| YouTube Channel

धमनी (dhamanI)

 
Monier Williams Cologne
English
धम॑नी (ई),
f.
 a sort of perfume,
Bhpr.
turmeric or Hemionitis Cordifolia,
L.
Apte Hindi
Hindi
धमनी
स्त्री*
 - धमनि + ङीष्
"नरकुल, नै"
धमनी
स्त्री*
 - धमनि + ङीष्
"शरीर की नाड़ी, शिरा"
धमनी
स्त्री*
 - धमनि + ङीष्
"गला, गर्दन"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
धमनी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > धमनि ಪದದ ಅರ್ಥ
निष्पत्तिः - > वा "ङीष्" (ग० ४-१-४५)
L R Vaidya
English
DamanI {% f. %} 1. A reed, a pipe
2. a tube or canal of the human body (i.e. a vein, a nerve &c.)
3. throat, neck.
Bopp
Latin
धमनी f. (r. धम् = ध्मा s. अन in fem.) vena. H. 2. 10.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
धमनी = अग्न्युद्दीपनभाण्ड (Maṅkha 486), vgl. Gṛhyasaṃgrahapariśiṣṭa I, 70 (ZDMG 35, 541. 559)
Kātyāyanasmṛti I, 9, 15. [Z.]. — Blasebalg, S II, 43, 4 v.u. (Ko.).
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अञ्जनकेशी, हट्टविलासिनी, धमनी, हनुः, व्याघ्रनखम्, नखम्, नखरी
noun
गन्धद्रव्यविशेषः यः जलशुक्तेः अथवा महाशङ्खस्य जातेः जन्तोः मुखावरणस्य पिधानं भवति।
"अञ्जनकेशी कदाचित् गोलाकारिका वा नखवत् अर्धचन्द्राकारिका वा भवति।"
Synonyms:
 पृश्निपर्णिका, पृश्निपर्णी, पृथक्पर्णी, चित्रपर्णी, अङ्घ्रिवल्लिका, क्रोष्टुविन्ना, सिंहपुच्छी, कलशिः, धावनिः, गुहा, पृष्णिपर्णी, लाङ्गली, क्रोष्टुपुच्छिका, पूर्णपर्णी, कलशी, क्रोष्टुकमेखला, दीर्घा, शृगालवृन्ता, त्रिपर्णी, सिंहपुच्छिका, सिंहपुष्पी, दीर्घपत्रा, अतिगुहा, घृष्ठिला, चित्रपर्णिका, महागुहा, शृगालविन्ना, धमनी, धामनी, मेखला, लाङ्गूलिका, लाङ्गूली, लाङ्गूलिकी, पृष्टिपर्णी, पृष्टपर्णी, दीर्घपर्णी, अङ्घ्रिपर्णी, धावनी, खरगन्धा, खरगन्धनिभा, गोरक्षतण्डुला, चतुष्फला, झषा, धावनी, नागबला, महागन्धा, महापत्त्रा, महाशाखा, महोदया, विश्वदेवा, विश्वेदेवा, ह्रस्वगवेधुका, घण्टा, घोण्टाफल, गोरक्षतण्डुल, गाङ्गेरुकी, गोलोमिका, द्युतिला, ब्रह्मपर्णी, रसालिहा, शीर्णनाला, सुमूला, खगशत्रुः, श्वपुच्छम्
noun
औषधोपयोगी लताविशेषः।
"पृश्निपर्णिकायाः श्वेतवर्णयुक्तं वर्तुलाकाररूपं पुष्पं भवति।"
Synonyms:
 धमनी
noun
वंशलोहादीनाम् अङ्गारेभ्यः फूत्कारेण अग्निप्रज्वलनार्थम् उपयुज्यमाना नलिका।
"लोहकारः धमन्या अङ्गारान् प्रज्वलयति।"
Synonyms:
 धमनी
noun
शरीरे स्थिता सा प्रणाली या हृदयात् सम्पूर्णे शरीरे शुद्धं रक्तं प्रापयति।
"धमन्यां शुद्धं रक्तं वहति।"
Synonyms:
 नाडी, धमनी, सिरा, शिरा, नालिः, नाली, तन्तुकी
noun
अवयवविशेषः, यया नालिकया शरीरे रक्तं तथा रक्तसहितम् श्लेष्मपित्तादयः समन्ततः विधम्यन्ते।
"नाडीं प्रभञ्जनगतिं सततं परीक्षेत।"
नाममाला
Sanskrit
शिरोधर, गल, ग्रीवा, कण्ठ, धमनी, धम
शिरोधरो गलो ग्रीवा कण्ठश्च धमनी धमः ॥ १०० ॥
verse 0.1.1.100
page 0050
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धमनी,
स्त्री,
 (धमनि + वा ङीष् ।) नाडी ।(यथा, महाभारते । १२ । २१४ । १७ ।“दश विद्यात् धमन्योऽत्र पञ्चेन्द्रियगुणावहाः ।याभिः सूक्ष्माः प्रजायन्ते धमन्योऽन्याः सह-स्रशः ॥
”यथा, --“ओजोवहाः शरीरे वा विधम्यन्ते समन्ततः ।येनौजसा वर्त्तयन्ति प्रीणिताः सर्व्वदेहिनः ॥
यदृते सर्व्वभूतानां जीवितं नावतिष्ठते ।यत्सारमादौ गर्भस्य यौऽसौ गर्भरसाद्रसः ॥
संवर्त्तमानं हृदयं समाविशति यत् पुरा ।यस्य नाशान्न नाशोऽस्ति धारि यद्धृदयाश्रितम् ॥
यच्छरीरबलं देहः प्राणा यत्र प्रतिष्ठिताः ।तत्फला विविधा वाताः फलन्तीति महाफलाः ॥
ध्मानाद्धमन्यः स्रवणात् स्रोतांसि सरणात्सिराः ॥
”इति चरके सूत्रस्थाने त्रिंशेऽध्याये ॥
“चतुर्व्विंशतिर्धमन्यो नाभिप्रभवा अभिहिताः ।तत्र केचिदाहुः सिरा धमनी स्रोतसामविभागःसिराषिकारा एव धमन्यः स्रोतांसि चेति ।तत्तु न सम्यक् । अन्या एव हि धमन्यः स्रोतांसिच सिराभ्यः कस्याद्ब्यञ्जनान्यत्वान्मूलसन्नियमात्कर्म्मवैशेष्यादागमाच्च केवलन्तु परस्परसन्नि-कर्षात् सदृशागमकर्म्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्त-कर्म्मणामप्यविभाग इव कर्म्मसु भवति ॥
तासान्तु नाभिप्रभवानां धमनीनामूर्द्ध्वगा दश-दश चाधोगामिन्यश्चतस्रस्तिर्य्यग्गाः । ऊर्द्ध्वगाःशब्दस्पर्शरूपरसगन्धप्रश्वासोच्छ्वासजृम्भितक्षुद्ध-सितक्षुधितरुदितादीन्विशेषानभिवहन्त्यः शरीरंधारयन्ति । तास्तु हृदयमभिप्रपन्नास्त्रिधाजायन्ते तास्त्रिंशत् । तासान्तु वातपित्तकफ-शोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश शब्दरूपरस-गन्धानष्टाभिर्गृह्णीते । द्वाभ्यां भाषते च द्बाभ्यांघोषं करोति द्बाभ्यां स्वपिति द्वाभ्यां प्रतिबुध्यतेद्वे चाश्रुवाहिन्यौ । द्वे स्तन्यं स्त्रिया वहतःस्तनसंश्रिते । ते एव शुक्रं नरस्य स्तनाभ्यामभि-वहतः । तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताएताभिरूर्द्ध्वं नामेरुदरपार्श्वपृष्ठोरःस्कन्धग्रीवा-बाहवो धार्य्यन्ते याप्यन्ते च ॥
”“अधोगमास्तु वातमूत्रपुरीषशुक्रार्त्तवादीन्यधोवहन्ति । तास्तु पित्ताशयमभिप्रतिपन्नास्तत्रस्थ-मेवान्नपानरसं विपक्वमौष्ण्याद्विवेचयन्त्योऽभि-वहन्त्यः शरीरं तर्पयन्त्यर्पयन्ति चोर्द्ध्वगतानांतिर्य्यग्गतानां रसस्थानञ्चाभिपूरयन्ति मूत्रपुरीष-स्वेदांश्च विरेचयन्त्यामपक्वाशयान्तरे च त्रिधाजायन्ते तास्त्रिंशत् । तासान्तु वातपित्तकफ-शोणितरसान् द्बे द्वे वहतस्ता दश द्बे अन्न-वाहिन्यावन्त्राश्रिते तोयवहे द्बे मूत्रवस्तिमभि-प्रपन्ने मूत्रवहे द्वे शुक्रवहे द्बे शुक्रप्रादुर्भावायद्वे विसर्गाय ते एव रक्तमभिवहतो नारीणा-मार्त्तवसंज्ञम् । द्वेवर्च्चो निरसन्यौ स्थूलान्त्रप्रति-बद्धे । अष्टावन्यास्तिर्य्यग्गानां धमनीनां स्वेदमर्प-यन्ति । तास्त्वेतास्त्रिंशत् स विभागा व्याख्याताएताभिरधोनाभेः पक्वाशयकटीमूत्रपुरीषगुद-वस्तिमेढ्रसक्थीनि धार्य्यन्ते याप्यन्ते च ॥
”“तिर्य्यग्गानान्तु चतसृणां धमनीनामेकैका शतधासहस्रधा चोत्तरोत्तरं विभन्वन्ते तास्त्वसंख्येया-स्ताभिरिदं शरीरं गवाक्षितं विबद्धमाततञ्च ।तासां मुखानि रोमकूपप्रतिबद्धानि यैः स्वेद-मभिवहन्ति रसञ्चापि सन्तर्पयन्त्यन्तर्बहिश्चतैरेव चाभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनवीर्य्याण्यन्तःशरीरमभिप्रतिपद्यन्ते त्वचि विपक्वानि तैरेवस्पर्शसुखमसुखं वा गृह्णाति । तास्त्वेताश्चतस्रोधमन्यः सर्व्वाङ्गगताः सविभागा व्याख्याताः ॥
”इति सुश्रुते शरीरस्थाने नवमेऽध्याये ॥
* ॥
)हट्टविलासिनी । इत्यमरः ॥
हरिद्रा । ग्रीवा ।इति हेमचन्द्रः । ३ । २९५ ॥
पृश्निपर्णी । इतिराजनिर्घण्टः ॥
नलिका । इति भावप्रकाशः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
धमनि(नी) स्त्री धम--सौ० करणे अनि वा ङीप् ।नाडीभेदे सिराभेदे । २ हट्टविलासिन्याम् अमरः ।३ हरिद्रायां ४ ग्रीवायाम् हेमच० ५ पृश्निपर्ण्यां राजनि० ।६ नाडिकायां शाकभेदे भावप्र० । ७ वाक्ये निरु० । सुश्रुतेधमनीभेदकार्य्यादिकमुक्तं तच्च कायशब्दे १९१६ पृष्ठादौदृश्यम् । ततः सिध्मा० लच् । धमनील तद्युक्ते
त्रि०
 ।