द्विगु (dvigu)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 द्विगु m.
  (-गुः) A form of grammatical combination,  that in which the
first member of the compound is a numeral.

Capeller Eng

English

 द्विगु m.
  a cert.
   class of compounds (g. ).

Yates

English

 द्विगु (गुः) 2.
m.
  Term for a compound
word,  the first part of which is
a numeral
 as,  द्विगुण.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wilson

English

 द्विगु
m.
  (-गुः) A form of grammatical combination,  that in which the
first member of the compound is a numeral.

Monier Williams Cologne

English

 द्वि—गु m.
  (sc.  समास) N.
  of a Tatpuruṣa compound in which the 1st member is a numeral (being formed like द्वि-गु,  ‘worth 2 cows’),  Pāṇ.
  ii,  1,  52 &c.
  

Apte Hindi

Hindi

द्विगु
वि* द्वि- गु -
दो गौओं से विनिमय किया हुआ

द्विगुः
पुं*
  द्वि- गुः -
तत्पुरुष समास का एक भेद जिसमें पूर्वपद संख्यावाचक होता है।

Shabdartha Kaustubha

Kannada

द्विगु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭೇದ
प्रयोगाः - > "सङ्ख्यापूर्वो द्विगुः"
उल्लेखाः - > पा०सू० २-१-५२
द्विगु
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಎರಡು ಹಸುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ
निष्पत्तिः - > ह्रस्वः (१-२-४८)
व्युत्पत्तिः - > द्वौ गावौ यस्य

L R Vaidya

English

 dvi-gu {% (I) m. %} one of the four compounds in which the first member is a numeral (in gram.),  e.g. द्विगु.

 dvi-gu {% (II) a. %} bartered for two cows.

Abhyankara Grammar

English

द्विगु  name of a compound with a numeral as the first member. The compound is looked upon as a subdivision of the Tatpurusa com- Pound- The dvigu compound,  having collection as its general sense,  is declined in the neuter gender and singular number
 when it ends in अ the fem. affix ङी is added generally,  e. g. पञ्चपात्रम्,  त्रिभुवनम्,  पञ्चमूली. The Dvigu com- Pound also takes place when a  karmadharaya compound,  having a word denoting a direction or a numeral as its first member,  (a) has a tad. affix added to it e.g. पञ्चकपाळः (पुरोडाशः),  or (b) has got a word placed after it in a com- pound e. g. पशञ्चगवधनः or (c) has a collective sense e.g. पञ्चपूली
 cf. तद्वि- तार्थोत्तरपदसमाहारे च ( P. II.1.51 ) also,  cf Kas. and S. K. om P.II.1.51, 52.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 द्विगुः,  पुं,
   षट्समासान्तर्गतसमासविशेषः । स तुसंख्यापूर्व्वपदानां समासः । वोपदेवेनास्य ग-संज्ञा कृता । स च त्रिविधः । तद्धितार्थः १समाहारः २ उत्तरपदपरश्च ३ । तद्धितार्था-ऽपि द्विविधः । तद्धितप्रत्ययमात्रस्य अजादे-र्हसादेर्व्वा अर्थे विषये इत्येकः । अपत्यार्थष्ण्या-दिकं त्यक्त्रा अजादेस्तद्धितस्यार्थे वाच्ये इत्यपरः ।तद्धितार्थविषयो यथा,  द्वयोर्मात्रोरपत्यं द्वैमा-तुरः । पञ्चानां नापितानामपत्यं पाञ्चनापितिः ॥
तद्धितार्थवाच्यो यथा,  पञ्चभिर्गोभिः क्रीतःपञ्चगुः ॥
 समहारो यथा,  त्रयाणां सखीनां समाहारः त्रिसखम् । समाहारे अदन्तानां स्त्रीत्वंपात्रादेस्तु क्लीवत्वम् ॥
 उत्तरपदपरो यथा,  --पञ्च गावो धनं यस्य स पञ्चगवधन इत्यादि ।इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥
 (द्वौ द्बेवा गावौ यस्य इति विग्रहे गौणत्वे गोशब्दस्यह्रस्वः । द्विगवस्वामिके,  त्रि । यथा,  --“द्वन्दो द्बिगुरपि चाहं मद्गेहे नित्यमव्ययीभावः ।तत् पुरुष कर्म्म धारय येनाहं स्यां बहुव्रीहिः ॥
”इत्युद्भटः ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 द्विगु त्रि०
  द्वौ गावौ यस्य गौणत्वात् गोर्ह्रस्वः । १ द्वयो-र्गवोः सम्बन्धिनि द्विगवस्वामिके पुरुषे । “द्वन्द्वो द्वि-गुरपि चाहं सततमस्मद्गृहे व्ययीभावः” उद्भटः ।व्याकरणोक्ते तत्पुरुषान्तर्गते पा० सूत्रोक्ते २ समासभेदेपु०  स च सि० कौ० मनोरमादौ च दर्शितो यथा“दिक्संख्ये संज्ञायाम्” । २ । १ । ५० । पा० “समानाधिकरणे-नेत्यापादपरिसमाप्तेरधिकारः । संज्ञायामेवेति निय-मार्थं सूत्रम् । पूर्वेषुकामशमी । सप्तर्षयः । नेहउत्तरा वृक्षाः । पञ्च ब्राह्मणाः” सि० कौ० । “तद्धितार्थो-त्तरपदसमाहारे च” पा० । २ । १५१ । पा० “तद्धितार्थे विषयेउत्तरपदे च परतः समाहारे च वाच्ये दिक्संख्येप्राग्वद्वा । पूर्वस्यां शालायाम्भवः । पौर्वशालः ।समासे कृते दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञैति ञः । सर्व-नाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः । आपरशालः । पूर्वा-शाला प्रिया यस्येति त्रिपदे बहुव्रीहौ कृते प्रिया-शब्दे उत्तरपदे पूर्वयोस्तत्पुरुषः तेन शालाशब्देआकार उदात्तः । पूर्वशालाप्रियः । दिक्षु समाहारोनास्त्यनभिधानात् । संख्यायास्तद्धितार्थे षण्णां मातॄ-णामपत्यम् षाण्मातुरः । पञ्च गावो धनं यस्येतित्रिपदे बहुव्रीहाववान्तरतत्पुरुषस्य विकल्पे प्राप्ते द्वन्द्व-तत्पुरुषयोरुत्तरपदे नित्यसमासवचनम्” सि० कौ० “निय-मार्थमिति विशेषणं विशेष्येणेत्यनेनैव सिद्धे तत्पुरुषेसंज्ञायामेव दिक्संख्ये समस्येते नान्यत्रेति नियाम-कमिदमिति भावः । त्रिलोकनाथ इत्यादौ तु उत्तर-पदद्विगुरिति असंज्ञकत्वेऽपि न क्षतिः । पूर्वसूत्रमि-त्यादौ संज्ञाभावेऽपि कालवाचकत्वात् समासो,  नह्यत्र दिग्विशेषबोध उदयगिर्य्यादिसम्बद्धाया एवदिक्त्वात् एवं देशवाचकेनापिं समास इति द्रष्ट-व्यम्” मनो० । “तद्धितार्थोत्तरेत्यादिसूत्रे वैषयिके आघारेसप्तमी । विषयत्वञ्चानेकविधमित्याह तद्धितार्थे विषयेइत्यादि तद्धितार्थे वाच्ये इति तु नोक्तं पाञ्चना-पितिरित्यादौ समासेनोक्तत्वात्तदुत्तरं तद्धितानुत्पत्ति-प्रसङ्गात् । अतएव द्विगोस्तद्धितस्य लुग्वचनं चरि-तार्थमन्यथा तदर्थस्य समासेनोक्ततयाऽप्रयोगात् तदनुत्पत्तौकथं लोपः स्यात्” । “समाहारः समूहः स चावय-वाभिन्नो बुद्धिकल्पितभेदवान् । अतएव समूहं प्रतितस्योपसर्ज्जनत्वं तेन पञ्चखद्वीत्यादिसिद्धिः तत्रखट्वाशब्दस्योपसर्जनत्वेन ह्रस्वे कृत एवादन्तत्वे सत्येवङीषः प्रवृत्तेरित्यन्यत्र विस्तरः । अत्रेदं बेध्यं सामू-हिकस्य तद्धितस्य लुकि पञ्चगवमित्यत्र गोरतद्धितलुकीति टच् न स्यादिति विषये इत्युक्तमेवञ्च समा-हारे वाच्ये इति तस्य पृथग्ग्रहणसामर्थ्यादेव समा-सान्त इत्याशयेन वाच्ये इति व्याख्यातमिति” “तथाचसमासेनैव समाहारस्योक्तत्वात् न सामूहिकतद्धितोत्प-त्तिरिति भावः” मनी० “एतद्वार्त्तिकमुत्तरपूर्वेत्यादिद्वन्द्वसि-द्ध्यर्थमवश्यमारम्भणीयं तेन प्रकृते पुंवद्भावेनोपपत्ता-वपि न विफलतेति बोध्यम्” “उदात्त इति असतित्ववान्तरतत्पुरुषे पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण पूर्वशब्दस्याद्युदा-त्तत्वमेव स्यादिति भावः” मनो० “षाणमातुर इति“मातुरुत् संख्यासंभद्रपूर्वायाः” पा० इत्युदादेशः अनपत्यइत्युक्तेर्द्विगोर्लुगिति न लुक्” “विकल्पे प्राप्ते इतिमहाविभाषयेति शेषः । ततश्च टजभावे पञ्चगोधनइत्यपि स्यादिति भावः” “एतच्चोभयत्रापि नित्यताबो-धकमिति बोध्यम् अतएवैतद्वार्त्तिकमुक्त्वा समुदायवृ-त्तावयवानां कदाचिदप्यवृत्तिर्मा भूदिति प्रयोजन-मुक्तं भाष्य” “द्वन्द्वोत्तरतत्पुरुषोदाहरणन्तु वाक्चदृषच्च प्रिये अस्य वाग्दृषदप्रिय एवं छत्रोपानह-प्रिय इह त्रिपदे बहुव्रीहौ कर्तव्ये पूर्वं नित्यद्वन्द्वस्तेनसमासान्तोऽपि नित्य एव” मनो० ।शब्दशक्तिप्रकाशिकायामेतल्लक्षणादिकमुक्तं यथा“द्विगुं लक्षयति । संख्याशब्दयुतं नाम तदलक्ष्यार्थ-बोधकम् । अभेदेनैव यत्स्वार्थे स द्विगुस्त्रिविधो मतः ।संख्यावच्छिन्नशक्तं यत्पदोत्तरत्वविशिष्टं यन्नाम स्वार्थध-र्मिकं तादात्म्येन तदलक्ष्यार्थस्यान्वयबोधं प्रति समर्थंतन्नामोत्तरतापन्नं तन्नामैव तदलक्ष्यार्थामिन्नस्वार्थेद्विगुरुच्यते । त्रिकटु त्रिभुवन चतुर्युग चतुर्वर्ग पञ्चगव्यपञ्चामृत षड्रस षट्पदार्थ सप्तर्षि अष्टनाग अष्टवसुनवरस नवग्रह दशमूल एकादशरुद्र एकादशेन्द्रिय द्वाद-शादित्य इत्यादिकस्तु कर्मधारयः शुण्ठ्यादिपर्याप्तत्रित्वा-वच्छिन्नबोधकतया न पूर्वपदाल क्ष्यार्थस्य बोधकस्त्रिकटु-प्रभृतिभ्यः कटुत्रयादिसामान्यस्याप्रतीतेः । पञ्चमूलीत्यादौतु मूलपञ्चकत्वेनैव मूलविशेषेषु तात्पर्यं नतु विशेष-रूपेणापि अतएव “कण्टकार्यादिकं स्वल्पं गाम्भार्यादिच यन्महत् । पञ्चमूलं तदुभयं दशमूलमुदाहृतमित्यादि-कस्ताद्रूप्येण बोघस्थलीयः प्रयोगः । “वर्षाकाले मघर्क्षेणयुक्ता चापि त्रयोदशी” इत्यादिवदेकवचनस्य साधुत्वसम्भ-वात् द्बयोरूपमित्याद्यर्थे द्विरूपादिपदं नाभेदेन द्विप्रभृते-रनुभावकम् । एकत्वसंख्याया विशिष्टं बोधयदपि एकपदंन पर्याप्तिसंसर्गेण तदवच्छिन्नस्य बोधकं,  द्वितयादिपदंपर्याप्त्या द्वित्वावच्छिन्नं प्रतिपादयदपि न तत्र शक्तंवाक्यत्वादतोनैकघटद्वितयपटेत्यादिकर्मधारयेऽतिप्रसङ्गः ।सप्तशती पठ्यतामित्यादौ च यद्यपि शते धर्मिणि सप्ता-नामभेदेन नान्वयः बाधितत्वान्नापि सप्तपदलक्षितस्य, द्विगुत्वहान्यापत्तेः तथापि शतपदार्धैकदेशे शतत्वसं-ख्यायां तस्याः सप्तत्वसम्भवादिति वदन्ति । द्विगार्ग्यंगच्छत इत्याद्यव्ययीभाववारणन्तु पूर्ववत् । स चायंद्विगुस्त्रिविधः तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारभेदात् । तत्रतद्धितार्थं द्विगुं लक्षयति । तद्धितार्थान्वितस्वार्थस्तद्धि-तार्थद्विगुर्मतः । तद्धितार्थे लाक्षणिकस्वान्त्यनामा त्वस-र्वगः । यो द्विगुः स्वोत्तरतद्धितार्था न्वतस्वार्थकः सतद्धितार्थद्विगुः । द्विमुद्रो वृष इत्यादौ द्वाभ्यां मुद्राभ्यांक्रीतस्य द्विवर्षा गौरित्यादौ द्वाभ्यां वर्षाभ्यामभिन्नवय-स्कस्य द्विदलं पवित्रमित्यादौ द्वाभ्यां दलाभ्यां निर्मितस्य, द्विगुञ्जं स्वर्णमित्यादौ द्वाभ्यां गुञ्जाभ्यां तुलितस्य, त्रिकाण्डः पुरुष इत्यादौ त्रिभिः काण्डैः परिमितस्य, पञ्चकपालश्चरुरित्यादौ पञ्चभिः कपालैः संस्कृतस्य,  बोधनेलुप्तस्यैव ठगादितद्धितस्य क्रीताद्यभिधायकत्वात्,  परि-शिष्टकृताम्मतेनेदम् । उक्तप्रयोगेषु द्विगोरन्तिमनाम्नैवक्रीतादिरूपार्थो लक्ष्यते नतु लुप्तष्ठगादिरप्यपेक्ष्यतेऽतस्त-द्धितार्थलाक्षणिकस्वान्त्यनासको द्विगुरेव तद्धितार्थद्विगु-रिति फणिभाष्यमतन्तु न युक्तम् असर्वगत्वात् पाञ्चपुरु-षिरित्यादौ पञ्चानां पुरुषाणामपत्यस्य पञ्चगार्ग्यरूप्योगौरित्यादौ पञ्चानां गर्गाणां भूतपूर्वस्य बोधने तद्धितेनैव स्वार्थस्यापत्यप्रभृतेरुपस्थापनात् द्विस्वर्णमुद्रः पशु-रित्यादावुत्तरपदस्य शक्तिविरहेण क्रीताद्यर्थे लाक्षुणिक-त्वायोगात् । उत्तरपदद्विगुं लक्षयति । स्वान्तर्निबिष्ट-शब्दाभ्यां शब्दान्तरसमासगः । यो द्विगुः शाब्दिकैरुक्तःस उत्तरपदद्विगुः । यो द्विगुः स्वघटकनामभ्यां सहसाकाङ्क्षनामान्तरेण समासस्यान्तर्गतः स उत्तरपदद्विगुःयथा पञ्च गावो धनमस्येत्यादिविग्रहे पञ्चगवघनः पुरुषइत्यादौ बहुब्रीह्यादिनिविष्टः पञ्चगवादिः । समाहार-द्विगुं लक्षयति । स्वार्थान्वितसमाहारलक्षकस्वान्त्यश-ब्दकः । उक्ताभ्यामितरः किं वा समाहारद्विगुर्द्विगुः ।स्वोपस्थाप्यार्थस्य समाहारलक्षको यदीयान्त्यशब्दः सद्विगुः समाहारद्विगुः पञ्चपुलीत्यत्र हि योगलभ्यानांपञ्चाभिन्नपुलानां समाहारः परस्थपुलशब्देन लक्ष्यते नतु तत्र द्विगोः शक्तिरन्यलभ्ये शक्त्ययोगात् अतएव नलक्षणापि शक्यसम्बन्धस्यैव लक्षणात्वेन वाक्ये तद-सम्भवात् । यदि च पञ्चपुलीत्यतः पञ्चानां पुलानामेवबोधो न तु तत्समाहारस्यापि अतएव पञ्चपुलीं छिनत्तिइत्यादिकः प्रयोगः प्रमाणम् अन्यथा समूहात्मनः समा-हारस्य छिदाद्यसम्भवेन तदयोग्यत्वापत्तेः पुलादेर्द्वित्व-बहुत्वेऽप्येकवचनन्त्वानुशासनिकं दारादेर्बहुवचनवदुप-पद्यते । न च द्रव्यप्राधान्ये पञ्चखट्वीत्यादौ ह्रस्वो नस्यात् गोशब्दस्येव स्त्रीप्रत्ययस्यापि समामान्त्यस्योप-सर्जनस्यैव तद्विधानादिति बाच्यं समाहारसंज्ञकद्विगोर-प्यन्त्यस्य स्त्रीप्रत्ययस्य पृथगेव ह्रस्वविधेर्वक्तव्यत्वात् प्रयो-गानुसारित्वात् कल्पनायाः,  पञ्चपाचकीत्यादावव्याप्तिश्चतत्रोत्तरपदस्य वाक्यत्वेन लक्षकत्वायोगादिति सूक्ष्ममी-क्ष्यते तदा पूर्वनिरुक्ताभ्यां तद्धितार्थोत्तरपदद्विगुभ्यांभिन्नोद्विगुरेव समाहारद्विगुर्बाच्यः । एवञ्च द्विगोः कर्म-धारयान्तर्गतत्वेऽपि न क्षतिरिति तु विभावनीयम्” ।

Capeller

German

 द्विगु m.
  eine Art Compositum (g.).

Burnouf

French

 द्विगु द्विगु m.
  composé grammatical dont le 1ᵉʳ membre est
un nombre.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.