| YouTube Channel

दोषः (doSaH)

 
Apte
English
दोषः [dōṣḥ], [दुष् भावे करणे वा घञ्]
(a) A fault, blame, censure, defect, blemish, weak point
पत्रं नैव यदा करीर- विटपे दोषो वसन्तस्य किम्
Bh.*
 2.93
Pt.*
 1.242
नात्र कुलपति- र्दोषं ग्रहीष्यति
Ś.*
 3. 'will not find fault or take exception'
so पुनरुक्तदोषा
R.*
 14.9. विसृज्य शूर्पवद्दोषान् गुणान् गृह्णन्ति साधवः । दोषग्राही गुणत्यागी चालनीव हि दुर्जनः ॥ Udb. (b) An error, a mistake.
A crime, sin guilt, offence
जायामदोषामुत संत्यजामि
R.*
 14.34
Ms.*
 8.25
Y.*
 3.79
also अधर्मदोष
cf.
Rām.*
 3.66.16.
Noxious quality, badness, injurious nature or quality
as in आहारदोष
cf.
Ms.*
 1.14.
Harm, evil, danger, injury
बहुदोषा हि शर्वरी
Mk.*
 1.58
अनुसरति हि शशाङ्कं राहु-दोषे$पि तारा Pratimā1.25. को दोषः 'what harm is there'.
Bad or injurious consequence, detrimental effect
तत्किमयमातपदोषः स्यात्
Ś.*
 3
अदाता वंशदोषेण कर्मदोषाद्दरिद्रता Chāṇ.49
Ms.*
 1.14.
Morbid affection, disease.
Disorder of the three humours of the body, or the three humours when in a disordered state,
(In Nyāya.
&c.
 ) A fault of a definition: (i. e. अव्याप्ति, अतिव्याप्ति and असंभव).
(In
Rhet.
 ) A fault or defect of composition (such as परदोष, पदांशदोष, वाक्यदोष, रसदोष, and अर्थदोष which are defined and illustrated in the 7th Ullāsa of K.
P.
 ).
A calf.
Refutation.
Evening, dusk
cf.
 दोषा
दोषे हृषीकेश उतार्धरात्रे निशीथ एको$वतु पद्मनाभः
Bhāg.*
 6.8.21.
Comp.
 -अक्षरम् accusation. -आकर
a.
 faulty. -आरोपः charge, accusation. -एकदृश्a. fault-finding, censorious, picking holes. -कर, -कारिन्, -कृत्
a.
 causing evil, hurtful. -गुणम् bad and good qualities
बीजानामुप्तिविच्च स्यात्क्षेत्रदोषगुणस्य च (जानीयात्)
Ms.*
 9.33. -ग्रस्त
a.
convicted, guilty.
full of faults or defects. -ग्राहिन्
a.
malicious, malignant.
censorious.-ज्ञ
a.
 knowing faults
&c.
(ज्ञः) a wise or learned man
R.*
 1.93.
a physician.
a teacher. -त्रयम् disorder or vitiation of the three humours of the body
(i. e. वात, पित्त and कफ). -दृष्टि
a.
 looking at faults, censorious, -प्रसंगः attaching blame, condemnation, censure. -भक्तिः
f.
 tendency to a disease. -भाज्
a.
 faulty, guilty, wrong, a villain. -भेदः a peculiar modification of the vitiation of three humours. -स्थानम् the seat of disorder of the humours.
Apte 1890
English
दोषः [दुष् भावे करणे वा घञ्] 1 (a) A fault, blame, censure, defect, blemish, weak point
पत्रं नैव यदा करीरविटपे दोषो वसंतस्य किं Bh. 2. 93
Pt. 1. 242
नात्र कुलपतिर्दोषं ग्रहीष्यति Ś. 3 ‘will not find fault or take exception’
so पुनरुक्तदोषा R. 14. 9. (b) An error, a mistake.
2 A crime, sin, guilt, offence
जायामदोषामुत संत्यजामि R. 14. 34
Ms. 8. 205
Y. 3. 79.
3 Noxious quality, badness, injurious nature or quality
as in आहारदोष.
4 Harm, evil, danger, injury
बहुदोषा हि शर्वरी Mk. 1. 58
को दोषः ‘what harm is there’.
5 Bad or injurious consequence, detrimental effect
तत्किमयमातपदोषः स्यात् Ś. 3
अदाता वंशदोषेण कर्मदोषाद्दरिद्रता Chāṇ. 48
Ms. 10. 14.
6 Morbid affection, disease.
7 Disorder of the three humours of the body, or the three humours when in a disordered state.
8 (In Nyāya &c.) A fault of a definition
(i. e. अव्याप्ति, अतिव्याप्ति and असंभव).
9 (In Rhet.) A fault or defect of composition (such as पददोष, पदांशदोष, वाक्यदोष, रसदोष, and अर्थदोष which are defined and illustrated in the 7th Ullāsa of K. P.).
10 A calf.
11 Refutation.
12 Evening, dusk
cf. दोषा.
Comp.
आकर a. faulty.
आरोपः charge, accusation.
एकदृश् a. fault-finding, censorious, picking holes.
कर,
कारिन्,
कृत् a. causing evil, hurtful.
ग्रस्त a. {1} convicted, guilty. {2} full of faults or defects.
ग्राहिन् a. {1} malicious, malignant. {2} censorious.
ज्ञ a. knowing faults &c. (
ज्ञः) {1} a wise or learned man
R. 1. 93. {2} a physician.
त्रयं disorder or vitiation of the three humours of the body
(i. e. वात. पित्त and कफ).
दृष्टि a. censorious.
प्रसंगः attaching blame, condemnation, censure.
भाज् a. faulty, guilty, wrong.
भेदः a peculiar modification of the vitiation of the three humours.
Apte Hindi
Hindi
दोषः
पुं*
 - दुष् + घञ्
"त्रुटि, धब्बा, निन्दा, कमी, लाञ्छन, लचर, दलील"
दोषः
पुं*
 - दुष् + घञ्
भूल
दोषः
पुं*
 - दुष् + घञ्
"जुर्म, पाप, कसूर अपराध"
दोषः
पुं*
 - दुष् + घञ्
"अनिष्टकारी गुण, बुराई, क्षतिकारक प्रकृति या गुण"
दोषः
पुं*
 - दुष् + घञ्
"हानि, अनिष्ट, भय, क्षति"
दोषः
पुं*
 - दुष् + घञ्
"बुरा फल, अनिष्टकारी फल, बाधक प्रभाव"
दोषः
पुं*
 - दुष् + घञ्
"विकृत, व्याधि, रोग"
दोषः
पुं*
 - दुष् + घञ्
"शरीर के तीनों दोषों का कुपित होना, त्रिदोषकोप"
दोषः
पुं*
 - दुष् + घञ्
परिभाषा का दोष
दोषः
पुं*
 - दुष् + घञ्
रचना का एक दोष
दोषः
पुं*
 - दुष् + घञ्
बछड़ा
दोषः
पुं*
 - दुष् + घञ्
निराकरण
दोषः
पुं*
 - दुष्+घञ्
"अपराध, बट्टा, निन्दा, त्रुटि"
दोषः
पुं*
 - दुष्+घञ्
"पाप, जुर्म"
दोषः
पुं*
 - दुष्+घञ्
"अवगुण, दुःस्वभाव"
दोषः
पुं*
 - दुष्+घञ्
"वात, पित्त, कफ का विकार"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अपायः, बाधा, अपकारः, दोषः, हानिः, क्षतिः
noun
अनिष्टपरिणामः।
"श्वसनं यदि नासिकया अपेक्षया मुखेन क्रियते तर्हि क्लोमनाम् अपायः भवितुम् अर्हति।"
Synonyms:
 अपराधः, पापम्, दोषः, पातकम्, दुरितम्, व्यभिचारः
noun
अनुचितं कार्यं येन कस्यापि हानिः भवेत्।
"कदाचित् अजानन्तः एव वयम् अपराधं कुर्मः।"
Synonyms:
 आरोपः, दोषः, दोषारोपः, दोषणम्, अभियोगः, अभिशंसनम्, अभिशस्ति, अवस्कन्दनम्, शङ्काभियोगः
noun
कस्मिन् अपि विषये कम् अपि दोषी इति आशङ्क्य तस्य आरोपकथनम्।
"भ्रष्टाचारस्य आरोपात् सः कार्यालयाद् निलम्बितः अस्ति।"
Synonyms:
 पापम्, कल्मषम्, किल्विषम्, पातकम्, पाप्मा, अघम्, दुरितम्, एनस्, कलुषम्, अभद्रम्, अशुभम्, वृजनम्, वृजिनम्, दोषः, अपराधः, दुष्कृतम्, कल्कम्, अंहस्, अंघस्, मन्तुः, कुल्मलम्, कलङ्कः, प्रत्यवायः, किण्वम्, अमीवम्, पङ्कम्, जङ्गपूगम्
noun
तत् कर्म यद् अस्मिन् लोके अनुत्तमः तथा च परलोके अनिष्टं फलं जनयति।
"कबीरस्य मते असत्यवदनं पापम् अस्ति।"
Synonyms:
 दुर्गुणः, अवगुणः, दोषः, अपगुणः
noun
सः गुणः यः असाधुः।
"दुर्गुणः सदा परिहर्तव्यः।"
Synonyms:
 बाहुः, भुजा, करः, प्रवेष्टः, दोः, दोषः, बाहः, आयाती, च्यवना, अनीशू, अप्लवाना, विनङ्गृसौ, गभस्ती, कवस्नौ, भूरिजौ, क्षिपस्ती, शक्करी, भरित्रे
noun
अवयवविशेषः- कक्षाद्यङ्गुल्यग्रपर्यन्तावयवविशेषः येन वस्तूनि ध्रियन्ते कार्यं च क्रियते।
"बलिनौ भीमस्य बाहू। / ऋष्टयोः वो, मरुतो अंसयोरधि सह ओजो बाह्वोः वा बलम् हितम्।"
Synonyms:
 अपराधः, पापम्, दोषः, पातकम्, दुष्कृतम्, दुष्कर्म, पापकर्म, कल्मषम्, कलुषम्, दुरितम्, दुरिष्ठम्, एनः, आगः, अघम्, अन्यायः, मन्तुः, कल्कः
noun
तत् कार्यं यद् धर्मशास्त्रविरुद्धम् अस्ति तथा च यस्य आचरणाद् सः व्यक्तिः दण्डम् अर्हति।
"कार्यालये गृहे वा बाल-श्रमिकस्य नियुक्तिः महान् अपराधः अस्ति।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: दोषः
Root: दोषः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ end
⇒ vice
⇒ evil
⇒ risk
⇒ harm
⇒ guilt
⇒ lapse
⇒ death
⇒ attack
⇒ injury
⇒ danger
⇒ misery
⇒ assault
⇒ absence
⇒ offence
⇒ distress
⇒ suffering
⇒ conclusion
⇒ termination
⇒ destruction
⇒ passing away
⇒ transgression
⇒ disappearance
Shloka(s):
3|3|150|2 ► अत्ययोऽतिक्रमे कृच्छ्रेदोषे दण्डेऽप्यथापदि॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|150|2 ⇢ अत्ययः (अत्यय) (पुं) ⇒ end, vice, evil, risk, harm, guilt, lapse, death, attack, injury, danger, misery, assault, absence, offence, distress, suffering, conclusion, termination, destruction, passing away, transgression, disappearance
Related word(s):
जातिः ➡ शेषः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दोषः,
पुं,
 (दूष्यते इति । दुष वैकृत्ये + णिच् +भावे घञ् ।) दूषणम् । यथा, --“अदाता वंशदोषेण कर्म्मदोषाद्दरिद्रता ।उन्मादो मातृदोषेण पितृदोषेण मूर्खता ॥
”इति चानक्यम् । ४८ ॥
(दुष्यत्यनेनेति करणे घञ् ।) पापम् । इतिमेदिनी । षे, ४ ॥
वातपित्तकफाः । इति शब्द-चन्द्रिका ॥
(यथा, --“नास्ति रोगो विना दोषैर्यस्मात्तस्माद्विचक्षणः ।अनुक्तमपि दोषाणां लिङ्गैर्व्याधिमुपाचरेत् ॥
”इति सुश्रुते । १ । ३५ अध्यायः ॥
)गोवत्सः । इति शब्दरत्नावली ॥
(दुष्यतेऽन्ध-कारेणेति । दुष् + घञ् । प्रदोषः । यथा, भाग-वते । ६ । ८ । १९ ।“देवोऽपराह्णे मघुहोग्रधन्वासायं त्रिधामावतु माधवो माम् ।दोषे हृषीकेश उतार्द्धरात्रेनिशीथ एकोऽवतु पद्मनाभः ॥
”)काव्यगुणेतरः । स च रसाद्यपकर्षकः । यथा, “मुख्यार्थहतिर्द्दोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रया-द्वाच्यः ।”तत्र पददोषा यथा, --“दुष्टं पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम् ।निहताथमनुचितार्थं निरर्थकमवाचकं त्रिधा-श्लीलम् ॥
सन्दिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत् क्लिष्टम् ।अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत् समासगत-मेव ॥
”वाक्यदोषो यथा, --“प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्गं विसन्धि हत-वृत्तम् ।न्यूनाधिककथितपदं पतत्प्रकर्षं समाप्तपुनरात्तम् ॥
अर्द्धान्तरैकवाचकमभवन्मतयोगमनभिहित-वाच्यम् ।अपदस्थपदसमासं सङ्कीर्णगर्भितं प्रसिद्धिहतम् ॥
भग्नप्रक्रमममतपरार्थञ्च वाक्यमेवं तथा ॥
”अर्थदोषा यथा, --“अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्करग्राम्याः ।सन्दिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्च ॥
अनवीकृतः सनियमानियमविशेषाविशेषपरिवृत्तः ।साकाङ्क्षोऽपदयुक्तः सहचरभिन्नः प्रकाशित-विरुद्धः ॥
घिध्यनुबादायुक्तस्त्यक्तपुनःस्वीकृतोऽश्लीलः ॥
”रसदोषा यथा, --“व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता ।कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः ॥
प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः ।अकाण्डे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥
अङ्गिनोऽननुसन्धानं प्रकृतीनां विपर्य्ययः ।अनङ्गस्याभिधानञ्च रसे दोषाः स्युरीदृशाः ॥
”उक्तपदादिदोषाः स्थानविशेषे क्वचित् गुणाभवन्ति । इति काव्यप्रकाशः ॥
* ॥
दोषविशेषायथा, राजधर्म्मे ।“यतः प्रभवति क्रोधः कामो वा भरतर्षभ ! ।शोकमोहौ विधित्सा च परासुत्वञ्च तद्वद ॥
लोभो मात्सर्य्यमीर्ष्या च कुत्सासूया कृपाभयम् ॥
”आचमनं विना भक्षणे दोषाभावो यथा, --“मधुपर्के च सोमे च ताम्बूलस्य च भक्षणे ।फलमूले चेक्षुदण्डे न दोषं प्राह वै मनुः ॥
”इति कूर्म्मपुराणम् ॥
* ॥
द्बात्रिंशत्प्रकारा दोषा यथा, --“यानैर्व्वा पादुकैर्व्वापि गमनं भगवत्गृहे ।देवोतसवाद्यसेवा च अप्रणामस्तदग्रतः ॥
उच्छिष्टे चैव चाशौचे भगवद्वन्दनादिकम् ।एकहस्तप्रणामस्तु तथा चैकं प्रदक्षिणम् ॥
पादप्रसारणञ्चाग्रे तथा पर्य्यङ्कबन्धनम् ।शयनं भक्षणञ्चापि मिथ्याभाषणमेव च ॥
उच्चैर्भाषो मिथोजल्पो रोदनादि च विग्रहः ।निग्रहानुग्रहौ चैव स्त्रीयूथक्रूरभाषणम् ॥
कश्मलावरणञ्चैव परनिन्दा परस्तुतिः ।गुरौ मौनं निजस्तोत्रं देवतानिन्दनं तथा ॥
अपराधास्तथा विष्णोर्द्बात्रिंशत्परिकीर्त्तिताः ॥
”इति पाद्मे पातालखण्डम् ॥
* ॥
(आततायिमारणे अधर्म्मदण्डो दोषो न भवति ।यथा, मनुः । ८ । ३५१ ।“नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन ।प्रकाशं वाप्रकाशं वा मन्युस्तन्मन्युमृच्छति ॥
”“न कश्चिदपि अधर्म्मदण्डः प्रायश्चित्ताख्यो दोषोवा भवति ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥
अष्ट-वसूनामन्यतमः स च षष्ठः । यथा, भागवते ।६ । ६ । ११ ।“द्रोणःप्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वसुर्विभावसुः ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“दुष वैकृत्ये”@} 2 ‘वैकृत्यम् = रूपभङ्कः।’ इति क्षीरस्वामी।
दोषकः-षिका, 3 दूषकः, 4 दोषकः-दूषकः-षिका, 5 दुदुक्षकः-क्षिका, दोदुषकः-षिका
6 दोष्टा-दोष्ट्री, दूषयिता-दोषयिता-त्री, दुदुक्षिता-त्री, दोदुषिता-त्री
7 दुष्यन्-न्ती, दूषयन्-दोषयन्-न्ती, दुदुक्षन्-न्ती
-- दोक्ष्यन्-न्ती, दूषयिष्यन्-दोषयिष्यन्-न्ती-ती, दुदुक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- 8 व्यतिदुष्यमाण
दूषयमाणः-दोषयमाणः, 9 व्यतिदुदुक्षमाणः, दोदुष्यमाणः
व्यतिदोक्ष्यमाणः, दूषयिष्यमाणः-दोषयिष्यमाणः
व्यतिदुदुक्षिष्यमाणः, दोदुषिष्यमाणः
10 11 प्रदुट्-प्रदुड्-प्रदुषौ-प्रदुषः
-- -- दुष्टम्-दुष्टः-दुष्टवान्, दूषितम्-तः, दोषितः, दुदुक्षितः, दोदुषितः-तवान्
दोषः, दुषः, 12 दोषी, 13 दूषणः, दुदुक्षुः, दोदोषः
दोष्टव्यम्, दूषयितव्यम्-दोषयितव्यम्, दुदुक्षितव्यम्, दोदुषितव्यम्
दोषणीयम्, दूषणीयम्-दोषणीयम्, दुदुक्षणीयम्, दोदुषणीयम्
दोष्यम्, दूष्यम्-दोष्यम्, दुदुक्ष्यम्, दोदुष्यम्
ईषद्दोषः-दुर्दोषः-सुदोषः
-- -- दुष्यमाणः, दूष्यमाणः-दोष्यमाणः, दुदुक्ष्यमाणः, दोदुष्यमाणः
दोषः, 14 प्रदोषः, दूषः-दोषः, दुदुक्षः, दोदुषः
दोष्टुम्, दूषयितुम्-दोषयितुम्, दुदुक्षितुम्, दोदुषितुम्
दुष्टिः, दूषणा-दोषणा, दुदुक्षा, दोदुषा
दोषणम्, दूषणम्-दोषणम्, दुदुक्षणम्, दोदुषणम्
दुष्ट्वा, दूषयित्वा-दोषयित्वा, दुदुक्षित्वा, दोदुषित्वा
प्रदुष्य, प्रदूष्य-प्रदोष्य, प्रदुदुक्ष्य, प्रदोदुष्य
दोषम् २, दुष्ट्वा २, दूषम् २-दोषम् २, दूषयित्वा २-दोषयित्वा २, दुदुक्षम् २, दुदुक्षित्वा २, दोदुषम् २
दोदुषित्वा २
15 इति ण्यन्तादस्मादीकन्प्रत्यये रूपम्।
दूषयति नेत्रमिति दूषीका = नेत्रमलसंघातः।]] दूषीका।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८५२)
02
=>
 (४-दिवादिः-११८५। अक। अनि। पर।)
03
=>
 [[३। ‘दोषो णौ’ (६-४-९०) इति ण्यन्ते सर्वत्र उपधाया ऊदादेशः।]]
04
=>
 [[४। ‘वा चित्तविरागे’ (६-४-९१) इति चित्तस्याप्रीततायां गम्यमानायां तु ऊदादेश- विकल्पनात्, ऊदादेशाभावे, लघूषधगुणे दोषकः-षिका इत्यादीनि रूपाणि ण्यन्त एव सर्वत्र भवन्ति।]]
05
=>
 [[५। सन्नन्तान्ण्वुलि, धातोरनिट्त्वात् ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वाद् गुण- निषेधे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति धातुषकारस्य ककारे, षत्वे च रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[६। तृचि, ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति तकारस्य ष्टुत्वेन टकारे रूपमेवम्। तव्यदा- दिष्वप्येवमेव प्रक्रिया ज्ञेया।]]
07
=>
 [[७। शतरि ‘दिवादिभ्यः--’ (३-१-६९) इति श्यन् विकरणप्रत्ययः। तस्य ङिद्वद्भावे- नाङ्गस्य गुणो न भवति।]]
08
=>
 [[८। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे (१-३-१४) इति शानचि रूपमेवम्।]]
09
=>
 [[७। शतरि ‘दिवादिभ्यः--’ (३-१-६९) इति श्यन् विकरणप्रत्ययः। तस्य ङिद्वद्भावे- नाङ्गस्य गुणो न भवति।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०७५८+ २६]
11
=>
 [[१। क्विपि, पदान्तनिमित्तके जश्त्वे, चर्त्वे च रूपम्।]]
12
=>
 [[२। ‘सम्पृचानुरुधाङ्यमाङ्यसपरिसृसंसृजपरिदेविसंज्वरपरिक्षिपपरिरटपरिवदपरिदह- परिमुहदुष--’ (३-२-१४२) इत्यादिना तच्छीलादिषु कर्तृषु घिनुण्प्रत्यये रूपम्।]]
13
=>
 [[३। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) ण्यन्तादस्मात् कर्तरि ल्युप्रत्ययेऽनादेशे च दूषणः इति रूपम्।]]
14
=>
 [[४। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञ्। नात्रावयवार्थादरः। प्रदोषः = रजनीमुखम्।]]
15
=>
 [[५। ‘कषिदूषिभ्यामीकन्’ [द। उ। ३-३५]