धातुः: दरिद्रा
मूलधातुः: दरिद्रा
धात्वर्थः: दुर्गतौ
गणः: अदादिः
कर्मकत्वं: अकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: दरिद्राति
अनुबन्धादिविशेषः: आकारान्तः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

दरिद्रा (अर्थः)  दुर्गतौ
( दरिद्राति, दरिद्रितः, दरिद्रति, दरिद्रासि, दरिद्रिथः, दरिद्रिथ, दरिद्रामि, दरिद्रिवः ) "इद्दरिद्रस्य'' इति हलादौ क्ङिति सार्वधातुके इत्त्वम् अजादौ तु "श्नाभ्यस्तयोरात'' इत्याल्लोपः, ( दरिद्रांचकार ) [कास्यनेकाच इति वक्तव्यं चुलुम्पाद्यर्थम् ] इत्याम्प्रत्ययः अत्र काश्यपः, आमो विकल्पमुक्त्वा "ददरिद्रौ ददरिद्रवान्' इत्युदाजहार एवं तरङ्गिणीकारोऽपि अत्र मूलं पारायणिकेनोक्तम् "आत औ णलः'' इत्यत्रप्रथमातिक्रमे कारणाभावादोकारवचनेनापि पपावित्यादिसिद्धौ औकारवचनं [ दरिद्रातेरार्धधातुके लोपो वक्तव्यः ] इत्याल्लोपे ददारिद्रावित्याद्यर्थमेवार्थवत्'' इति "वस्वेकाच्'' इत्यत्र  वृत्तिकारेण दरिद्रातेस्तु [ कास्यनेकाज्ग्रहणं चुलुम्पाद्यर्थम् ] इत्यामा भवितव्यं, (दरिद्रांचकार) इति अथाप्याम्न क्रियते तथापि "दरिद्रातेरार्धधतुके लोपस्सिद्धश्च प्रत्ययविधौ' इति प्रागेव प्रत्ययोत्पत्तेराकारलोपे कृते इडागमस्य निमित्तं विहितमिति नेडागमो भवति, ददरिद्रवान् इति भवितव्यम्'' इत्यभ्युपगम्यवादीनामभाव उक्तः अभ्युपगमस्य मूलम् "आत औ णल'' इत्यौकारवचनमाह हरदत्तः आत्रेयस्त्वाम्नित्य इत्युक्त्वा वृत्तिकारोक्तमभ्युपगम्यवाद इत्याह ( दरिद्रिता दरिद्रिष्यति दरिद्रातु, दरिद्रितात्, दरिद्रितां, दरिद्रिहि, दरिद्राणि अदरिद्रात्, अदरिद्रिताम्, अदरिद्रुः )  "सिजभ्यस्त'' इति जुसि "श्नाभ्यस्तयोरात'' इत्याकारलोपः "लङश्शाकटायनस्यैव'' इति  जुस्विकल्पो झावस्थायामेव "ई हल्यघोः'' इतीत्वं च यथा न भवति तथा जहातौ वक्ष्यते (उदरिद्राः,अदरिद्राम् दरिद्रियात्, दरिद्रियाताम् ) आशिषि, ( दरिद्र्यात्, दरिद्र्यास्ताम् ) आर्धधातुकत्वादातो लोपः, ( अदरिद्रीत्, अदरिद्रिष्टाम्, अदरिद्रिषुः, अदरिद्रीः, अदरिद्रिषम् ) "अद्यतन्यां वा' इति "दरिद्रातेरार्धधातुके' इत्याल्लोपस्य विकल्पनात्तदभावे सगिटोः ( अदरिद्रासीत् ) इत्यादि चिणि ( अदरिद्रि ) आलोपाभावे युकि ( अदरिद्रायि दिदरिद्रासति, दिदरिद्रिषति ) "तपिपतिदरिद्राणाम्'' इति इड्विकल्पः इडभावे  
न दरिद्रायके लोपो दरिद्राणे च नेष्यते  दिदरिद्रासतीत्येके, दिदरिद्रिषतीति वा
 इत्युक्तत्वादाल्लोपाभावः ( दरिद्रायकः ) ण्वुल् ( दरिद्राणः ) ल्युट् निष्ठायां ( दरिद्रितः ) इटि "यस्य विभाषा'' इतीण्णिषेधस्तुकृतिप्रभृतीनामीदित्त्वेन तस्यानित्यत्वज्ञापनान्न भवति दरिद्रातीति ( दरिद्रः ) पचाद्यच् "श्याद्व्यध'' इत्याकारान्तलक्षणस्तु णो न भवति, "दरिद्रातेरार्धधातुके'' इत्यस्य विषयसप्तमोत्वात् प्रागेव प्रत्ययोत्पत्तेराल्लोपात् ( दर्द्रूः ) "दरिद्रायालोपश्च' इतीकाराकारयोर्लोपः, ऊकारप्रत्ययश्च या इति इकाराकारयोर्निर्देशः ( दर्द्रुणः ) पामादिषु "दर्द्वा ह्रस्वत्वं च' इति पाठान्नप्रत्ययो ह्रस्वत्वं च 63

दरिद्रा दुर्गतौ 
- दरिद्राति । दरिद्रितः । दरिद्रति । ''कलौ सर्वे दरिद्रति '' । दरिद्रिता । दिदरिद्रासति । दिदरिद्रिषति । दरिद्रत् । दरिद्रनौ । दरिद्राणम् । दरिद्रायकः । दरिद्रः । दारिद्री  ।। 64 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“दरिद्रा दुर्गतौ”@} <a href="#foot_krm02">2</a> जक्षित्यादिः। </li> <li>धातोरस्यानेकाच्त्वाद् यङ् न। </li> <li><a href="#foot_krm03">3</a> दरिद्र यकः-यिका, <a href="#foot_krm04">4</a> दरिद्रकः-द्रिका, <a href="#foot_krm05">5</a> दिदरिद्रिषकः-षिका-दिदरिद्रासकः-सिका;</li> <li> <a href="#foot_krm06">6</a> दरिद्रिता-त्री, दरिद्रयिता-त्री, दिदरिद्रिषिता-दिदरिद्रासिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm07">7</a> दरिद्रत्-दरिद्रतौ-दरिद्रतः, दरिद्रयन्-न्ती, दिदरिद्रिषन्-दिदरिद्रासन्-न्ती;</li> <li> दरिद्रिष्यन्-न्ती-ती, दरिद्रयिष्यन्-न्ती-ती, दिदरिद्रिषिष्यन्-दिदरि-द्रासिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- दरिद्रयमाणः, दरिद्रयिष्यमाणः;</li> <li> -- <a href="#foot_krm08">8</a> दरिद्-दरिद्रौ-दरिद्रः;</li> <li> -- -- -- <a href="#foot_krm09">9</a> दरिद्रितम्-तः, दरिद्रितः, दिदरिद्रिषितः-दिदरिद्रासितः-तवान्;</li> <li> <a href="#foot_krm10">10</a> दरिद्रः <a href="#foot_krm11">11</a>, <a href="#foot_krm12">12</a> ददरिद्रवान्, दरिद्रः, दिदरिद्रिषुः-दिदरिद्रासुः;</li> <li> दरिद्रितव्यम्, दरिद्रयितव्यम्, दिदरिद्रिषितव्यम्-दिदरिद्रासितव्यम्;</li> <li> दरिद्रणीयम्, दरिद्रणीयम्, दिदरिद्रिषणीयम्-दिदरिद्रासनीयम्;</li> <li> दरिद्र्यम्, दरिद्र्यम्, दिदरिद्रिष्यम्-दिदरिद्रास्यम्;</li> <li> <a href="#foot_krm13">13</a> <a href="#foot_krm14">14</a> ईषद्दरिद्रः-दुर्दरिद्रः-सुदरिद्रः;</li> <li> -- दरिद्र्यमाणः, दरिद्र्यमाणः, दिदरिद्रिष्यमाणः-दिदरिद्रास्यमानः;</li> <li> दरिद्रः, दरिद्रः, दिदरिद्रिषः-दिदरिद्रासः;</li> <li> दरिद्रितुम्, दरिद्रयितुम्, दिदरिद्रिषितुम्-दिदरिद्रासितुम्;</li> <li> <a href="#foot_krm15">15</a> दरिद्रा, दरिद्रणा, दिदरिद्रिषा-दिदरिद्रासा;</li> <li> <a href="#foot_krm16">16</a> दरिद्राणम्, दरिद्रणम्, दिदरिद्रिषणम्-दिदरिद्रासनम्;</li> <li> दरिद्रित्वा, दरिद्रयित्वा, दिदरिद्रिषित्वा-दिदरिद्रासित्वा;</li> <li> प्रदरिद्र्य, प्रदरिद्र्य, प्रदिदरिद्रिष्य-प्रदिदरिद्रास्य;</li> <li> दरिद्रम् २, दरिद्रित्वा २, दरिद्रम् २, दरिद्रयित्वा २, दिदरिद्रिषम् २-दिदरिद्रासम् २;</li> <li> दिदरिद्रिषित्वा २-दिदरिद्रासित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm17">17</a> दर्द्रूः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (८२१)</li> <li id="foot_krm02">02 => (२-अदादिः-१०७३। अक। सेट्। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[२। ‘दरिद्राजागृदीधीङाम् एकाचां च चिरेर्जिरेः। अदन्तोर्णोतिवेवीङां स्मर्यते नेत्, तथा लडेः।।’ इति प्राचीनैः स्मरणात् धात्वाकारस्येत्संज्ञा न। ‘दरिद्रातेरार्धधातुके लोपो वाच्यः’ (वा। ६-४-११४) इत्यत्र ‘आर्धधातुके’ इत्यस्य विषयसप्तमीत्वादत्रापि आकारस्य लोपे प्राप्ते, ‘न दरिद्रायके लोपो दरिद्राणे न चेष्यते।’ (भाष्येष्टिः ६-४-११४) इति वचनात् ण्वुलि आकारलोपो न। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमे रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm04">04 => [[३। ण्यन्तात् ण्वुलि, णिचोऽप्यार्धधातुकत्वेन प्रत्ययोत्पत्तेः प्रागेव (णिज्विवक्षायामेव) आकारलोपे रूपम्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र आकारलोपो ज्ञेयः।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[४। ‘दिदरिद्रिषतीत्येके दिदरिद्रासतीति वा।।’ (भाष्येष्टिः ६-४-११४) इति वचनात् अस्माद्धातोः सनि इड्विकल्पो भवतीति ज्ञायते। इट्पक्षे आकारलोपे, षत्वे च दिदरिद्रिषकः इति, इडभावपक्षे आकारलोपाभावे दिदरिद्रासकः इति च रूपम्। एवमेव सन्नन्ते सर्वत्र रूपद्वयस्योपपत्तिर्ज्ञेया।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [पृष्ठम्०७२५+ २६]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[१। शतरि, ‘जक्षित्यादयः षट्’ (६-१-६) इति अभ्यस्तसंज्ञायाम्, ‘श्नाऽभ्यस्त- योरातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपे, ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुम्निषेधे रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[२। क्विपि, रेफस्य संयोगान्तलोपे रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[३। धातोरस्य सनि इड्विकल्पविधानात्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इत्यनेन निष्ठायामिण्णिषेधो न शङ्क्यः;\n\n तत्र (७-२-१५) सूत्रे, ‘एकाचः’ इत्यनुवृत्तेरस्य चानेकाच्त्वात्। तेनेडागमे रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[४। ‘आत औ णलः’ (७-१-३४) इत्यत्र ‘ओ’ कारस्य विधानेनापि ‘बभौ’ इत्या- दिरूपसिद्धेः, ‘औ’ इति विधानेन, अस्य धातोः आर्धधातुके विवक्षिते लोपः प्रबलः इति ज्ञाप्यते। तेन आदन्तलक्षणः ‘श्याऽऽद्व्यध--’ (३-१-१४१) इति कर्तरि णप्रत्ययो न भवति। पारिशेष्यात्, ‘इद् दरिद्रस्य’ (६-४-११४) इति निर्देशादपि औत्सर्गिके पचाद्यचि आलोपे च रूपमेवम्। तत्र हि ‘दरिद्रस्य’ इत्यस्य दरिद्रशब्दप्रकृतेर्धातोरित्यर्थः।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[आ। ‘तं जाग्रतं दीनदरिद्रपोषे चकासतं शासतमप्रशान्तान्।’ धा। का। २। ५२।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[५। ‘पपुष आगतं पपिवद्रूप्यम्।’ इति भाष्य (४-३-२४) प्रयोगात् छान्दसस्यापि क्वसोः क्वचिद् भाषायां प्रयोगः। तेन क्वसौ इडागमाभावे रूपमेवम्। “-- ‘दरिद्रातेरार्धधातुके लोपः, सिद्धश्च प्रत्ययविधौ’ (वा। ६-४-११४) इति प्रागेव प्रत्ययोत्पत्तेराकारे लुप्ते, इडागमस्य निमित्तं विहतमिति न इडागमो भवति। ददरिद्रवान् इति भवितव्यम्।।” इति काशिकायामुक्तम् (७-२-६७) इह स्मर्तव्यम्।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [पृष्ठम्०७२६+ २७]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[१। अन्तरङ्गत्वेनानैमित्तिक आकारलोपे कृते आदन्तत्वविघातात् ‘आतो युच् (३-३-१२८) इति युच्प्रत्ययो न भवति, परं तु खलेव। स्पष्टमिदम्, ‘इद् दरिद्रस्य’ (६-४-११४) इत्यत्र कैयटे।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[२। क्तिन्प्रत्ययविवक्षायामेवाकारलोपात् ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इत्यकारप्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[३। ‘दरिद्राणे न चेष्यते।’ इति भाष्येष्ट्या (६-४-११४) ल्युटि आकारलो पो न। अनादेशे, सवर्णदीर्घे च णत्वम्।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[४। ‘दरिद्रातेर्यालोपश्च’ (द। उ। १-१७३) इत्यनेन ऊप्रत्यये, धात्विकाराकारयोर्लोपे च रूपमेबम्। दरिद्र्यते शरीरमनयेति दर्द्रूः = कुष्ठविकारः।]]</li></ul>

दरिद्रा (द꣡रि꣡द्रा꣡ दुर्गतौ - अदादिः - सेट्)
ल्युट् = दरिद्राणम्
अनीयर् = दरिद्रणीयः - दरिद्रणीया
ण्वुल् = दरिद्रायकः - दरिद्रायिका
तुमुँन् = दरिद्रितुम्
तव्य = दरिद्रितव्यः - दरिद्रितव्या
तृच् = दरिद्रिता - दरिद्रित्री
क्त्वा = दरिद्रित्वा
ल्यप् = प्रदरिद्र्य
क्तवतुँ = दरिद्रितवान् - दरिद्रितवती
क्त = दरिद्रितः - दरिद्रिता
शतृँ = दरिद्रत् / दरिद्रद् - दरिद्रती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

दरिद्रा दुर्गतौ
- सेट्  दरिद्राति  इद् दरिद्रस्य (64114)-दरिद्रितः  श्नाभ्यस्तयोरातः (64112) लोपः दरिद्रति  दरिद्रातेरसार्वधातुके (कातन्त्र 3834) दरिद्र्यते, दरिद्रायते इत्येके  पचादौ (द्र0 31134) दरिद्रः  दरिद्रातेर्वा इत्याम्-दरिद्रांचकार  ददरिद्रौ  अभ्यस्ताज् (द्र0 34109) झेर्जुस्-अदरिद्रुः, लुङि वा--अदरिद्रीत् अदरिद्रासीत्  तनिपतिदरिद्राणां (तु0 7249 वा0) सनि वेट्-दिदरिद्रासति दिदरिद्रिषति  न दरिद्रायके लोपो दरिद्राणे च नेष्यते, दिदरिद्रासतीत्येके दिदरिद्रिषतीति वा (64114 वा0)  दरिद्रितः, यस्य विभाषा (7215) इतीण्निषेधो नास्ति, तत्रैकाच् इत्यनुवृत्तेः  दरिद्रातेर्यालोपश्च (उ0 190) इत्यूः-दर्द्रूः  60

दरिद्रा - दुर्गतौ (अदा० पर० अक० से०) दरिद्राति ।

पदविभागः - >धातुः
कन्नडार्थः - >ದರಿದ್ರನಾಗು /ಕೆಟ್ಟಸ್ಥಿತಿ ಹೊಂದು /ಧನಹೀನನಾಗು

दुर्गतौ (durgatau)

Shabdartha Kaustubha

धातुपाठः (Krishnacharya)