a mark or symbol.
Capeller Eng
English
धूम॑केतु
a.
 whose sign is smoke, marked by smoke
m.
fire or a comet,
E.
 of Agni or the sun,
N.
 of a Yakṣa.
Yates
English
धूम-केतु (तुः) 2.
m.
 A comet or fall-
ing star
fire
Ketu.
Spoken Sanskrit
English
धूमकेतु - dhUmaketu -
adj.
 - having smoke as banner or sign
धूमकेतु - dhUmaketu -
m.
 - comet or falling star
धूमकेतु - dhUmaketu -
m.
 - fire
धूमकेतु - dhUmaketu -
m.
 - personified descending node
धूमकेतु - dhUmaketu -
m.
 - comet
Wilson
English
धूमकेतु
m.
 (-तुः)
1 A comet or falling-star.
2 Fire.
3 The personified descending node.
E.
 धूम smoke, and केतु a mark or symbol.
Monier Williams Cologne
English
धूम॑—केतु (°म॑-),
mfn.
 having sm° as banner or sign (Agni,
RV.
the sun,
MBh.
 )
धूम॑—केतु
m.
 fire,
MBh.
a comet or falling star, ib.
Hariv.
Kāv.
&c.
the personified descending node,
W.
N.
 of the sun,
MBh.
of a Yakṣa,
Kathās.
 w.r. for धूम्र-क्°.
Apte Hindi
Hindi
धूमकेतुः
पुं*
 धूमः- केतुः -
आग
धूमकेतुः
पुं*
 धूमः- केतुः -
"उल्का, पुच्छल तारा, गिरता हुआ तारा"
धूमकेतुः
पुं*
 धूमः- केतुः -
केतु
Shabdartha Kaustubha
Kannada
धूमकेतु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನಿ /ಬೆಂಕಿ
व्युत्पत्तिः - > धूमः केतुः लिङ्गमस्य
धूमकेतु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೊಗೆಯಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದು ಗ್ರಹ /ಉತ್ಪಾತ
प्रयोगाः - > "उपप्लवाय लोकानां धूमकेतुरिवोत्थितः"
उल्लेखाः - > कुमा० २-३२
L R Vaidya
English
DUma-ketu {% m. %} 1. fire, कोपस्य नंदकुलकाननधूमकेतोः Mud.i.
2. a meteor, a comet, a falling star, धूमकेतुरिवोत्थितः K.S.ii.32.
Bopp
Latin
धूमकेतु m. (e praec. et केतु) cometa.
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
धूमकेतु
धूमकेतु, अग्नि, उत्पात
अग्न्युत्पातौ धूमकेतू श्वशुर्यौ श्यालदेवरौ ।
verse 5.1.1.840
page 0096
Mahabharata
English
Dhūmaketu^1 = Agni, q.v. (add I, 8174).
Dhūmaketu^2 = Sūrya (the Sun): III, 155.
Dhūmaketu^3 = Śiva (1000 names^2).
Vedic Reference
English
Dhūma-ketu, ‘smoke-bannered, ’ is an epithet of Mṛtyu,
‘death, ’ in the Atharvaveda.^1 Zimmer^2 thinks that a comet
is meant, but Whitney^3 considers this extremely improbable.
Lanman^4 plausibly suggests that the smoke of the funeral pile
is referred to.
1) xix. 9, 10.
2) Altindisches Leben, 358.
3) Translation of the Atharvaveda, 914.
4) Ibid.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धूमकेतुः,
पुं,
 (धूमः केतुश्चिह्नं यस्य ।) अग्निः ।(यथा, महाभारते । १ । १०३ । १७ ।“प्रभां समुत्सृजेदर्को धूमकेतुस्तथोष्मताम् ॥
”)उत्पातविशेषः । स धूमाभा तारका । इत्यमर-भरतौ ॥
(यथा, कुमारे । २ । ३२ ।“भवल्लब्धवरोदीर्णस्तारकाक्षो महासुरः ।उपप्लवाय लोकानां धूमकेतुरिवोत्थितः ॥
”)ग्रहभेदः । इति विश्वः ॥
* ॥
केतवश्च शिखा-वन्ति ज्योतींषि स्थिराण्युत्पातरूपाणि । तदु-दये कालाशुद्धिर्यथा, --“धूमकेतौ समुत्पन्ने ग्रहणे चन्द्रसूर्य्ययोः ।ग्रहाणां सङ्गरे चैव न कुर्य्यान्मङ्गलक्रियाम् ॥
उल्कापाते च त्रिदिनं धूमे पञ्च दिनानि च ।वज्रपाते दिनञ्चैकं वर्ज्जयेत् सर्व्वकर्म्मसु ॥
”इति गर्गवचनम् ॥
भोजराजः ।“ग्रहे रवीन्दोर्द्धरणीप्रकम्पेकेतूद्गमोल्कापतनादिदोषे ।व्रते दशाहानि वदन्ति तज्ज्ञा-स्त्रयोदशाहानि वदन्ति केचित् ॥
”वज्रकेतूद्गमोत्पाते ग्रहणे चन्द्रसूर्य्ययोः ।प्रयाणन्तु त्यजेत् क्षत्त्रः सप्तरात्रमतःपरम् ॥
ब्राह्मणः क्षत्त्रियो वैश्यस्त्यजेत् कर्म्म त्रिरात्रकम् ।शूद्रस्त्यक्त्वा चैकरात्रं सर्व्वकर्म्म समाचरेत् ॥
”इति मलमासतत्त्वम् ॥
अथ केतूनां संस्थानम् ।“शतमेकाधिकमेके सहसमपरे वदन्ति केतूनाम् ।बहुरूपमेकमेव प्राह मुनिर्नारदः केतुम् ॥
”तथा च पराशरः । “शतमेकोत्तरं केतूनां भवन्तितेषां षोडश मृत्युनिश्वासजाः । द्वादशादित्य-सम्भवाः । दश दक्षमखविलयने रुद्रक्रोधजाः ।सप्त पैतामहाः । पञ्चदश वर्षे वौद्दालिकस्यपुत्त्राः । सप्तदश मरीचिकश्यपललाटजाः ।पञ्च च प्राजापतिसहजाः । त्रयो विभाव-सुजाः । धूमोद्भवश्चैकः । चतुर्द्दश मथ्यमाने-ऽमृते सोमेन सह सम्भूताः । एकस्तु ब्रह्म-कोपजः ॥
” * ॥
गर्गादयः सहस्रं वदन्ति । तथाच गर्गः ।“अमित्योदयचाराणामशुभानाञ्च दर्शनम् ।आगन्तॄणां सहस्रं स्याद्ग्रहाणां संनिबोध मे ॥
”नारदाख्यो मुनिरेकमेव केतुं बहुरूपं प्राह ।यथा, --“दिव्यान्तरीक्षभौमस्थ एकः केतुः प्रकीर्त्तितः ।शुभाशुभफलं लोके ददात्यस्तमयोदये ॥
”तत्र धूमकेतुलक्षणम् ।“उक्तविपरीतरूपो न शुभकरो धूमकेतुरुत्पन्नः ।इन्द्रायुधानुकारी विशेषतो द्वित्रिचूलो वा ॥
”“ह्रस्वतनुः प्रसन्न इत्यस्मादुक्तात् यो विपरीतोविशेषतः शक्रचापरूपकेतुरुत्पन्नः स धूमकेतुःस च न शुभकरः पापं करोतीत्यर्थः इन्द्रधनुः-सदृशो न शुभकर एव तथा द्बिशिखस्त्रि-शिखश्च विशेषतः पापफलदः । तथा च समय-संहितायाम् । अचिरस्थितोऽतिवृष्टस्त्वस्तमितःस्निग्धमूर्त्तिरुदगुदितः । ह्नस्वतनुः प्रसन्नः केतु-र्लोकस्याभावाय न शुभो विपरीतोः विशेषतःशक्रचापसङ्काशः । द्वित्रिचतुश्चूलो वा दक्षिण-संस्थश्च मृत्युकरः ।” इति भट्टोत्पलकृतवराह-संहिताटीका ॥
(अश्वविशेषः । यथा, नकुल-कृताश्ववैद्यके । ४ । २६ ।“पुच्छदेशे यदावर्त्तो वाजिनः संप्रदृश्यते ।धूमकेतुरिति ख्यातः स त्याज्यो दूरतो नृपैः ॥
”तथाच युक्तिकल्पतरौ ।“पृष्ठवंशे यदावर्त्त एकः संपरिलक्ष्यते ।धूमकेतुरिति ख्यातः स त्याज्यो दूरतो नृपैः ॥
”महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १०३ ।“धन्वन्तरिर्धूमकेतुस्कन्दो वैश्रवणस्तथा ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
धूमकेतु
पु०
 धूमः केतुर्लिङ्गमस्य । १ वह्नौ अमरः २ धूमाभ-तारकाभेदे उत्पातविशेषे केतुशब्दे दृश्यम् । “उपप्लवायलोकानां धूमकेतुरिवोत्थितः” कुमा० । ३ ग्रहभेदे विश्वःकेतुशब्दे २२३० पृष्ठादौ दृश्यम् । “केतुना धूमकेतोस्तुनक्षत्राणि त्रयोदश । भरण्यादीनि भिन्नानि नानुयान्तिनिशाकरम्” हरिवं० ८० अ० ।
Capeller
German
धूम॑केतु Rauch zum Zeichen habend
m.
= vor.
Grassman
German
dhūmá-ketu, a., dessen Banner [ketú] Rauch ist, überall von Agni oder seiner Flamme.
-us {27, 11}
{830, 5}
{838, 2}.
-um {44, 3}
{664, 10} (yajñā́nām ketúm).
-unā {94, 10} (Flamme).
-avas {663, 4} agnáyas.