| YouTube Channel

दुरुधुरा (durudhurA)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दुरुधुरा स्त्री जन्मकाले चन्द्रात् द्वितीयद्वादशस्थिते रविभिन्नग्रहरूपे चान्द्रयोगभेदे तत्स्वरूपभेदफलादिकंवृहज्जा० भट्टोत्पलव्याख्यानयोर्दर्शितं यथा“हित्वार्कं सुनफाऽनफादुरुधुराः स्वान्त्योभयस्थैर्ग्रहैःशीतांशोः कथितोऽन्यथा तु बहुभिः केमद्रुमोऽन्यैस्त्वसौ ।केन्द्रे शीतकरेऽथ वा ग्रहयुते केमद्रुमो नेष्यते । केचित्केन्द्रनवांशकेषु च वदन्त्युक्तिः प्रसिद्धा न सा । त्रिंशत्सरूपाःसुनफाऽनफाख्याः षष्टित्रयं दौरुधुरे प्रभेदाः । इच्छावि-कल्पैः क्रमशोभिनीय नीते निवृत्तिः पुनरन्यनीतिः” वृहज्जा०“अथ सुनफानफादुरुधुराकेमद्रुमाख्यं योगचतुष्टयंशार्दूलविक्रीडितेनाह हित्वार्कमिति । अर्कमादित्यंहित्वा त्यक्त्वा यदाऽन्यः कश्चिद्ग्रहो भौमादिकः शीतांशोश्चन्द्रात् स्वान्त्योभयस्थो भवति द्वितीयस्थो, द्वादशस्थो, वाद्वितीयद्वादशस्थौ वा द्वौ भवतस्तदा सुनफाऽनफादुरुधुराख्यं योगत्रयं भवति एतदुक्तं भवति अर्कं हित्वायदाऽन्योग्रहः कश्चिच्चन्द्रात् द्वितीयस्थाने भवति तदासुनफानामयोगो भवति अथार्कं वर्जयित्वा चन्द्रात् द्वा-दशगो भवति कश्चित्तदा अनफानामयोगो भवति एव’छन्द्रात् द्वितीयद्वादशगौ ग्रहौ भवतस्तदा दुरुधुरानामयोगो भवति योगत्रयेऽप्यादित्यो यदि द्वितीये द्वादशेवास्थाने भवति तदा योगभङ्गकृद्भवति । किन्तु योगक-र्त्तॄणां मध्ये न गण्यते । एते योगाः बहुभिराचार्यैःकथिताः अन्यथा तु बहुभिः केमद्रुमः उक्तः । अ-थास्य योगत्रयस्याभावे बहुभिरार्यैः केमद्रुमाख्योयो-गोऽभिहितः एतदुक्तं भवति चन्दान्न द्वितीये न द्वादशेकश्चिद्ग्रहो भवति तदां केमद्रुमाख्योयोगो भवतिअन्यैस्त्वसाविति अन्येषां गर्गादीनामेवं मतं केन्द्रेजन्मलग्नकेन्द्रे शीतकरे चन्द्रे वा भौमादिग्रहयुतेभौमादिग्रहविरहितयोरपि चन्द्राद्द्वितीयद्वादशस्था-नयोः केमद्रुमो न भवति केन्द्रे ग्रहयुते इत्यत्र कैश्चि-च्चन्द्रकेन्द्रमेव केवलं व्याख्यातम् तच्चायुक्तम् चन्द्रकेन्द्रेग्रहयुते चन्द्रमसोऽपि योगोऽन्तर्भवति शीतकरे ग्रहयुतइत्येतदपार्थकं स्यात् अत्र च भगवान् गार्गिः “व्ययार्थ-केन्द्रगश्चन्द्राद्विना भानुं न चेद्ग्रहः । कश्चित् स्यात् वाविना चन्द्रलग्नात् केन्द्रगतोऽथ वा । योगः केमद्रुमो-नाम तदा स्यादयत्र गर्हिताः । भवन्ति निन्दिंताचारा दा-रिद्र्यापत्तिसंयुताः” तथा च साराबल्याम् “सुनफानफादुरुधुराः क्रमेण योगा भवन्ति रविरहितैः । वित्तान्त्योभ-यसंस्थैः कैरववनबान्धवाद्विहगैः” एतेन “यदा योगाः केन्द्रेग्रहवर्जितः शशाङ्कश्च । केमद्रुमोऽतिकष्टः शशिनि चसर्वग्रहादृष्टे” । अन्ये आचार्या नेच्छन्ति वराहमिहि-रस्तु पुनरिच्छत्येव अस्मिन्नर्थे तस्यैव तद्वाक्यम् अन्यथाकेमद्रुम इति एवमुक्त्वा परमतगुक्तम् अन्यैरसौ इति“केन्द्रे शीतकरेऽथवा ग्रहयुते केमद्रुमो नेव्यते” स्वल्पजातकेऽपि । तेन सुनफानफादुरुधुराऽभावे केमद्रुमौक्तःतथा च “रविवर्जं द्वादशगैरनफा चन्द्रद्वितीयगैः सु-नफा । उभयस्थितैर्दुरुधुरा केमद्रुमसंज्ञकोऽतोऽन्यः” ।सत्यस्यापि सुनफानफादुरुधुराभावे केमद्रमः तथा च“सुनफा त्वनफायोगोदौरुधुरश्चन्द्रसंस्थितक्षेत्रात् । प्राक्पृष्ठतो ग्रहेन्द्रैरुभयगतैस्तेषु रविवर्जम् । केमद्रुमोऽत्रयोगोऽन्यथा भवेद्यत्र गर्हितं जन्म” केचित् केन्द्रनवांशके-ष्विति केचिदाचार्याः केन्द्रेषु केचिच्च नवांशकेष्वेतद्यो-गत्रयं वदन्ति यथा चन्द्राद्द्वितीयद्वादशोभयस्थैः ग्रहैःसुनफाद्या योगाव्याख्याताः तथा कैश्चिच्छ्रुतकीर्तिजीव-शर्मप्रभृतिभिः केन्द्रवशास्रवांशकवशाच्च व्याख्याताः एत-दुक्तं भवति ताराग्रहैश्चन्द्राच्चतुर्थस्थानस्थैः सुनफादशमस्थानस्थैरनफा चतुर्थदशमस्थितैः दुरुधुरा अतो-न्यथा केमद्रुमः तथा च श्रुतकीर्तिः “चन्द्राच्चतुर्थैःसुनफा दशमस्थितैः कीर्तितोऽनफा विहगैः । उभय-स्थितैर्दुरुधुरा केमद्रुमसंज्ञितोऽन्यथा योगः” केचिन्नवांश-केषु वदन्ति यत्र तत्र राशौ यद्राशिसम्बन्धिनवांशकेचन्द्रमा भवति तस्माद्राशेः यो द्वितीयो राशिः तत्र यदिताराग्रहोभवति तदा सुगफा अथ चन्द्रनवांशकराशे-र्द्वादशे ताराग्रहो भवति तदाऽनफा अथ चन्द्रनवांशक-राशेः द्वितीये द्वादशे च यदा ग्रहौ भवतस्तदा दुरु-धुरा अतोऽन्यथा केमद्रुमः । तथा च चन्द्रनवांशकराशि-तोद्विद्वादशराशी यदि ग्रहरहितौ भवतः तदा केमद्रुमःतथा च जीवशर्मा “यद्राशिसंज्ञे शीतांशुर्नवांशे जन्मनि-स्थितः । तद्द्वितीयस्थितैर्योगः सुनफाख्यः प्रकीर्तितः ।द्वादशैरनफा ज्ञेया ग्रहैर्द्विद्वादशस्थितैः । प्रोक्तो दुरुधुरायोगोऽन्यथा केमद्रुमः स्मृतः” । उक्तिः प्रसिद्धा न सायेषामेवंविधं मतं तेषामुक्तिः लोके न प्रसिद्धा तन्मतंवृद्धज्योतिषिकैः नाङ्गीकृतमित्यर्थः । अथ सुनफानफादुरुधुराख्यप्रकारज्ञानमिन्द्रवज्रयाह त्रिंशत्सरूपा इतिसरूपाः सैकाः त्रिंशदेकत्रिंशत् सुनफाख्यायोगाः तावन्तएवानफाख्याः षष्टित्रयमशीत्यधिकं शतं दुरुधुराप्रभेदा-नाम एषां पूर्ववद्विकल्पगणितम् । इच्छाविकल्पैरित्यादि ।एतच्छ्लोके लोष्टुकप्रस्तारः पूर्वमेव नाभसयोगाध्यायेव्याख्यातः इच्छाविकल्पैः क्रमशः परिपाट्याऽन्यत्र लोष्टुकमभिनीय नीते निवृत्तिः कार्या पुनः भूयोऽन्यनीति-रित्यन्यत्र स्थानान्तरे चालनम् । अथ सुनफादयो भौम-बुधगुरुसितासितैः पञ्चभिर्निष्पाद्यन्ते तस्मादिच्छाविकल्पापञ्च तेषां न्यासः अत्र प्राग्वत् पूर्वेण पूर्वेण गणिते०युक्तस्थानं विनान्त्यं प्रवदन्ति संख्यामिति कृत्वा जातम्५ ४ ३ २ १ अथवा प्राग्यत् सैव संख्या जाता । एव-१ २ ३ ४ ५ मेकविकल्पाः पञ्च, द्विविकल्पा दश, त्रिवि-कल्पा दश, चतुर्विकल्पाः पञ्च पञ्चविकल्पाः एकः, एव-मेकत्रिंशत् ५ । १० । १० । ५ । १ तद्यथा द्वितीये चन्द्राद्भौमः १बुधः २ वृहस्पतिः ३ शुक्रः ४ सौरः ५ एवमेकविकल्पाःपञ्च । अथ द्विविकल्पाः भौमबुधौ १ भौमजीवौ २ भौम-शुक्रौ ३ भौमसौरौ ४ बुधजीवौ ५ बुधशुक्रौ ६ बुधसौरौ ७जीवशुक्रौ ८ जीवसौरौ ९ शुक्रसौरौ १० एवं द्विविकल्पाःदश । अथ त्रिविकल्पाः भौबुधजीवाः १ भौमबुधशु-क्राः २ भौमबुधसौराः ३ भौमजीवशुक्राः ४ भौम-जीवसौराः ५ भौमशुक्रसौराः ६ बुधजीवशुक्राः ७बुधजीवसौराः ८ बुधशुक्रसौराः ९ जीवशुक्रसौ-राः १० एवं त्रिविकल्पा दश १० । अथ चतुर्विकल्पाःभौमवुधजीवशुक्राः १ भौमबुधजीवसौराः २ भौमजीव-शुक्रसौराः ३ भौसबुधशुक्रसौराः ४ बुधजीवशुक्रसौराः ५एवं चतुर्विकल्पाः पञ्च ५ । अथ पञ्चविकल्पः भौमबु-धजीवशुक्रसौराः १ एवं पञ्चविकल्प एक १ एवमेकत्रिं-शत् ३१ । सुनफायोगाः उत्पादिता अनेनैव प्रकारेण ।द्वादशस्थैः अनफाभेदाः एकत्रिंशत् । अथ दुरुधुरावि-कल्पाः एषां लोष्टुकप्रस्ताराभावात् स्वबुद्ध्या इच्छाविकल्पैःक्रमशोभिनीयेति न्यायेन व्युत्पत्तिः । एको द्वितीये, द्वितीयो (अन्यः) द्वादशे, एका द्वादशे द्वितीयो (अन्यः)द्वितीये, यथा भौमबुधौ १ बुधभौमौ २ । भौमजीवौ ३जीवभौमौ ४ भौमशुक्रौ ५ शुक्रभौमौ ६ भौमसौरौ ७सौरभौमौ ८ बुधजीवौ ९ जीवबुधौ १० बुधशुक्रौ ११शुक्रबुधौ १२ बुधसौरौ १३ सौरबुधौ १४ जीवशुक्रौ १५शुक्रजीवौ १६ जीवसौरौ १७ सौरजीवौ १८ शुक्रसौरौ १९सौरशुक्रौ २० । अथैको द्वितीये द्वादशे द्वौ, द्वितीये द्वद्वादशे चैकः तद्यथा भौसः बुधजीवौ १ बुधजीवौभौमः २ । भौमः शुक्रबुधौ ३ बुधशुक्रौ, भौमः ४ । भौमः, बुधसौरौ ५, बुधसौरौ, भौमः ६ । भौमः जीवशुक्रौ ७जीवशुक्रौ, भौमः ८ । भौमः जीवसौरौ ९ जीवसौरौ, भौमः १० । भौमः शुक्रसौरौ ११ शुक्रसौरौ, भौमः १२ ।बुधः भौमजीवौ १३ भौमजीवौ, बुधः १४ । बुधः भौमशुक्रौ १५ भौमशुक्रौ, बुध १६ । बुधः भौमसौरौ १७ भौम-सौरौ, बुधः १८ । बुधः जीवशुक्रौ १९ जीवशुक्रौ, बुधः २० बुधः, जीवसौरौ २१ जीवसौरौ, बुधः २२ ।बुधः शुक्रसौरौ २३ शुक्रसौरौ बुधः २४ । जीवःभौमबुधौ २५ भौमबुधौ जीवः २६ । जीवः, भौमशुक्रौ २७भौमशुक्रौ, जीवः २८ । जीवः भौमसौरा २९ भौमसौरौजीवः ३० । जीवः बुधशुक्रौ ३१ बुधशुक्रौ जीवः ३३ ।जीवः बुधसौरौ ३३ बुधसौरौ, जीवः ३४ । जीवः शुक्व-सौरौ ३५ शुक्रसौरौ, जीवः ३६ । शुक्रः भौमबुधौ ३७भौमबुधौ, शुक्रः ३८ । शुक्रः भौमजीवौ ३९ भौमजीवौ, शुक्रः ४० । शुक्रः भौमसौरौ ४१ भौमसौरौ, शुक्रः ४२ ।शुक्रः बुधजीवौ ४३ बुधजीवौ, शुक्रः ४४ । शुक्रः बुधसौ-रौ ४५ बुधसौरौ, शुक्रः ४६ । शुक्रः जीवसौरौ ४७जीवसौरौ शुक्रः ४८ । सौरः भौमबुधौ ४९ भौमबुधौसौरः ५० । सौरः भौमजीवौ ५१ भौमजीवौ, सौरः ५२ ।सौरः भौमशुक्रौ ५३ भौमशुक्रौ सौरः ५४ । सौरःबुधजीवौ ५५ बुधजीवौ, सौरः ५६ । सौरः बुधशु-क्रौ ५७ बुधशुक्रौ, सौरः ५८ । सौरः जीवशुक्रौ ५९जीवशुक्रौ सौरः ६० । एवमेकत्र जाता ८० । अथैकोद्वितीये, द्वादशे त्रयः, त्रयो द्वितीये, द्वादशे चैकः तद्यथाभौमः बुधजीवशुक्राः १ बुधजीवशुक्राः भौमः २ । भौमःबुधजीवसौराः ३ बुधजीवसौराः, भौमः ४ । भौमः बुधशुक्रसौराः ५ बुधशुक्रसौराः, भौमः ६ । भौमः जीवशुक्र-सौराः ७ जीवशुक्रसौराः, भौमः ८ । बुधः भौमजीवशुक्राः ९भौमजीवशुक्राः, बुधः १० । बुधः भौमजीवसौराः ११ भौमजीवसाराः बुधः १२ । बुधः भौमशुक्रसौराः १३ भौमशुक्रसौराः, बुधः १४ । बुधः जीवशुक्रसौराः १५ जीवशुक्रसौराःबुधः १६ । जीवः भौमबुधशुक्राः १७ भौमबुधशुक्राः, जीवः१८ । जीवः भौमबुधसौराः १९ भौमबुधसौराः, जीवः २० ।एकत्र १०० । जीवः भौमशुक्रसौराः १ भौमशुक्रसौराः, जीवः २ । जीवः बुधशुक्रसौराः ३ बुधशुक्रसौराः, जीवः ४ ।शुक्रः भौमबुधजीवाः ५ भौमबुधजीवाः, शुक्रः ६ । शुक्रःभौमबुधसौराः ७ भौमबुधसौराः, शुक्रः ८ । शुक्रः भौमजीवसौराः ९ भौमजीवसौराः, शुक्रः १० । शुक्रः बुधजीवसौराः ११ बुधजीवसौराः, शुक्रः १२ । सौरः भौमबुध-जीवाः १३ भौमबुधजीवाः, सौरः १४ । सौरः भौमबुधशुक्राः१५ भौमबुधशुक्राः, सौरः १६ । सौरः भौमजीवशुक्राः १७भौमजीवशुक्राः, सौरः १८ । सौरः बुधजीवशुक्राः १९बुधजीवशुक्राः, सौरः २० । एवमेकत्र १३० । अथ द्वितीये एकोद्वादशे चत्वारः, चत्वारो द्वितीये द्वादशे चैकः तद्यथाभौमः बुधजीवशुक्रसौराः १ बुधजीवशुक्रसौराः भौमः २ ।बुधः, भौमजीवशुक्रसौराः ३ भौमजीवशुक्रसौराः, बुधः ४ ।जीवः भौमबुधशुक्रसौराः ५ भौमबुधशुक्रसौराः, जीवः ६ ।शुक्रः भौसबुधजीवसौराः ७ सौमबुधजीवसौराः, शुक्रः ८ ।सौरः भौमवुधजीवशुक्राः ९ भौमबुधजीवशुक्राः सौरः १० ।एवमेकत्र १३० । अथ द्वौ द्वादशे, द्वावेव द्वितीये तद्यथाभौ० बु०, जी० शु० १ जी० शु०, भौ०, बु० २ । भौ० बु०, जी० सौ० ३जी० सौ०, भौ० बु० ४ । भौ० बु०, शु० सौ० ५ शु० सौ०, भौ० बु० ६ ।भौ० जी०, शु० बु० ७ शु० बु०, भौ० जी० ८ । भौ० जी०, बु०सौ० ९ बु० भौ० जी० सौ० १० । भौ० जी०, शु० सौ० ११ शु०सौ०, भौ० जी० १२ । भौ० शु०, बु० जी० १३ बु० जी०, भौ० शु० १४ । भौ० शु०, बु० सौ० १५ बु० सौ० भौ० शु० १६ ।भौ० शु०, जी० सौ० १७ जी० सौ०, भौ० शु० १८ । बु० जी०, भौ० सौ० १९ भौ० सौ० बु० जी० २० । एकमेकत्र १५० ।भौ० सौ०, बु० शु० १ बु० शु०, भौ० सौ० २ । भौ० सौ०, जी० शु० ३जी० शु०, भौ० सौ० ४ । बु० जी०, शु० सौ० ५ शु० सौ०, बु० जी० ६ ।बु० शु०, जी० सौ० ७ जी० सौ०, बु० शु० ८ । जी० शु०, बु० सौ० ९बु० सौ० जी० शु० १० । एवमेकत्र १६० । द्वौ द्वितीये त्रयो द्वादशे, द्वादशे द्वौ त्रयो द्वितीये तद्यथा भौ० बु०, जी० शु० सौ० १जी० शु० सौ०, भौ० बु० २ । भौ० जी०, बु० शु० सौ० ३ बु० शु०-सौ०, भौ० जी० ४ । भौ० शु०, बु० जी० सौ० ५ बु० जी० सौ०, भौ० शु० ६ । भौ० सौ०, बु० जी० शु० ७ । बु० जी० शु०, भौ०सौ० ८ । बु० जी०, भौ० शु० सौ० ९ । भौ० शु० सौ०, बु० जी० १० ।एवमेकत्र १७० । बु० शु०, भौ० जी० सौ० १ भौ० जी० सौ०, बु० शु० २ । बु० सौ०, भौ० जी० शु० ३ भौ० जी० शु०, बु० सौ० ४ । जी० शु०, भौ० बु० सौ० ५ । भौ० बु० सौ०, जी० शु०६ । जी० सौ०, भौ० बु० शु० ७ भौ० बु० शु०, जी०सौ०८ । शु० सौ०, भौ० बु० जी०९ । भौ० बु० जी०, शु० सौ० १० ।एवमेकत्र १८० ।एवं दुरुधुरायोगभेदाः शतमशीत्यधिकं प्रदर्शितम्” भट्टो० ।“सम्पन्नभोगसुखभुग्धनवाहनाढ्यस्त्यागान्वितो दुरुधुराप्रभवः सुभृत्यः । केमद्रुमे मलिन्दुःखितनीचनिःस्वाःप्रेष्याः खलाश्च नृपतेरपि वंशजाताः” वृहज्जा० ।अस्य पुंस्त्वमपि । “प्रचुरधनसमेतो भोगसौख्यान्वितःस्याद्गजहयरथमुख्यैर्वाहनैरन्वितश्च । बहुवितरणलज्जाप्रापिताखण्डलद्रुर्दुरुधुरजनितो ना भृयवर्गैःप्रपूर्णः” जातकपद्धतौ पुंस्त्वोक्तेः । “दधतेव योगमुभय-ग्रहान्तरस्थितिकारितं दुरुधुराख्यमिन्दुना” माघः ।