| YouTube Channel

देहः (dehaH)

 
Apte
English
देहः [dēhḥ] हम् [ham], हम् [दिह्-घञ्]
The body
देहं दहन्ति दहना इव गन्धवाहाः
Bv.*
 1.14.
A form, shape, bulk, mass,
A person, an individual.
An appearance, a manifestation. -हः Anointing, smearing. -ही A rampart, wall, mound.
Comp.
 -अन्तरम् another body
किं नु तद् दुष्कृतं कर्म पुरा देहान्तरे कृतम्
Rām.*
 7.24.15. ˚प्राप्तिःf. transmigration. -आत्मवादः materialism, the doctrines of Chārvāka. -आत्मवादिन्
m.
 a materialist, a Chārvāka. -आवरणम् armour, dress. -आसवः urine. -ईश्वरः the soul. -उद्भव, -उद्भूत
a.
 born in the body, inborn, innate.-करः a father. -कर्तृ
m.
the sun.
the Supreme Soul.
father.
कृत् the five elements.
the God
देहकृत् देहभृत् देही
Mb.
father
त्रसदस्युः पौरुकुत्सो यो$नरण्यस्य देहकृत्
Bhāg.*
 9.7.4.
कोषः the covering of the body.
a feather, wing
&c.
skin.
क्षयः decay of the body.
sickness, disease. -गत
a.
 incarnate, embodied.
जः son.
a.
 Belonging to the body
मनोवाग्देहजैर्नित्यं कर्मदोषैर्न लिप्यते
Ms.*
 1.14. -जा a daughter.-तन्त्र
a.
 whose chief kind of existence is corporeal
त्वं देहतन्त्रः प्रशमाय पाप्मनां निदेशभाजां च विभो विभूतये
Bhāg.*
 3.33. 5.
त्यागः death (in general).
voluntary death
resigning the body
तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जह्नुकन्यासरष्वोर्देह- त्यागात्
R.*
 8.95
Ms.*
 1.62. -दः quick-silver. -दीपः the eye. -धर्मः the function of the body (आहारनिद्रामैथु- नादि)
Rām.*
 4.35.9. -धारकम् a bone. -धारणम् living, life. -धिः a wing. -धृष्
m.
 air, wind. -पातः death.-बद्ध
a.
 embodied, incarnate
देहबद्धमिव धर्ममभ्यगात्
R.*
 11.35
Ku.*
 2.47. -बन्ध bodily frame
ध्वंसते देहबन्धः
U.*
 3.38
Māl.
 9.2. -भाज्
a.
 embodied, corporeal. (-m) any being possessed of a body or life, especially a man
नायं देवो देहभाजां नृलोके
Bhāg.*
 5.5.1. -भुज्
m.
the soul.
the sun. -भृत्
m.
living being, especially a man
धिगिमां देहभृतामसारताम्
R.*
 8.51
देहभ्रतां वर
Bg.*
 8.4
14.14.
an epithet of Śiva.
life, vitality. -भेदः death. -मध्यम् waist.
यात्रा dying, death.
nourishment, food. -यापनम् fostering the body (शरीरपोषण)
देवतातिथिशेषेण कुरुते देहयापनम्
Mb.
 * 3.26.6. -लक्षणम् a mole, a black or dark spot upon the skin. -वर्मन्
n.
 the skin. -वायुः one of the five vital airs of lifewinds
see प्राण. -विसर्जनम् death. -वृन्तम् the navel. -संचारिणी a daughter. -सारः marrow. -स्वभावः bodily temperament.
Apte 1890
English
देहः,
हं [दिह-घञ्] The body
देहं दहंति दहना इव गंधवाहाः Bv. 1. 104.
हः Anointing, smearing.
ही A rampart, wall, mound.
Comp.
अंतरं another body. °प्राप्तिः f. transmigration.
आत्मवादः materialism, the doctrines of Cārvāka.
आत्मवादिन् m. a materialist, a Cārvāka.
आवरणं armour, dress.
ईश्वरः the soul.
उद्भव,
उद्भूत a. born in the body, inborn, innate.
करः a father.
कर्तृ m. {1} the sun. {2} the Supreme Soul. {3} father.
कोषः {1} the covering of the body. {2} a feather, wing &c. {3} skin.
क्षयः {1} decay of the body. {2} sickness, disease.
गत a. incarnate, embodied.
जः a son.
जा a daughter.
त्यागः {1} death (in general). {2} voluntary death
resigning the body
तीर्थें तोयव्यतिकरभवे जह्नुकन्यासरय्वोर्देहत्यागात् R. 8. 95.
दः quicksilver.
दीपः the eye.
धर्मः the function of the body.
धारकं a bone.
धारणं living, life.
धिः a wing.
धृष् m. air, wind.
बद्ध a. embodied, incarnate
R. 11. 35: Ku. 2. 47.
बंधः bodily frame
U. 3. 38, Māl. 9. 20.
भाज् a. embodied, corporeal. (
m.) any being possessed of a body or life, especially a man.
भुज् m. {1} the soul. {2} the sun.
भृत् m. {1} a living being, especially a man
धिगिमां देहभृतामसारतां R. 8. 51
Bg. 8. 4
14. 14. {2} an epithet of Śiva. {3} life, vitality.
यात्रा {1} dying, death. {2} nourishment, food.
लक्षणं a mole, a black or dark spot upon the skin.
वायुः one of the five vital airs or lifewinds
see प्राण.
संचारिणी a daughter.
सारः marrow.
स्वभावः bodily temperament.
Apte Hindi
Hindi
देहः
पुं*
 - दिह + घञ्
शरीर
देहः
पुं*
 - दिह्+घञ्
"काया, शरीर"
देहः
पुं*
 - दिह्+घञ्
व्यक्ति
देहः
पुं*
 - दिह्+घञ्
रूप
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 देहः
noun
एकः देशः ।
"देहस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: देहः
Root: देह
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ body
Shloka(s):
2|6|70|1 ► अङ्गं प्रतीकोऽवयवोऽपघनोऽथ कलेवरम्। (मनुष्यवर्गः)
2|6|70|2 ► गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्ष्म विग्रहः॥ (मनुष्यवर्गः)
2|6|71|1 ► कायो देहः क्लीबपुंसोः स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः। (मनुष्यवर्गः)
3|3|54|2 ► करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|96|1 ► व्यामो वटश्च न्यग्रोधावुत्सेधः काय उन्नतिः। (नानार्थवर्गः)
3|3|105|2 ► भूतात्मानौ धातृदेहौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|109|2 ► आत्मायत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म च॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|124|1 ► गृहदेहत्विट्प्रभावा धामान्यथ चतुष्पथे। (नानार्थवर्गः)
3|3|180|2 ► स्याज्जटांशुकयोर्नेत्रं क्षेत्रं पत्नीशरीरयोः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|182|1 ► अजिरं विषये कायेऽप्यम्बरं व्योम्नि वाससि। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|6|70|1 ⇢ कलेवरम् (कलेवर) (नपुं)
➠ 2|6|70|2 ⇢ गात्रम् (गात्र) (नपुं) ⇒ body, limb, instrument of moving, forequarter of an elephant, limb or member of the body
➠ 2|6|70|2 ⇢ वपुः (वपुस्) (नपुं) ⇒ form, body, aspect, nature, figure, beauty, essence, embodied, handsome, wonderful, wonderful appearance, beautiful form or figure, having form or a beautiful form
➠ 2|6|70|2 ⇢ संहननम् (संहनन) (नपुं) ⇒ firm, body, solid, killing, harmony, compact, firmness, junction, strength, solidity, hardening, agreement, mail-coat, connection, robustness, destroying, compactness, a destroyer, muscularity, steadfastness, striking together, rubbing the limbs, making compact or solid, act of striking together
➠ 2|6|70|2 ⇢ शरीरम् (शरीर) (नपुं) ⇒ body, dead body, bodily frame, any solid body, bodily strength, solid parts of the body, one's body i.e. one's own person
➠ 2|6|70|2 ⇢ वर्ष्म (वर्ष्मन्) (नपुं) ⇒ body, extent, surface, measure, greatness, holding rain, uttermost part, handsome form or auspicious appearance
➠ 2|6|70|2 ⇢ विग्रहः (विग्रह) (पुं) ⇒ form, body, shape, strife, enmity, figure, quarrel, element, contest, discord, analysis, division, war with, ornament, hostility, expansion, isolation, decoration, resolution, separation, distribution, independence, configuration, decode [computer], decryption [computer], keeping apart or asunder, freed from the Seizer i.e. rAhu, separate i.e. individual form or shape, separation or analysis of any word capable of separation, resolution of a compound word into its constituent parts
➠ 2|6|71|1 ⇢ कायः (काय) (पुं) ⇒ body, butt, mark, house, capital, multitude, principal, assemblage, collection, habitation, body of a lute, trunk of a tree, natural temperament, any object to be attained, relating or devoted to the god ka, one of the eight modes of marriage
➠ 2|6|71|1 ⇢ देहः (देह) (पुं)
➠ 2|6|71|1 ⇢ देहम् (देह) (नपुं)
➠ 2|6|71|1 ⇢ मूर्तिः (मूर्ति) (स्त्री) ⇒ body, idol, image, shape, statue, person, figure, beauty, appearance, embodiment, incarnation, configuration, manifestation, corporeal form, personification, any solid body or material form, anything which has definite shape or limits
➠ 2|6|71|1 ⇢ तनुः (तनु) (स्त्री) ⇒ fine, thin, body, lean, self, small, minute, person, little, slender, delicate, emaciated, attenuated, accomplished
➠ 2|6|71|1 ⇢ तनूः (तनू) (स्त्री)
➠ 3|3|54|2 ⇢ करणम् (करण) (नपुं) ⇒ act, mind, time, bond, body, charm, grain, sinew, heart, spell, muscle, rhythm, action, tendon, activity, document, producing, calculation, articulation, pronunciation, act of making, means of action, instrumentality, operation [math.], separated from its context, organ of sense or of speech, posture in sexual intercourse, astrological division of the day, special business of any tribe or caste, idea expressed by the instrumental case, sound or word as an independent part of speech, means or instrument by which an action is effected
➠ 3|3|96|1 ⇢ उत्सेधः (उत्सेध) (पुं) ⇒ height, bigness, body on, altitude, elevation, thickness, excelling, sublimity
➠ 3|3|105|2 ⇢ भूतात्मा (भूतात्मन्) (पुं) ⇒ war, body, of ziva, conflict, individual soul, soul of all beings, nature of all beings, self consisting of the elements, one whose soul is subdued or purified
➠ 3|3|109|2 ⇢ आत्मा (आत्मन्) (पुं) ⇒ soul, self, breath, spirit, nature, essence, character, peculiarity, individual soul
➠ 3|3|124|1 ⇢ धाम (धामन्) (नपुं) ⇒ glory, abode, house, domain, radiance, dwelling place
➠ 3|3|180|2 ⇢ क्षेत्रम् (क्षेत्र) (नपुं) ⇒ area, site, wife, body, land, town, soil, farm, house, field, place, ground, domain, region, diagram, country, department, superficies, fertile soil, fertile womb, soil of merit, zodiacal sign, landed property, place of origin, planetary orbit, portion of space, sphere of action, place of pilgrimage, astrological mansion, sacred spot or district, enclosed plot of ground, buddha or any holy person, place where anything is found, plane figure enclosed by lines, certain portions marked out on the palm, any figure considered as having geometrical dimensions
➠ 3|3|182|1 ⇢ अजिरम् (अजिर) (नपुं) ⇒ air, wind, area, body, frog, court, rapid, quick, field of battle, any object of sense, agile [quick, rapid], place to run or fight in
Related word(s):
जातिः ➡ अचलनिर्जीववस्तु
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ हृदयान्तर्गतमांसम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
देहः, पुं
क्ली,
 (देग्धि प्रतिदिनम् । दिह् वृद्धौ +अच् ।) शरीरम् । इत्यमरः । २ । ६ । ७१ ।न्यायमते पृथिव्या देहं योनिजम् अयोनिजञ्च ।योनिजं जरायुजमण्डजञ्च । अयोनिजं स्वेदजो-द्भिदादिकम् । नारकिणां शरीरमप्ययोनिजम् ।जलीयं देहमयोनिजं वरुणलोके प्रसिद्धम् ।तैजसं देहमयोनिजं सूर्य्यलोके प्रसिद्धम् । वायो-र्देहमयोनिजं तदेव पिशाचादीनाम् । इतिसिद्धान्तमुक्तावली ॥
* ॥
अथ नरकभोगदेहविवरणम् । तत्र यमं प्रतिसावित्रीप्रश्नः ।“स्वदेहे भस्मसाद्भूते यान्ति लोकान्तरं नराः ।केन देहेन वा भोगं भुञ्जते च शुभाशुभम् ॥
सुचिरं क्लेशभोगेन कथं देहो विनश्यति ।देहो वा किंविधो ब्रह्मन् ! तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥
”यमस्योत्तरम् ।“शृणु देहविवरणं कथयामि यथागमम् ।पृथिवी वायुराकाशस्तेजस्तोयमिति स्फुटम् ॥
देहिनां देहबीजञ्च स्रष्टुः सृष्टिविधौ परम् ।पृथिव्यादिपञ्चभूतैर्यो देहो निर्म्मितो भवेत् ॥
स कृत्रिमो नश्वरश्च भस्मसाच्च भवेदिह ॥
वृद्धाङ्गुष्ठप्रमाणञ्च यो जीवपुरुषः कृतः ।बिभर्त्ति सूक्ष्मदेहन्तं तद्रूपं भोगहेतवे ॥
स देहो न भवेद्भस्म ज्वलदग्नौ यमालये ।जले न नष्ठो देही वा प्रहारे सुचिरे कृते ॥
न शस्त्रे च न चास्त्रे च न तीक्ष्णकण्टके तथा ।तप्तद्रवे तप्तलौहे तप्तपाषाण एव च ॥
प्रतप्तप्रतिमाश्लेषेऽप्यत्यूर्द्ध्वपतनेऽपि च ।न च दग्धो न भग्नश्च भुङ्क्त सन्तापमेव च ॥
कथितं देहवृत्तान्तकारणञ्च यथागमम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् ॥
ईश्वरदेहस्य प्रमाणं यथा, --“यन्मे गुह्यतमं देहं सर्व्वगं तत्त्वदर्शिनः ।प्रविष्टा मम सायुज्यं लभन्ते योगिनोऽव्ययम् ॥
”इति कूर्म्मपुराणम् ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“दिह उपचये”@} 2 उपचयः = लेपः, वृद्धिश्च।
देहकः-हिका, देहकः-हिका, 3 दिधिक्षकः-क्षिका, देदिहकः-हिका
4 देग्धा-देग्ध्री, देहयिता-त्री, दिधिक्षिता-त्री, देदिहिता-त्री
5 6 प्रणिदिहन्-ती, देहयन्-न्ती, दिधिक्षन्-न्ती
-- प्रणिधेक्ष्यन्-न्ती-ती, देहयिष्यन्-न्ती-ती, दिधिक्षिष्यन्-न्ती-ती
प्रणिदिहानः, देहयमानः, दिधिक्षमाणः, देदिह्यमानः
प्रणिधेक्ष्यमाणः, देहयिष्यमाणः, दिधिक्षिष्यमाणः, देदिहिष्यमाणः
7 प्रधिक्-धिग्-दिहौ-दिहः
-- -- -- दिग्धम्- 8 दिग्धः-दिग्धवान्, देहितः, दिधिक्षितः देदिहितः-तवान्
दिहः, 9 देहनः, दिधिक्षुः, देदेहः
देग्धव्यम्, देहयितव्यम्, दिधिक्षितव्यम्, देदिहितव्यम्
देहनीयम्, देहनीयम्, दिधिक्षणीयम्, देदिहनीयम्
देह्यम्, देह्यम्, दिधिक्ष्यम्, देदिह्यम्
ईषद्देहः-दुर्देहः-सुदेहः
-- -- -- दिह्यमानः, देह्यमानः, दिधिक्ष्यमाणः, देदिह्यमानः
संदेहः, देहः, दिधिक्षः, देदिहः
देग्धुम्, देहयितुम्, दिधिक्षितुम्, देदिहितुम्
दिग्धिः, देहना, दिधिक्षा, देदिहा
देहनम्, देहनम्, दिधिक्षणम्, देदिहनम्
दिग्ध्वा, देहयित्वा, दिधिक्षित्वा, देदिहित्वा
सन्दिह्य, संदेह्य, प्रदिधिक्ष्य, प्रदेदिह्य
देहम् २ दिग्ध्वा २ देहम् २ देहयित्वा २ दिधिक्सम् २ दिधिक्षित्वा २ देदिहम् २
देदिहित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८४२)
02
=>
 (२-अदादिः-१०१५। अक। अनि। उभ।)
03
=>
 [[५। धातोरस्यानिट्त्वात्, झलादेः सनः कित्त्वे, धातुहकारस्य घत्वे, घकारस्य ककारे, भष्भावेन दकारस्य धकारे च रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[६। तृचि, हकारस्य घत्वे, ‘झषस्तथोर्धोऽधः’ (८-२-४०) इति तकारस्य धत्वे जश्त्वे च रूपम्। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०७४८+ २५]
06
=>
 [[१। शतरि, शपि, ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः’ (२-४-७२) इति शपो लुकि प्रपूर्वकस्य नेः ‘नेर्गदनदपतपदघुमास्यतिहन्तियातिवादिद्रातिप्सातिवपतिवहतिशाम्यतिचिनो- तिदेग्धिषु च’ (८-४-१७) इति णत्वे च रूपम्।]]
07
=>
 [[२। क्विपि, घत्वे, भष्भावे चर्त्वे च रूपम्।]]
08
=>
 [[आ। ‘मालेयदिग्धो जनदृष्टिलेह्यश्चक्षीमहीमां पुरमित्युपैर्त।।’ धा। का। २। ४४।]]
09
=>
 [[३। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युः। अनादेशः।]]