| YouTube Channel

दुग्धम् (dugdham)

 
Apte Hindi
Hindi
दुग्धम्
नपुं*
 - -
दूध
दुग्धम्
नपुं*
 - -
पौधों का दूधिया रस
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 क्षीरम्, दुग्धम्, रसः, निकरः, शोणितम्
noun
हरितधान्यानां पेषणेन प्राप्तं श्वेतं द्रव्यम्।
"अपक्व-गोधूमादीनि धान्यानि संपीड्यन्ते चेत् तेभ्यः क्षीरं निर्यासति।"
Synonyms:
 अर्कक्षीरम्, दुग्धम्
noun
वृक्षवनस्पतिभ्यः निर्गतः धवलः रसः यः पर्णादीनां छेदनात् वहति।
"छेदितात् पर्णात् अर्कक्षीरम् निःसरति।"
Synonyms:
 दुग्धम्, क्षीरम्, पीयूषम्, उधस्यम्, स्तन्यम्, पयः, अमृतम्, बालजीवनम्
noun
स्त्रीजातिस्तननिःसृतद्रवद्रव्यविशेषः।
"धारोष्णं दुग्धम् अमृततुल्यम् अस्ति।"
Tamil
Tamil
து3க்3த4ம் : பால், மரங்களிலிருந்து வடிக்கப்பட்ட ரசம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: दुग्धम्
Root: दुग्ध
Gender: नपुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ sap
⇒ milk
⇒ full
⇒ milked
⇒ filled
⇒ extracted
⇒ milked out
⇒ sucked out
⇒ accumulated
⇒ impoverished
⇒ milked together
⇒ milky juice of plants
Shloka(s):
2|9|51|1 ► तत्तु शुष्कं करीषोऽस्त्री दुग्धं क्षीरं पयस्समम्। (वैश्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|9|51|1 ⇢ दुग्धम् (दुग्ध) (नपुं) ⇒ sap, milk, full, milked, filled, extracted, milked out, sucked out, accumulated, impoverished, milked together, milky juice of plants
➠ 2|9|51|1 ⇢ क्षीरम् (क्षीर) (नपुं) ⇒ milk, water, thickened milk, milky juice or sap of plants
➠ 2|9|51|1 ⇢ पयः (पयस्) (नपुं) ⇒ milk, rain, fluid, water, night, power, juice, strength, vital spirit, semen virile, any fluid or juice, species of grass [Andropogon - Bot.]
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ नवप्रसूतगोः_क्षीरम्
उपाधि ➡ पानीयम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दुग्धम्,
क्ली,
 (दुह्यते स्मेति । दुह + कर्म्मणि क्तः ।)स्त्रीजातिस्तननिःसृतद्रवद्रव्यविशेषः । दुघ इतिभाषा । तत्पर्य्यायः । क्षीरम् २ पीयूषम् ३उधस्यम् ४ स्तन्यम् ५ पयः ६ अमृतम् ७ ।इति राजनिर्घण्टः ॥
बालजीवनम् ८ । इतिभावप्रकाशः ॥
अस्य सामान्यगुणाः । स्वादु-रसत्वम् । स्निग्धत्वम् । ओजःकारित्वम् । धातु-वर्द्धनत्वम् । वातपित्तहरत्वम् । वृष्यत्वम् । श्लेष्म-लत्वम् । गुरुत्वम् । शीतलत्वम् । पिष्टकादष्ट-गुणगुरुत्वञ्च ॥
* ॥
गोदुग्धगुणाः । प्राणध र-कत्वम् । बलायुःपुरुषत्वशुक्रकारित्वम् । मेध्यत्वम् ।रक्तपित्तरोगवायुनाशित्वम् । रसायनत्वञ्च ॥
* ॥
छागीदुग्धगुणाः । मधुरत्वम् । शीतत्वम् । मल-बन्धाग्निकारित्वम् । रक्तपित्तविकारश्वासकास-सर्व्वदोषनाशित्वञ्च ॥
* ॥
मेषीदुग्धगुणाः ।गुरुत्वम् । स्वादुत्वम् । स्निग्धत्वम् । उष्णत्वम् ।कफपित्तनाशित्वञ्च ॥
* ॥
माहिषदुग्धगुणाः ।अतिस्निग्धत्वम् । निद्राकारित्वम् । अग्निना-शित्वञ्च ॥
* ॥
उष्ट्रीदुग्धगुणाः । रूक्षत्वम् ।उष्णत्वम् । शोथवातकफनाशित्वम् ॥
* ॥
अश्वीदुग्धगुणाः । सलवणत्वम् । मधुराम्लरस-त्वम् । लघुत्वञ्च ॥
* ॥
हस्तिनीदुग्धगुणाः ।मधुरत्वम् । शुक्रकारित्वम् । कषायानुरसत्वम् ।गुरुत्वञ्च ॥
* ॥
मानुप्यदुग्धगुणाः । प्राणधार-कत्वम् । शरीरहितकारित्वम् । बृंहणत्वम् ।तृप्तिजनकत्वञ्च ॥
* ॥
प्रत्यूषकाले गोदुग्धपान-गुणाः । गुरुत्वम् । विष्टम्भित्वम् । दुर्जरत्वम् ।तस्मात् सूर्य्योदयात् परं यामं यामार्द्धमेव वाउत्तार्य्य पयो ग्राह्यम् । तत्पथ्यं दीपनं लघु ॥
*विवत्साबालवत्सानां पयः दोषलम् । एक-वर्णवत्सगोर्दुग्धं श्वेतवर्णकृष्णवर्णगोदुग्धञ्च प्रश-स्तम् ॥
* ॥
इक्षुभक्षकमाषपर्णभक्षकोर्द्ध्वशृङ्ग-गोदुग्धं पक्वमपक्वंवा हितकारकम् ॥
* ॥
पर्य्यु-षितदुग्धगुणाः । गुरुत्वम् । विष्टम्भित्वम् । दुर्ज्ज-रत्वञ्च ॥
* ॥
अपक्वदुग्धगुणः । प्रायोऽभिष्य-न्दित्वम् । गुरुत्वञ्च ॥
* ॥
शृतोष्णं कफवात-नाशनम् । शृतशीतं पित्तनाशनम् । धारोष्ण-दुग्धं अमृततुल्यम् । स्त्रीस्तन्यदुग्धं विना सर्व्व-मपक्वं दुग्धं त्याज्यम् । सलवणदुग्धं विग्रथितंनट इति ख्यातं दुग्धञ्च त्याज्यम् ॥
* ॥
दुग्धान्न-गुणाः । चक्षुर्हितत्वम् । बलकारित्वम् । पित्त-नाशित्वम् । रसायनत्वञ्च ॥
* ॥
“शाकाम्लपलपिण्याककुलत्थलवणामिषैः ।करीरदधिमाषैश्च प्रायः क्षीरं विरुध्यते ॥
”इति राजवल्लभः ।अथ चतुर्व्विधक्षीरगुणः ।“केऽप्याविकं पथ्यतमं शृतोष्णंक्षीरं त्वजानां शृतशीतमाहुः ।दोहान्तशीतं महिषीपयस्यंगव्यन्तु धारोष्णमिदं प्रशस्तम् ॥
वृष्यं बृंहणमग्निवर्द्धनकरं पूर्व्वाह्णपीतं पयोमध्याह्रे बलदायकं रतिकरं कृच्छ्रस्य विच्छेदनम् ।बाल्ये वह्निकरं ततो बलकरं वीर्य्यप्रदं बार्द्धकेरात्रौ क्षीरमनेकदोषशमनं सेव्यं ततः सर्व्वदा ॥
क्षीरं मुहूर्त्तत्रितयोषितं य-दतप्तमेतद्विकृतिं प्रयाति ।षण्णान्तु दोषं कुरुते तदूर्द्ध्वंविषोपमं स्यादुषितं दशानाम् ॥
जीर्णज्वरे कफे क्षीणे क्षीरं स्यादमृतोपमम् ।तदेव तरुणे पीतं विषवद्धन्ति मानुषम् ॥
क्षीरक्वाथगुणः ।चतुर्थभागं सलिलं निघाययत्नाद्यदावर्त्तितमुत्तमं तत् ।सर्व्वामयघ्नं बलपुष्टिकारिवीर्य्यप्रदं क्षीरमतिप्रशस्तम् ॥
गव्यं पूर्व्वाह्णकाले स्यादपराह्णे तु माहिषम् ।क्षीरं सशर्करं पथ्यं यद्बा सात्म्यञ्च सर्व्वदा ॥
क्षीरं न भुञ्जीत कदाप्यतप्तंतप्तञ्च नैतल्लवणेन सार्द्धम् ।पिष्टान्नसन्धानकमाषमुद्ग-कोशातकीकन्दफलादिकैश्च ॥
तथा च, मत्स्यमांसगुडमुद्गमूलकैःकुष्ठमावहति सेवितं पयः ।शाकजाम्बवरसादिसेवितंमारयत्यबुधमाशु सर्पवत् ॥
* ॥
स्निग्धं शीतं गुरु क्षीरं सर्व्वकालं न सेवयेत् ।दीप्ताग्निं कुरुते मन्दं मन्दाग्निं नष्टमेव च ॥
नित्यन्तीव्राग्निना सेव्यं सुपक्वं माहिषं पयः ।पुष्यन्ति धातवः सर्व्वे बलपुष्टिविवर्द्धनम् ॥
क्षीरं गवाजकादेर्मधुरं क्षारं नवप्रसूतानाम् ।रूक्षञ्च पित्तदाहं करोति रक्तामयं कुरुते ॥
* ॥
मधुरं त्रिदोषशमनं क्षीरं मध्यप्रसूतानाम् ।लवणंमधुरं क्षीरं विदाहजननं चिरप्रसूतानाम् ॥
गुणहीनं निःसारं क्षीरं प्रथमप्रसूतानाम् ।मध्यमवयसां रसायनमुक्तमिदं दुर्ब्बलन्तु वृद्धा-नाम् ॥
तासां मासत्रयादूर्द्ध्वं गुर्व्विणीनाञ्च यत् पयः ।तद्दाहि लवणं क्षीरं मधुरं पित्तशोषकृत् ॥
* ॥
दुग्धाम्रं शीतलं स्वादु वृष्यं वर्णकरं गुरु ।वातपित्तापहं रुच्यं बृंहणं बलवर्द्धनम् ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अथ भावप्रकाशोक्तसामान्यदुग्धगुणाः ।“दुग्धं सुमधुरं स्निग्धं वातपित्तहरं सरम् ।सद्यःशुक्रकरं शीतं सात्म्यं सर्व्वशरीरिणाम् ॥
जीवनं बृंहणं बल्यं मेध्यं वाजीकरं परम् ।वयःस्थापकमायुष्यं सन्धिकारि रसायनम् ॥
विरेकवान्तिवस्तीनां तुल्यमोजोविवर्द्धनम् ।जीर्णज्वरे मनोरोगे शोषमूर्च्छाभ्रमेषु च ॥
ग्रहण्यां पाण्डुरोगे च दाहे तृषि हृदामये ।शूलोदावर्त्तगुल्मेषु वस्तिरोगे गुदाङ्कुरे ॥
रक्तपित्तातिसारे च योनिरोगे श्रमे क्लमे ।गर्भस्रावे च सततं हितं मुनिवरैः स्मृतम् ॥
बालवृद्धक्षतक्षीणाः क्षुद्ब्यवायकृशाश्च ये ।तेभ्यः सदातिशयितं हितमेतदुदाहृतम् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(दुग्धोत्पत्तिविवृतिर्यथा, --“यद् यदाहारजातन्तु रसं क्षीरशिरानुगम् ।सरं जलञ्च भुक्तञ्च तथा पित्तेन संयुतम् ॥
पाचितं जाठरे वह्नौ पित्तेन सह मूर्च्छितम् ।पच्यमानं शिराप्राप्तं क्षीरं तद्बिद्धि पुत्त्रक ! ॥
तेन क्षीरमिति ख्यातमग्निसोमात्मकं पयः ।अमृतं सर्व्वभूतानां जीवनं बलकृन्मतम् ॥
हारीतः संशयापन्नः पप्रच्छ पितरं पुनः ।कथं रसस्य सम्पत्तिः कथं सञ्चीयते विभो ! ॥
कथं रक्तस्य संस्थाने क्षीरं पाण्डुत्वमीयते ।कथं तत्र कुमारीणां बन्ध्यानां न कथं भवेत् ॥
एवं पृष्टो महाचार्य्यः प्रोवाच मुनिपुङ्गवः ।अति हर्षप्रदं पुत्त्र ! परिपृष्टं भिषग्वर ! ॥
सितास्निग्धं तथा रक्तं पित्तेन पाकतां गतम् ।रक्तं श्वेतत्वमायाति तथा क्षीरं सितं भवेत् ॥
क्षीरनाड्यः कुमारीणां बन्ध्यानां न कथं भवेत् ।अल्पधातुबलं यस्मात्तस्मात् क्षीरं न जायते ॥
बन्ध्यानां क्षीरनाड्यस्तु वातेन परिपूरिताः ।क्षीरञ्च न भवेत्तस्मादार्त्तवञ्चाधिकं यतः ॥
प्रसूतासु च नारीषु बलेन सह सूयते ।तेन स्रोतो विशुद्धिः स्यात् क्षीरमाशु प्रवर्त्तते ॥
तस्मात् सद्यः प्रसूतायां जायते श्लैष्मिकं पयः ।तेन काठिन्यमायाति तस्मात्तत् परिवर्ज्जयेत् ॥
पयश्चाविकृतं नार्य्या बलकृद्दोषनाशनम् ॥
”इति हारीते प्रथमे स्थाने अष्टमेऽध्याये ॥
)(कत्तृणम् । तत्पर्य्यायाश्च यथा, --“कत्तृणं ध्यामकं दुग्धम् ।” इति च वैद्यकरत्न-मालायाम् ॥