| YouTube Channel

दुष (duSa)

 
शब्दसागरः
English
दुष (इर, औ) इरदुषौ r. 4th cl. (दुष्यति)
1. To do or act wrong or impro-
perly.
2. To be impure. With प्र and आङ prefixed, To become
manifest or apparent. दिवा० पर० अक० अनिट् ।
Wilson
English
दुष (इर, जौ) इरदुषौ r. 4th cl. (दुष्यति)
1 To do or act wrong or improperly.
2 To be impure.
With प्र and आङ् prefixed, To become manifest or apparent.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
दुष - वैकृत्ये (दिवा० पर० अक० अनि०) दुष्यति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ವಿಕಾರ ಹೊಂದು /ಕೆಟ್ಟು ಹೋಗು
प्रयोगाः - > "दुरारोहं पदं राज्ञां सर्वलोकनमस्कृतम् । स्वल्पेनाप्यपकारेण ब्राह्मण्यमिव दुष्यति ॥"
उल्लेखाः - > पञ्चतं० १-७२
दुष - वैकृत्ये (दिवा० पर० अक० अनि०) दुष्यति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಅಶುದ್ಧವಾಗು /ಅಪವಿತ್ರವಾಗು
प्रयोगाः - > "पवित्रं दुष्यतीत्येतद्धर्मतो नोपपद्यते"
उल्लेखाः - > मनु० १०-१०२
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 दुष्
मूलधातुः:
 दुष
धात्वर्थः:
 वैकृत्ये
गणः:
 दिवादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 दुष्यति
अनुबन्धादिविशेषः:
 पुषादिः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
दुषँ दुष वैकृत्ये
- दुष्यति दुदोष दोष्टा अदुषत् दोषयति दूषयति दोषी दोषणं दूषणम् दोषः 79
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दुष, ईर् य औ वैकृते । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(दिवां-परं-अकं-अनिट् ।) वैकृतमशुद्धीभावः ॥
इर्, अदुषत् अदुक्षत् । अस्मात् पुषादित्वान्नित्यंङ इत्यन्ये । य, दुष्यति लोकः पापात् । औ, दोष्टा । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दुष वैकृते दिवा०
पर०
 अक० अनिट् । दुष्यति इरित् अदुषत्अदुक्षत् दुदोष दोष्टा दोक्ष्यति । “श्मशानेष्वपि तेजर्स्वपावको नैव दुष्यति” मनुः । “मेदं प्रजापते रेतोऽदुषत्”ऐत० ब्रा० ३ । ३३ “राङ्कवे पट्टसूत्रे च सूचीविद्धं नदुष्यति” स्मृतिः । वैकृतञ्च यस्य यथास्वरूपं तद्वैपरीत्ये, यथा हेतोः साध्यानुमापकत्वं तद्वैपरीत्ये दुष्टत्वम्अशुद्धत्थञ्च । यथा मलादिना वस्त्रादेरशुद्धत्वम् । अशु-द्धिश्च स्वरूपतः यथा मालिन्यादिना, शास्त्रविध्युल्ल-ङ्घने दुरदृष्टजनकत्वेन वा । यथा नीलीवस्त्रादिधारणादेःशास्त्रनिषिद्धत्वात् तद्धारणे दुरदृष्टोत्पत्तेः तस्य दुष्टत्वम् ।एवमन्यत्राप्युह्यम् “दुषधातोरिवास्माकं दोषसम्पत्तयेगुणः” उद्भटः दोषः । दुष्टः । “अनेकदोषदुष्टोऽपि कायःकस्य न वल्लभः” पञ्चर० दोषी । णिचि । दूषयतिचित्तविकारे तु दोषयति दूषयति वा चित्तम् । “न चकिञ्चिदेवांशं काव्यस्य दूषयन्तः श्रुतिकट्वादयो दोषाः, किं तर्हि सर्वमेव काव्यम्” सा० द० । “दोषोविचारसुलभोयदि दूष्यते तद् व्याख्या मम प्रथममेव न दूषणीया”काव्यप्र० व्या० महेश्वरः “यः सौहृदे पुरुषं स्थाप-यित्वा पश्चादेनं दूषयते स बालः” भा० स० ६२ अ०“यथा क्रतुषु विप्राणां सोमपानं न दूषितम्” कुला-र्णवतन्त्रम् । दूषयन् दूषणीयः दूषितः दूषयित्वा संदूष्य ।उपसर्गपूर्वकः तत्तदुपसर्गद्योत्यार्थयुक्तविकारे
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
दुषँ दुष वैकृत्ये
- (अर्थविवरणम्) वैकृत्यं रूपभङ्गः
दुष्यति, अदुषत्, दोष्टा दोषो णौ (6490) इत्युपधाया ऊत्-दूषयति वा चित्तविरागे (6491)-चित्तं दोषयति, चित्तं दूषयति नन्द्यादौ (द्र0 गण0 31134) दूषणः कषिदूषिभ्यामीकन् (उ0 416)-दूषिका नेत्रमलम् 73
धातुवृत्तिः
Sanskrit
दुषँ दुष (अर्थः) वैकृत्ये
(अर्थविवरणम्) वैकृत्यं विकृतिः
( दुष्यति ) इत्यादि (दोषणं, दूषणं, ) इति णौ"दोषो णौ'' इत्यूत्वमुपधायाः ( दूषयति चित्तं दोषयति वा, ) "वा चित्तविरागे'' इत्यूकारविकल्प उपधायाः, विरागश्चित्तस्याप्रीतता ( दोषी, ) सम्पृचादिना घिनुण् ( दूषिका, ) "कषिदूषिभ्यामीकन्'' इतीकन् 77
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“दुष वैकृत्ये”@} 2 ‘वैकृत्यम् = रूपभङ्कः।’ इति क्षीरस्वामी।
दोषकः-षिका, 3 दूषकः, 4 दोषकः-दूषकः-षिका, 5 दुदुक्षकः-क्षिका, दोदुषकः-षिका
6 दोष्टा-दोष्ट्री, दूषयिता-दोषयिता-त्री, दुदुक्षिता-त्री, दोदुषिता-त्री
7 दुष्यन्-न्ती, दूषयन्-दोषयन्-न्ती, दुदुक्षन्-न्ती
-- दोक्ष्यन्-न्ती, दूषयिष्यन्-दोषयिष्यन्-न्ती-ती, दुदुक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- 8 व्यतिदुष्यमाण
दूषयमाणः-दोषयमाणः, 9 व्यतिदुदुक्षमाणः, दोदुष्यमाणः
व्यतिदोक्ष्यमाणः, दूषयिष्यमाणः-दोषयिष्यमाणः
व्यतिदुदुक्षिष्यमाणः, दोदुषिष्यमाणः
10 11 प्रदुट्-प्रदुड्-प्रदुषौ-प्रदुषः
-- -- दुष्टम्-दुष्टः-दुष्टवान्, दूषितम्-तः, दोषितः, दुदुक्षितः, दोदुषितः-तवान्
दोषः, दुषः, 12 दोषी, 13 दूषणः, दुदुक्षुः, दोदोषः
दोष्टव्यम्, दूषयितव्यम्-दोषयितव्यम्, दुदुक्षितव्यम्, दोदुषितव्यम्
दोषणीयम्, दूषणीयम्-दोषणीयम्, दुदुक्षणीयम्, दोदुषणीयम्
दोष्यम्, दूष्यम्-दोष्यम्, दुदुक्ष्यम्, दोदुष्यम्
ईषद्दोषः-दुर्दोषः-सुदोषः
-- -- दुष्यमाणः, दूष्यमाणः-दोष्यमाणः, दुदुक्ष्यमाणः, दोदुष्यमाणः
दोषः, 14 प्रदोषः, दूषः-दोषः, दुदुक्षः, दोदुषः
दोष्टुम्, दूषयितुम्-दोषयितुम्, दुदुक्षितुम्, दोदुषितुम्
दुष्टिः, दूषणा-दोषणा, दुदुक्षा, दोदुषा
दोषणम्, दूषणम्-दोषणम्, दुदुक्षणम्, दोदुषणम्
दुष्ट्वा, दूषयित्वा-दोषयित्वा, दुदुक्षित्वा, दोदुषित्वा
प्रदुष्य, प्रदूष्य-प्रदोष्य, प्रदुदुक्ष्य, प्रदोदुष्य
दोषम् २, दुष्ट्वा २, दूषम् २-दोषम् २, दूषयित्वा २-दोषयित्वा २, दुदुक्षम् २, दुदुक्षित्वा २, दोदुषम् २
दोदुषित्वा २
15 इति ण्यन्तादस्मादीकन्प्रत्यये रूपम्।
दूषयति नेत्रमिति दूषीका = नेत्रमलसंघातः।]] दूषीका।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८५२)
02
=>
 (४-दिवादिः-११८५। अक। अनि। पर।)
03
=>
 [[३। ‘दोषो णौ’ (६-४-९०) इति ण्यन्ते सर्वत्र उपधाया ऊदादेशः।]]
04
=>
 [[४। ‘वा चित्तविरागे’ (६-४-९१) इति चित्तस्याप्रीततायां गम्यमानायां तु ऊदादेश- विकल्पनात्, ऊदादेशाभावे, लघूषधगुणे दोषकः-षिका इत्यादीनि रूपाणि ण्यन्त एव सर्वत्र भवन्ति।]]
05
=>
 [[५। सन्नन्तान्ण्वुलि, धातोरनिट्त्वात् ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वाद् गुण- निषेधे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति धातुषकारस्य ककारे, षत्वे च रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[६। तृचि, ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति तकारस्य ष्टुत्वेन टकारे रूपमेवम्। तव्यदा- दिष्वप्येवमेव प्रक्रिया ज्ञेया।]]
07
=>
 [[७। शतरि ‘दिवादिभ्यः--’ (३-१-६९) इति श्यन् विकरणप्रत्ययः। तस्य ङिद्वद्भावे- नाङ्गस्य गुणो न भवति।]]
08
=>
 [[८। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे (१-३-१४) इति शानचि रूपमेवम्।]]
09
=>
 [[७। शतरि ‘दिवादिभ्यः--’ (३-१-६९) इति श्यन् विकरणप्रत्ययः। तस्य ङिद्वद्भावे- नाङ्गस्य गुणो न भवति।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०७५८+ २६]
11
=>
 [[१। क्विपि, पदान्तनिमित्तके जश्त्वे, चर्त्वे च रूपम्।]]
12
=>
 [[२। ‘सम्पृचानुरुधाङ्यमाङ्यसपरिसृसंसृजपरिदेविसंज्वरपरिक्षिपपरिरटपरिवदपरिदह- परिमुहदुष--’ (३-२-१४२) इत्यादिना तच्छीलादिषु कर्तृषु घिनुण्प्रत्यये रूपम्।]]
13
=>
 [[३। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) ण्यन्तादस्मात् कर्तरि ल्युप्रत्ययेऽनादेशे च दूषणः इति रूपम्।]]
14
=>
 [[४। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञ्। नात्रावयवार्थादरः। प्रदोषः = रजनीमुखम्।]]
15
=>
 [[५। ‘कषिदूषिभ्यामीकन्’ [द। उ। ३-३५]