| YouTube Channel

दूतः (dUtaH)

 
Apte
English
दूतः [dūtḥ] दूतकः [dūtakḥ], दूतकः [cf.
Uṇ.*
 3.9]
A messenger
अर्था- नर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते । घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ॥
Rām.*
 5.3.38.
An envoy, an ambassador
Chāṇ.16. दूतयति Denom. To send as a messenger
अधिस्त्रि तं दूतयताम्
N.*
 9.22.
Comp.
 -मुख
a.
 speaking by an ambassador
Śi.*
 2.82. -संपातः, -संप्रेषणम् Sending a messenger
स दारकस्य कारणाद् दूतसंपातं करोति Svapna. 1
Ms.*
 7.153.
Apte 1890
English
दूतः,
दूतकः [cf. Uṇ. 3. 90] A messenger, an envoy, an ambassador
Chāṇ. 106.
Comp.
मुख a. speaking by an ambassador.
Apte Hindi
Hindi
दूतः
पुं*
 - "दु + क्त, दीर्घश्च"
"सन्देशहर, संदेशवाहक, राजदूत"
दूतः
पुं*
 - "दु+क्त, दीर्घः"
हरकारा
दूतः
पुं*
 - "दु+क्त, दीर्घः"
"एलची, राजदूत"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 दूतः, संदेशहरः, सन्देशहरः, वार्तायनः, प्रेष्यः
noun
संदेशवाहकः।
"दूतेन मातामहस्य संदेशः दत्तः।"
Synonyms:
 दूतः, सन्देशहरः, सन्देशहारकः, वार्ताबरः, वार्तायनः, वाचिकहरः, आख्यायकः, अध्वगः, प्रयोज्यः, सञ्चारकः, चारः, धावकः, समाचारदायकः, कार्यङ्करः, निसृष्टार्थः
noun
यः सन्देशं हरति।
"अङ्गदः रामस्य दूतः भूत्वा रावणस्य पार्श्वे गतः। "
Tamil
Tamil
தூ3த: : தூ3தக: = தூதன்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: दूतः
Root: दूत
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ angel
⇒ envoy
⇒ emissary
⇒ messenger
⇒ negotiator
⇒ ambassador
Shloka(s):
2|8|16|2 ► स्यात्सन्देशहरो दूतो दूत्यं तद्भावकर्मणी॥ (क्षत्रियवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|8|16|2 ⇢ सन्देशहरः (सन्देशहर) (पुं)
➠ 2|8|16|2 ⇢ दूतः (दूत) (पुं) ⇒ angel, envoy, emissary, messenger, negotiator, ambassador
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ दूतकर्मः
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ राजा
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ दूतकर्मः
जातिः ➡ मनुष्यः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दूतः,
पुं,
 (दूयते वार्त्तावहनादिनेति । दू + “दूत-निभ्यां दीर्घश्च ।” उणां । ३ । ९० । इति क्तःदीर्घश्च ।) वार्त्ताहरः । तत्पर्य्यायः । सन्देश-हरः २ । इत्यमरः । २ । ८ । १६ ॥
सन्दिष्ट-कथकः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥
तस्य लक्षणंयथा, --“यथोक्तवादी दूतः स्याद्देशभाषाविशारदः ।शक्तः क्लेशसहो वाग्मी देशकालविभागवित् ॥
विज्ञातदेशकालश्च दूतः स्यात् स महीक्षितः ।वक्ता नयस्य यः काले स दूतो नृपतेर्भवेत् ॥
”इति मत्स्यपुराणम् ॥
अपि च ।“मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञः परचित्तोपलक्षकः ।धीरो यथोक्तवादी च एष दूतो विधीयते ॥
”इति चाणक्ये । १०६ ॥
अन्यच्च ।“परेङ्गितज्ञः परवाग्व्यङ्ग्यार्थस्यापि तत्त्ववित् ।सदोत्पन्नमतिर्घीरो दूतः स्यात् पृथिवीपतेः ॥
दूतञ्चैव प्रकुर्व्वीत सर्व्वशास्त्रविशारदम् ।इङ्गितज्ञं तथा सभ्यं दक्षं सत्कुलसम्भवम् ॥
अनुरक्तः शुचिर्द्दक्षः स्मृतिमान्देशकालवित् ।वपुष्मान् वीतभीर्वाग्मी दूतो राज्ञः प्रशस्यते ॥
दूत एव हि सम्मत्तो भिनत्त्येव हि सङ्गतान् ।विमृष्यार्थो मितार्थश्च तथा शासनहारकः ॥
दूतास्त्रयोऽमात्यगुणैः समैः पादार्द्धवर्जितैः ।विमृष्यार्थं कार्य्यवशात् शासनं न करोति यः ॥
मितार्थः कार्य्यमात्रोक्तौ न कुर्य्यादुत्तरोत्तरम् ।यथोक्तवादी सन्देशहारको लेखहारकः ॥
तत्र दूतो व्रजन्नेव चिन्तयेदुत्तरोत्तरम् ।वार्त्ताविशेषं भूपाय झटिचित्यङ्गवेश्मनि ॥
दूतो हि न लिखेत् किञ्चित् निर्णेता विनि-संशयम् ।पृच्छ्यमानोऽपि न ब्रूयात् स्वामिनः क्वापिवैशसम् ॥
”इति युक्तिकल्पतरुः ॥
* ॥
अथ दूते वर्णनीयानि । निजप्रभुतेजः श्रीविक्रमौ-न्नत्यकरवाक्यम् १ शत्रुक्षोभकरचेष्टा २ अधर्ष-णीयता ३ दक्षता ४ निर्भयत्वम् ४ । इति कवि-कल्पलता ॥
(वैद्यकोक्तदूतो यथा, --“आतुरोपक्रमार्थन्तु दूतो याति भिषग्गृहे ।तस्य परीक्षणं कार्य्यं येन संलक्ष्यते गदः ॥
खञ्जान्धमूकं वधिरञ्च वामनंस्त्रियञ्च कुब्जं तृषितञ्च जीर्णम् ।श्रान्तं क्षुधार्त्तं श्रमितञ्च दीनंशस्तं न वै वेदविदो वदन्ति ॥
”“यः कर्कशः क्रोधनपाशपाणि-र्भिषग्विगर्हीकृतशौवृतश्च ।एते न शस्ताः प्रवदन्ति धीरादूता विकारं प्रतिवर्द्धयन्ति ॥
यः काष्ठहस्तोद्धतपाशपाणि-स्तथातुरो दीनवचाहि रोदितः ।प्रक्लिन्ननेत्रोगमनोत्सुकोऽपिवर्ज्ज्यो रुजार्त्तोऽशुभकारिदूतः ॥
”“नकूटहस्तोऽवष्टभ्य वक्रपादेन तिष्ठति ।तस्मादाकुण्ठवादी यो न शस्तो वैद्यकर्म्मणि ॥
यथा गच्छति शीघ्रेण आविश्योत्थाय मुह्यति ।पादौ प्रसार्य्य विशति मस्तके विन्यसेत् करम् ॥
भिनत्ति लोष्ट्रकाष्ठञ्च तृणं स्फोटयते क्वचित् ।अथवा स्पृशते नाशां स्तनं वा स्पृशते पुनः ॥
भूमिं लिखति पादेन रेखां वापि करोति यः ।निद्रां वा कुरुते यस्तु स दूतोऽरिष्टकारकः ॥
यः श्वेतवस्त्रावृतपूर्णपाणिःसम्पूणताम्बूलमुखः प्रशस्तः ।द्विजस्तथा माणवकः सुशीलःप्रज्ञाधिकश्चाह्वयते सुखाय ॥
”“आगत्योदीच्यपूर्व्वामथ वरुणदिशमैशमाश्रित्यशान्तोदृष्ट्वा वैद्यं प्रहस्य प्रवदति निपुणं नातिनीचंन चोच्चम् ।उत्तिष्ठेति प्रसादं कुरु वचनमिदं सौख्यवार्त्तांतनोतिप्राज्ञैः स्वार्थं प्रकृष्टं मुखमगदहरं रोगिणांवैद्यलाभम् ॥
पर्ब्बां दिशं समासाद्य प्रशान्तः शान्तया गिरा ।वदन्ति वैद्यलाभाय रोगिणाञ्च सुखावहम् ॥
ग्रश्चागत्योपविष्टोऽपि श्लोकं वाथ सुभाषितम् ।वदते शान्तया वाचा वैद्यलाभश्च शान्तये ॥
योऽभिवाद्यापि वैद्यस्य क्षेमं संपृच्छते पुनः ।फलं ददाति पुष्पं वा रोगिणाञ्च सुखावहम् ॥
तस्य सौख्यं रुजां शान्तिर्यस्य दूता इदं विदुः ।किमत्र बहुनोक्तेन रम्यो दूतः सुखावहः ॥
”इति हारीते द्वितीयस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“दु गतौ”@} 2 ‘दुनोति दूयते तापे, दवतीति गतौ पदम्।।’ 3 इति देवः।
दावकः-विका, दावकः-विका, 4 दुदूषकः-षिका, 5 दोदूयकः-यिका
दोता-त्री, दावयिता-त्री, दुदूषिता-त्री, दोदूयिता-त्री
दवन्-न्ती, दावयन्-न्ती, दुदूषन्-न्ती
-- दोष्यन्-न्ती-ती, दावयिष्यन्-न्ती-ती, दुदूषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- दावयमानः, दावयिष्यमाणः, -- दोदूयमानः, दोदूयिष्यमाणः
6 प्रदुत्-प्रदुतौ-प्रदुतः
-- -- 7 दूनम्- 8 दूनः-दूनवान्, दावितः, दुदूषितः, दोदूयितः-तवान्
9 दवः, 10 दूतः, 11 दवनः, दावः, दुदूषुः, 12 दोदुवः
दोतव्यम्, दावयितव्यम्, दुदूषितव्यम्, दोदूयितव्यम्
दवनीयम्, दावनीयम्, दुदूषणीयम्, दोदूयनीयम्
13 दव्यम्, 14 अवश्यदाव्यम्, दाव्यम्, दुदूष्यम्, दोदूय्यम्
ईषद्दवः-दुर्दवः-सुदवः
-- -- 15 16 दूयमानः, दाव्यमानः, दुदूष्यमाणः, दोदूय्यमानः
17 दवः, 18 सन्दावः, दावः, दुदूषः, दोदूयः
19 प्रणिदोतुम्-प्रनिदोतुम्, दावयितुम्, दुदूषितुम्, दोदूयितुम्
दुतिः, दावना, दुदूषा, दोदूया
दवनम्, दावनम्, दुदूषणम्, दोदूयनम्
दुत्वा, दावयित्वा, दुदूषित्वा, दोदूयित्वा
प्रदुत्य, प्रदाव्य, प्रदुदूष्य, प्रदोदूय्य
दावम् २, दुत्वा २, दावम् २, दावयित्वा २, दुदूषम् २, दुदूषित्वा २, दोदूयम् २
दोदूयित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८४७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९४४। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। २२)
04
=>
 [[१। सन्नन्तात् ण्वुलि, द्वित्वे, ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वे, गुणनिषेधे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घे च रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]]
05
=>
 [[२। यङन्तान्ण्वुलि, द्वित्वादिके कृते, अतो लोपे, अभ्यासे गुणे, ‘अकृत्सार्व- धातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। एवं यङन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]
06
=>
 [[३। क्विपि, ‘ह्रस्वस्य पिति कृति--’ (६-१-७१) इति तुकि रूपम्। एवं ल्यपि च।]]
07
=>
 [[४। ‘दुग्वोर्दीर्घश्च’ (वा। ८-२-४४) इति वचनात् निष्ठानत्वम्, अङ्गस्य दीर्घश्चभवति।]]
08
=>
 [[आ। ‘श्रुत्यन्तवाचा ध्रुवया प्रदूनं घोरद्रवच्चक्रजिताज्ञितारिम्।’ धा। का। २। ३५।]]
09
=>
 [[५। पचाद्यचि रूपमेवम्। ‘दुन्योरनुपसर्गे’ (३-१-१४२) इत्यत्र नास्य धातोः ग्रहणम्
\n\n तत्र नयतिसाह चर्यात् सानुबन्धकस्य सौवादिकस्य दुनोतेरेव ग्रहणम् इति व्याख्यातृभिः प्रतिपादितत्वात्।]]
10
=>
 [[६। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तप्रत्यये, ‘अन्येषामपि--’ (६-३-१३७) इति दीर्घे, दूतः इति भवति।]]
11
=>
 [[७। ‘चलनशब्दार्थादकर्मकात्--’ (३-२-१४८) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु युचि रूपम्। विवक्षाभेदादकर्मकत्वं सम्भवति। दवनः = गन्धविशिष्टपुष्पविशेषः।]]
12
=>
 [[८। यङन्तात् पचाद्यचि, यङो लुकि, ‘अचि श्नुधातु-’ (६-४-७७) इत्युवङि च रूपमेवम्।]]
13
=>
 [[९। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यति, गुणे, अवादेशे च रूपम्।]]
14
=>
 [[१०। ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इति ण्यति, वृद्धौ, आवादेशे, ‘लुम्पेदवश्यमः कृत्ये--’ (वा। ६-३-१०९) इति अवश्यमो मकारस्य लोपे च रूपम्।]]
15
=>
 [पृष्ठम्०७५५+ २७]
16
=>
 [[१। यकि, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घे रूपम्।]]
17
=>
 [[२। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इति भावेऽप्प्रत्ययः। घञपवादः।]]
18
=>
 [[३। ‘समियुद्रुदुवः’ (३-३-२३) इति कर्तृभिन्ने कारके घञ्। सन्दावः = पलायनम्।]]
19
=>
 [[४। ‘शेषे विभाषा--’ (८-४-१८) इति नेः णत्वविकल्पः।]]