| YouTube Channel

द्रव्यम् (dravyam)

 
Apte
English
द्रव्यम् [dravyam], 1 A thing, substance, object, matter
the whole creation (अधिभूत)
द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम्
Bhāg.*
 12.6.38.
The ingredient or material of anything.
A material to work upon.
A fit or suitable object (to receive instruction
&c.
 )
द्रव्यं जिगीषुमधि- गम्य जडात्मनो$पि
Mu.*
 7.14
see अद्रव्य also.
An elementary substance, the substratum of properties
one of the seven categories of the Vaiśeṣikas
(the dravyas are nine: पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि)
one of the six of the Jainas (जीव, धर्म, अधर्म, पुद्गल, काल and आकाश).
Any possession, wealth, goods, property, money: षड् द्रव्याणि 'मणयः पशवः पृथिवी वासो दास्यादि काञ्चनम्'
उपार्जनं च द्रव्याणां परिमर्दश्च तानि षट्
Mb.
 * 12.59.64
तत् तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः
U.*
 2.19.
A medicinal substance or drug.
Modesty.
Bell-metal, brass or gold
Rām.*
 7.
Spirituous liquor.
A wager, stake.
Anointing, plastering.
An ointment.
The animal-dye, lac.
Extract, gum.
A cow
L.
 D. B.
A verse from the Ṛigveda. द्रव्यशब्द- श्छन्दोगैर्ऋक्षु आचरितः । ŚB. on MS.* 7.2.14.
Comp.
 -अर्जनम्, -वृद्धिः, -सिद्धिः
f.
 acquisition of wealth.-ओघः
f.
 affluence, abundance of wealth. -कल्कम् Viscous sediment given out by oily substances when ground
द्रव्यकल्कः पञ्चधा स्यात् कल्कं चूर्णं रसस्तथा । तैलं मष्टिः क्रमाज्ज्ञेयं यथोत्तरगुणं प्रिये ॥ Āyurveda. -गणः a class of 37 similar substances (in medicine). -परिग्रहः the possession of property or wealth. -प्रकृतिः
f.
 the nature of matter.-वाचकम् a substantive. -शुद्धिः Cleansing of soiled articles. -संस्कारः the consecration of articles for sacrifice
&c.
 -हस्तः
a.
 holding anything in the hand
Ms.*
 5.143.
Apte Hindi
Hindi
द्रव्यम्
नपुं*
 - द्रु + यत्
"वस्तु, सामग्री, पदार्थ, सामान"
द्रव्यम्
नपुं*
 - द्रु + यत्
"अवयव, उपादान"
द्रव्यम्
नपुं*
 - द्रु + यत्
सामग्री
द्रव्यम्
नपुं*
 - द्रु + यत्
उपयुक्त पात्र
द्रव्यम्
नपुं*
 - द्रु + यत्
"मूल तत्त्व, गुणों का आधार, वैशेषिकों के सात प्रवर्गों में से एक"
द्रव्यम्
नपुं*
 - द्रु + यत्
"स्वायत्तीकृत कोई पदार्थ, दौलत, सामग्री, संपत्ति, धन"
द्रव्यम्
नपुं*
 - द्रु + यत्
"औषधि, दवाई"
द्रव्यम्
नपुं*
 - द्रु + यत्
"लज्जा, शालीनता"
द्रव्यम्
नपुं*
 - द्रु + यत्
कांसा
द्रव्यम्
नपुं*
 - द्रु + यत्
मदिरा
द्रव्यम्
नपुं*
 - द्रु + यत्
"शर्त, दाँव"
द्रव्यम्
नपुं*
 - द्रु+यत्
ऋग्वेद का मन्त्र जो साम के रूप में प्रयुक्त किया जाता है
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 धनम्, द्रव्यम्, वसुः, अर्थः, वित्तम्, द्रविणम्, सम्पद्, हिरण्यम्, विभवः, सम्पत्तिः
noun
उपयोगिनां तथा च मूल्यवतां वस्तूनां समूहः।
"पूर्वं गोपालकानां सम्पन्नता तेषां गोरूपं धनम् एव आसीत्।"
Synonyms:
 द्रवः, द्रव्यम्
adjective
जलसदृशं निःसरणवत्।
"द्रवः पात्रस्य आकारं गृह्णाति।"
Synonyms:
 धनम्, वित्तम्, विभवः, अर्थः, वैभवम्, सम्पत्तिः, द्रविणम्, द्रव्यम्, राः, रिक्थम्, ऋक्थम्, हिरण्यम्, द्युम्नम्, स्वापतेयम्, भोग्यम्, घसु, स्वापतेयम्, वसु, द्युम्नम्, काञ्चनम्, लक्ष्मीः, सम्पत्, वृद्धिः, श्रीः, व्यवहार्यम्, रैः, भोगः, स्वम्, रेक्णः, वेदः, वरिवः, श्वात्रम्, रत्नम्, रयिः, क्षत्रम्, भगः, मीलुम्, गयः, द्युम्नः, इन्द्रियम्, वसु, रायः, राधः, भोजनम्, तना, नृम्णम्, बन्धुः, मेधाः, यशः, ब्रह्म, श्रंवः, वृत्रम्, वृतम्
noun
सुवर्णरुप्यकादयः।
"साधु कार्यार्थे एव धनस्य वियोगः करणीयः।"
Synonyms:
 पदार्थः, वस्तु, द्रव्यम्, सत्त्वम्
noun
यद् सपिण्डं साकारं वा अस्ति।
"दुग्धं पेयं पदार्थम् अस्ति।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: द्रव्यम्
Root: द्रव्य
Gender: नपुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ lac
⇒ gum
⇒ gold
⇒ stake
⇒ brass
⇒ money
⇒ resin
⇒ goods
⇒ stuff
⇒ wager
⇒ thing
⇒ object
⇒ wealth
⇒ liquid
⇒ matter
⇒ ointment
⇒ property
⇒ substance
⇒ bell-metal
⇒ medicament
⇒ individual
⇒ material object
⇒ article [thing]
⇒ spirituous liquor
⇒ elementary substance
⇒ fit object or person
⇒ object of possession
⇒ single object or person
⇒ medicinal substance or drug
⇒ derived from or relating to a tree
⇒ ingredients or materials of anything
⇒ tree-like or corresponding to a tree
Shloka(s):
2|9|90|1 ► द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृक्थं धनं वसु। (वैश्यवर्गः)
2|9|90|2 ► हिरण्यं द्रविणं द्युम्नमर्थरैविभवा अपि॥ (वैश्यवर्गः)
3|3|52|2 ► करेणुरिभ्यां स्त्री नेभे द्रविणं तु बलं धनम्॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|88|2 ► शास्त्रद्रविणयोर्ग्रन्थः संस्थाधारे स्थितौ मृतौ। (नानार्थवर्गः)
3|3|119|2 ► निर्वर्तनोपकरणानुव्रज्यासु च साधनम्॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|9|90|1 ⇢ द्रव्यम् (द्रव्य) (नपुं) ⇒ lac, gum, gold, stake, brass, money, resin, goods, stuff, wager, thing, object, wealth, liquid, matter, ointment, property, substance, bell-metal, medicament, individual, material object, article [thing], spirituous liquor, elementary substance, fit object or person, object of possession, single object or person, medicinal substance or drug, derived from or relating to a tree, ingredients or materials of anything, tree-like or corresponding to a tree
➠ 2|9|90|1 ⇢ वित्तम् (वित्त) (नपुं) ⇒ find, power, money, goods, known, found, wealth, gained, finance, obtained, acquired, property, substance, notorious, possessed, understood, celebrated, famous for, acquisition, anything found, caught or seized by, second astrological mansion
➠ 2|9|90|1 ⇢ स्वापतेयम् (स्वापतेय) (नपुं)
➠ 2|9|90|1 ⇢ रिक्थम् (रिक्थ) (नपुं) ⇒ gold, wealth, inheritance, possessions, any property, ancestral property, property left at death
➠ 2|9|90|1 ⇢ ऋक्थम् (ऋक्थ) (नपुं)
➠ 2|9|90|1 ⇢ धनम् (धन) (नपुं)
➠ 2|9|90|1 ⇢ वसुम् (वसु) (नपुं) ⇒ dry, gem, gold, good, sweet, horse, pearl, jewel, goods, water, wealth, riches, property, excellent, beneficent, kind of salt, ray of light, dwelling or dweller, particular ray of light, any valuable or precious object, symbolical name of the number eight
➠ 2|9|90|2 ⇢ हिरण्यम् (हिरण्य) (नपुं) ⇒ gold, cowry, golden, substance, semen virile, made of gold, piece of gold, particular measure, gold piece or coin, imperishable matter, thorn apple [Datura - Bot.], any vessel or ornament made of gold
➠ 2|9|90|2 ⇢ द्रविणम् (द्रविण) (नपुं) ⇒ power, goods, money, wealth, essence, strength, substance, substantiality, movable property
➠ 2|9|90|2 ⇢ द्युम्नम् (द्युम्न) (नपुं) ⇒ food, glory, power, wealth, majesty, strength, splendour, possession, enthusiasm, inspiration
➠ 2|9|90|2 ⇢ अर्थः (अर्थ) (पुं) ⇒ aim, wish, sake, sense, thing, desire, matter, affair, wealth, profit, object, purpose, subject, meaning, concerns, true sense, material object, object of desire, occurrence (event)
➠ 2|9|90|2 ⇢ राः (रै) (पुं)
➠ 2|9|90|2 ⇢ विभवः (विभव) (पुं) ⇒ rank, rich, power, money, might, luxury, wealth, assets, riches, fortune, majesty, dignity, dominion, powerful, property, greatness, evolution, development, magnanimity, destruction, omnipresence, influence upon, kind of measure, being everywhere, lofty-mindedness, exalted position, emancipation from existence, anything sumptuary or superfluous
➠ 3|3|52|2 ⇢ द्रविणम् (द्रविण) (नपुं) ⇒ power, goods, money, wealth, essence, strength, substance, substantiality, movable property
➠ 3|3|88|2 ⇢ ग्रन्थः (ग्रन्थ) (पुं) ⇒ knot, book, text, verse, tying, wealth, section, binding, treatise, property, honeycomb, composition, stringing together, literary production, book in prose or verse, artificial arrangement of words, book or sacred scriptures of the Sikhs containing short moral poems by Nanak Shah and others
➠ 3|3|119|2 ⇢ साधनम् (साधन) (नपुं) ⇒ cure, gain, army, goods, means, result, battle, conflict, argument, denoting, efficient, expedient, obtaining, summoning, preparing, effective, procuring, instrument, furthering, perfection, fulfilment, computation, designating, acquisition, preparation, guiding well, carrying out, conjuring up, productive of, proof [Logic], expressive of, requisite for, reason [Logic], act of mastering, device [computer], means of enjoyment, subduing by charms, subduing a disease, establishment of a truth, finding out by calculation, leading straight to a goal, army or portion of an army, means of correcting or punishing, means of summoning or conjuring up a spirit
Related word(s):
उपाधि ➡ धनम्
परा_अपरासंबन्धः ➡ स्वामिने_निक्षेपार्पणम्
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“द्रु गतौ”@} 2 3 अग्न्यातप{??}ंयोगात् “द्रवति घृतम्” इत्यत्र अकर्मकः।
‘रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ती’ त्यत्र 4 सकर्मकः।]] द्रावकः-विका, द्रावकः-विका, 5 दुद्रूषकः-षिका, 6 दिद्रावयिषकः-षिका, दुद्रावयिषकः-षिका, 7 दोद्रूयकः-यिका
द्रोता-त्री, द्रावयिता-त्री, दुद्रूषिता-त्री, दिद्रावयिषिता-त्री, दुद्रावयिषिता-त्री, दोद्रूयिता-त्री
8 द्रवन्-न्ती, 9 द्रावयन्-न्ती, दुद्रूषन्-न्ती, दिद्रावयिषन्-न्ती, दुद्रावयिषन्-न्ती
-- द्रोष्यन्-न्ती-ती, द्रावयिष्यन्-न्ती-ती, दुद्रूषिष्यन्, दिद्रावयिषिष्न् दुद्रावयिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- -- -- -- दोद्रूयमाणः, दोद्रूयिष्यमाणः
10 प्रद्रुत्-प्रद्रुतौ-प्रद्रुतः
-- -- -- 11 द्रुतम्-तः-तवान्, द्रावितम्, दुद्रूषितः, दिद्रावयिषितः-दुद्रावयिषितः, दोद्रूयितः-तवान्
द्रवः, 12 मितद्रुः, 13, हरिद्रुः, शतद्रुः, 14 प्रद्रावी, 15 द्रवणः, द्रावः, 16 दुद्रूषुः, दिद्रावयिषुः-दुद्रावयिषुः, दोद्रुवः
द्रोतव्यम्, द्रावयितव्यम्, दुद्रूषितव्यम्, दिद्रावयिषितव्यम्-दुद्रावयिषितव्यम्, दोद्रूयितव्यम्
17 द्रवणीयम्, द्रावणीयम्, दुद्रूषणीयम्, दिद्रावयिषणीयम् दुद्रावयिषणीयम्, दोद्रूयणीयम्
18 द्रव्यम्, 19 अवश्यद्राव्यम्, द्राव्यम्, दुद्रूष्यम्, दिद्रावयिष्यम्-दुद्रावयिष्यम्, दोद्रूय्यम्
20 ईषद्द्रवः-दुर्द्रवः-सुद्रवः
-- -- -- द्रूयमाणः, द्राव्यमाणः, दुद्रूषमाणः, दिद्रावयिषमाणः-दुद्रावयिषमाणः, दोद्रूय्यमाणः
21 द्रवः, विद्रवः, उपद्रवः, 22 प्रद्रावः, 23 सन्द्रावः, 24 उद्द्रावः, द्रावः, दुद्रूषः, दिद्रावयिषः-दुद्रावयिषः, दोद्रूयः
द्रोतुम्, द्रावयितुम्, दुद्रूषितुम्, दिद्रावयिषितुम्-दुद्रावयिषितुम्, दोद्रूयितुम्
द्रुतिः, द्रावणा, दुद्रूषा, दिद्रावयिषा-दुद्रावयिषा, दोद्रूया
द्रवणम्, 25 सान्द्राविणम्, द्रावणम्, दुद्रूषणम्, दिद्रावयिषणम्-दुद्रावयिषणम्, दोद्रूयणम्
द्रुत्वा, द्रावयित्वा, दुद्रूषित्वा, दिद्रावयिषित्वा-दुद्रावयिषित्वा, दोद्रूयित्वा
प्रद्रुत्य, प्रद्राव्य, प्रदुद्रूष्य, प्रदिद्रावयिष्य-प्रदुद्रावयिष्य, प्रदोद्रूय्य
द्रावम् २, द्रुत्वा २, द्रावम् २, द्रावयित्वा २, दुद्रूषम् २, दुद्रूषित्वा २, दिद्रावयिषम् २- दिद्रावयिषित्वा २- दुद्रावयिषम् २, दुद्रावयिषित्वा २, दोद्रूयम् २
दोद्रूयित्वा २
26 द्रविणम्, 27 इति नप्रत्ययः।
द्रोणः = मानभाण्डम्।]] द्रोणः, 28 इति क्विप्प्रत्यये दीर्घश्च भवति।
द्रूः = शल्यकः हिरण्यम्।]] द्रूः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८८३)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९४५। सक। अनि। पर।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (गीता १०)
05
=>
 [[३। सन्नन्ताण्ण्वुलि, ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[४। ण्यन्तात् सनि, ‘स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनां वा’ (७-४-८१) इत्यनेनाभ्यासस्य इकारविकल्पः। एवं ण्यन्तात् सनि उत्तरत्र सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[५। यङन्तात् ण्वुलि उत्तरखण्डे ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। अभ्यासे ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इति गुणः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०७८०+ २१]
09
=>
 [[१। ण्यन्तात्, ‘बुधयुधनशजनेङ्प्रुद्रुश्रुभ्यो णेः’ (१-३-८६) इति परस्मैपदमेव’ नात्मनेपदम्।]]
10
=>
 [[२। क्विपि, ‘ह्रस्वस्य पिति कृति--’ (६-१-७१) इति तुगागमः।]]
11
=>
 [[आ। ‘द्रुतं द्रुतं वह्निसमागतं गतं महीमहीनद्युतिरोचितं चितम्।’ भ। का। १०। ११।]]
12
=>
 [[३। कर्मण्युपपदे, ‘दुप्रकरणे--मितद्रुवादिभ्य उपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-१८०) इति डुप्रत्ययः। मितं द्रावयतीति मितद्रुः। एवं हरिद्रुः शतद्रुः इत्यत्रापि डुप्रत्ययो ज्ञेयः। मित्रद्रुः शुतुद्रुः इति प्रक्रियासर्वस्वे पाठः।]]
13
=>
 [मित्रद्रुः]
14
=>
 [[४। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘प्रे लपसृद्रु--’ (३-२-१४५) इति घिनुण् प्रत्ययः।]]
15
=>
 [[५। धातोरनेकार्यत्वेनाकर्मकत्वे, चलनार्थकत्वात्, ‘चलनशब्दार्थात्--’ (३-२-१४८) इति ताच्छीलिके युचि, अनादेशे रूपम्।]]
16
=>
 [[B। ‘उन्नायानधिगच्छन्तः प्रद्रावैः वसुधाभृताम्।’ भ। का। ७। ३७।]]
17
=>
 [[६। ल्युटि, ‘अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि’ (८-४-२) इति णत्वम्।]]
18
=>
 [[७। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यति, गुणे, अवादेशः। स च ‘वान्तो यि प्रत्यये’ (६-१-७९) इति वान्तो अवादेशः।]]
19
=>
 [[८। ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इति ण्यत्। वान्तोऽवादेशः।]]
20
=>
 [पृष्ठम्०७८१+ २१]
21
=>
 [[१। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इति घञपवादोऽप्प्रत्ययः।]]
22
=>
 [[२। ‘प्रे द्रुस्तुस्रुवः’ (३-३-२७) इति प्रपूर्वकाद् घञ्।]]
23
=>
 [[३। ‘समि युद्रुदुवः’ (३-३-२३) इति सम्पूर्वकादस्माद् घञ्।]]
24
=>
 [[४। ‘उदिश्रयतियौतिपूद्रुवः’ (३-३-४९) इति घञ्।]]
25
=>
 [[५। ‘अभिविधौ भाव इनुण्’ (३-३-४४) इति इनुण्प्रत्यये, ‘अण् इनुणः’ (५-४-१५) इति नित्यमिनुणन्तादण्प्रत्ययः। अभिविध्यर्थे तु धातोरस्मात् पुन- र्भावे इति वर्तनाद् घञ् न भवति।]]
26
=>
 [[६। ‘द्रुदक्षिभ्यामिनन्’ (द। उ। ५-१६) इति इनन्प्रत्ययः। द्रविणम् = धनम्।]]
27
=>
 [[७। ‘कॄवृजॄसिद्रु--’ [द। उ। ५। ४२।]
28
=>
 [[८। ‘क्विब्वचिप्रच्छिश्रिद्रु--’ [द। उ। १०। २।]