धातुः: दॄ
मूलधातुः: दॄ
धात्वर्थः: विदारणे
गणः: क्र्यादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: दृणाति
अनुबन्धादिविशेषः: प्वादिः ल्वादिः च


धातुः: दर्
मूलधातुः: दॄ
धात्वर्थः: भये
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: अकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: दरति,दरयति
अनुबन्धादिविशेषः: ॠकारान्तः,मित्


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

दॄ (अर्थः)  विदारणे
( दृणाति ददार ददरतुः दद्रतुः ददरुः दद्रुः ) इत्यादि शृणातिवत् विशेषस्तु "अत्स्मृदृत्वर'' इत्यभ्यासस्य णौ चङ्यत्वम् ( अददरत् ) इति अयं घटादिपाठान्मित् भये ( दरयति ) अन्यत्र दारयति ( दरः ) अप् ( दरी )  गौरादित्वात्ङीष् ( पुरन्दरः ) "पूःसर्वयोर्दारिसहोः'' इति खच् ( भगंदरः ) "भगे च दरिः''इति वक्तव्यात् खच् "खचि ह्रस्व'' इति उत्तरपदस्य ह्रस्वः ( दारः ) "दारजारौ कर्तरि णिलुक् च'' इति घञि णिलुक् ( दरत् ) जनपदः "शॄदृभसोऽदिः'' इत्यदिप्रत्ययः ( दृषत् ) "दृणातेः षुक् ह्रस्वश्च'' इति षुगागमो धातोर्ह्रस्वाऽदिश्च प्रत्ययः द्रियते इति तुदादौ 21

दॄ (अर्थः)  भये
अत्र देवधनपालपूर्णचन्द्रा अमुं धात्वन्तरमाहुः मैत्रेयस्तु दृ विदारणइति क्र्यादिः, तस्य मित्वार्थं पाठः (दृणन्तं प्रयुङ्क्ते दरयति भयादन्यत्र दारयति) धात्वन्तराभ्युपगमे दरीत्येके इति क्षीरस्वामी पुनर्दरतीत्युदाहृत्य कैयाटिकस्यैव मित्त्वार्थमिहानुवादइत्येक इत्याह तत्राभरणकारो ऽमुं हस्वान्तं धात्वन्तरं पठित्वा "अतसृदॄत्वर'' इत्यत्रापि हस्वान्तं पठन् णौ चङि अददरदित्युदाजहार तदसत् तत्र दीर्घान्तपाइस्याविगीतत्वात्, दु विदारणति व्याख्यातृभिरुपादानाच्च किं च हस्वान्ताभ्युपगमे "शॄदॄप्रां हस्वो वा''इतिदृणातेर्विकल्पेन ह्रस्वविधानमनर्थकं स्यात्, यतः हस्वान्तादस्मात् लिटि विद्रतुरिति यणादेशे सिध्यति विददरतुइति च दृणातेः "ऋच्छतृयॄताम्'' इति गुणे न च विदारणे रूपद्वयार्थं हस्विकल्पनं स्यादिति वाच्यम् धातनामनेकार्थत्वेन अस्यापि विदारणे वृत्तिसंभवात् तथा च शृणातेः तत्र विशशरतुरिति भविष्यति विशश्रतुरिति श्रा पाक इत्यस्य, न चार्थभेदो, धातूनामनेकार्थत्वादिति शृग्रहणं प्रत्याख्याय हस्वार्थमुक्तम् 796

दॄ  विदारणे 
- दृणाति  ददार  ददरतुः दद्रतुः  दारयति  ण्यन्ताल्लुङ्-अददरत्  दीर्णम्  दरः  दरी  दीर्णिः  दाराः  21

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“दॄ विदारणे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> प्वादिः। </li> <li>‘भये च’ इति कविकल्पद्रुमे। </li> <li>अर्थविशेषे घटादिः। </li> <li><a href="#foot_krm03">3</a> ‘दॄ भये’ इति क्र्यातिषु पठितो धातुः, अस्यैव मित्त्वार्थमर्थविशेषे घटादित्वम् इति बहूनां मतम्। </li> <li>क्षीरस्वाम्यादयस्तु भ्वादिषु स्वतन्त्रं धातुममुं मन्यन्ते। </li> <li>देवोऽपि तेषामनुकूलः। </li> <li>सिद्धान्तकौमुद्याद्यनुसारेणास्माभिः अर्थविशेषे घटादित्वमङ्गीकृत्य विलिखितम्।]] ‘दरेद् दृणाति द्रियते क्रमाद् भीदारणादरे।’ <a href="#foot_krm04">4</a> इति देवः। </li> <li><a href="#foot_krm05">5</a> <a href="#foot_krm06">6</a> दारकः-रिका, दारकः- <a href="#foot_krm07">7</a> दरकः- <a href="#foot_krm08">8</a> ह्मल्यचित्तां स्मरयत्यसौ मां नन्दात्मजः सन्दरकः खलानाम्।’ धा। </li> <li>का। </li> <li>२। ११।]] रिका, <a href="#foot_krm09">9</a> दिदरिषकः-दिदरीषकः-दिदीर्षकः-र्षिका, <a href="#foot_krm10">10</a> देदिरकः-रिका;</li> <li> <a href="#foot_krm11">11</a> दरिता-दरीता-त्री, दारयिता-दरयिता-त्री, दिदरिषिता-दिदरीषिता-दिदीर्षिता-त्री, देदिरिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm12">12</a> दृणन्-ती, दारयन्-दरयन्-न्ती, दिदरिषन्-दिदरीषन्-दिदीर्षन्-न्ती;</li> <li> -- दरिष्यन्-दरीष्यन्-न्ती-ती, दारयिष्यन्-दरयिष्यन्-न्ती-ती, दिदरिषिष्यन्-दिदरीषिष्यन्-दिदीर्षिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- <a href="#foot_krm13">13</a> व्यतिदृणानः, दारयमाणः-दरयमाणः, व्यतिदिदरिषमाणः-व्यतिदिदरीषमाणः-व्यतिदिदीर्षमाणः, देदीर्यमाणः;</li> <li> व्यतिदरिष्यमाणः-व्यतिदरीष्यमाणः, दारयिष्यमाणः-दरयिष्यमाणः, व्यतिदि- दरि<a href="#foot_krm14">14</a>षिष्यमाणः, व्यतिदिदीर्षिष्यमाणः, देदिरिष्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm15">15</a> प्रदीः-प्रदिरौः-प्रदिरः, <a href="#foot_krm16">16</a> ददृत्;</li> <li> -- -- <a href="#foot_krm17">17</a> <a href="#foot_krm18">18</a> दीर्णम्-दीर्णः-दीर्णवान्, <a href="#foot_krm19">19</a> दारितः-दरितः, दिदरिषितः-दिदरीषितः-दिदीर्षितः, देदिरितः-तवान्;</li> <li> <a href="#foot_krm20">20</a> दरः-दरी, <a href="#foot_krm21">21</a> दाराः, <a href="#foot_krm22">22</a> पुरन्दरः, <a href="#foot_krm23">23</a> <a href="#foot_krm24">24</a> भगन्दरः, विदारी, दारः-दरः, दिदरिषुः-दिदरीषुः-दिदीर्षुः, देदिरः;</li> <li> दरितव्यम्-दरीतव्यम्, दारयितव्यम्-दरयितव्यम्, दिदरिषितव्यम्-दिदरीषितव्यम्-दिदीर्षितव्यम्, देदिरितव्यम्;</li> <li> दरणीयम्, दारणीयम्-दरणीयम्, दिदरिषणीयम्-दिदरीषणीयम्-दिदीर्षणीयम्, देदिरणीयम्;</li> <li> दार्यम्, दार्यम्-दर्यम्, दिदरिष्यम्-दिदरीष्यम्-दिदीर्ष्यम्, देदीर्यम्;</li> <li> ईषद्दरः-दुर्दरः-सुदरः;</li> <li> -- -- -- दीर्यमाणः, दार्यमाणः-दर्यमाणः, दिदरिष्यमाणः-दिदरीष्यमाणः-दिदीर्ष्यमाणः, देदीर्यमाणः;</li> <li> दरः, दारः-दरः, दिदरिषः-दिदरीषः-दिदीर्षः, देदिरः;</li> <li> दरितुम्-दरीतुम्, दारयितुम्, दरयितुम्, दिदरिषितुम्-दिदरीषितुम्-दिदीर्षितुम्, देदिरितुम्;</li> <li> <a href="#foot_krm25">25</a> <a href="#foot_krm26">26</a> दीर्णिः, दारणा-दरणा, दिदरिषा-दिदरीषा-दिदीर्षा, देदिरा;</li> <li> दरणम्, दारणम्-दरणम्, दिदरिषणम्-दिदरीषणम्-दिदीर्षणम्, देदिरणम्;</li> <li> <a href="#foot_krm27">27</a> दीर्त्वा, दारयित्वा-दरयित्वा, दिदरिषित्वा-दिदरीषित्वा-दिदीर्षित्वा, देदिरित्वा;</li> <li> विदीर्य, विदार्य- <a href="#foot_krm28">28</a> विदरय्य, विदिदरिष्य-विदिदरीष्य-विदिदीर्ष्य, विदेदीर्य;</li> <li> <a href="#foot_krm29">29</a> उरोविदारं <a href="#foot_krm30">30</a> <a href="#foot_krm31">31</a> दारम् २, दीर्त्वा २, दारम् २- <a href="#foot_krm32">32</a> दरम् २, दारम् २, दारयित्वा २ -दरयित्वा २, दिदरिषम् २ -दिदरीषम् २ -दिदरिषित्वा २ -दिदरीषित्वा २ -दिदीर्षम् २, दिदीर्षित्वा २, देदिरम् २;</li> <li> देदिरित्वा २। <a href="#foot_krm33">33</a> इति तिप्रत्यये रूपम्। </li> <li>ह्रस्वश्च। </li> <li>दृतिः = भस्त्रा।]] दृतिः, <a href="#foot_krm34">34</a> इति ञुण्प्रत्यये वृद्धौ च रूपम्। </li> <li>दारु = काष्ठम्।]] दारु, <a href="#foot_krm35">35</a> इत्यत्र पाठात् साधुः। </li> <li>दर्दरीकम् = वाद्यविशेषः।]] दर्दरीकम्, <a href="#foot_krm36">36</a> इत्युनन्प्रत्ययः। </li> <li>दारुणः = घोरः।]] दारुणः, <a href="#foot_krm37">37</a> इत्यदिप्रत्ययः। </li> <li>दरत् = भीरुः।]] दरत्, <a href="#foot_krm38">38</a> इत्यदिप्रत्यये षुगागमह्रस्वौ भवतः दृषत् = शिला।]] दृषत्, <a href="#foot_krm39">39</a> इत्युरच्प्रत्ययो दुगागमः गुणश्च निपात्यते दर्दुरः = मण्डूकः।]] दर्दुरः, <a href="#foot_krm40">40</a> इति अल् अच् वा प्रत्यः उपसर्गान्त्यलोपश्च। </li> <li>उदरम् = जठरम्।]] उदरम्। </li> <li><a href="#foot_krm41">41</a></li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (८६८)</li> <li id="foot_krm02">02 => (९-क्र्यादिः-१४९३। सक। सेट्। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[[अ]</li> <li id="foot_krm04">04 => (श्लो। ३६)</li> <li id="foot_krm05">05 => [पृष्ठम्०७६९+ २२]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[१। ‘इत्त्वोत्त्वाभ्यां गुणवृद्धी विप्रतिषेधेन’ (वा। ७-१-१०२) इति वचनात् इत्त्वं बाधि- त्वाऽत्र वृद्धिः। एवं गुणवृद्धियोग्यस्थलेषु ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[२। ‘दॄ भये’ इति घटादिषु पाठात् मित्त्वम्। तेन ण्यन्ते, ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इत्युपधाया ह्रस्वः। एवं घटादिषु पाठे ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[आ। ‘प्र [अ]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[३। ‘इट् समि वा’ (७-२-४१) इतीड्विकल्पः। इट्पक्षे, ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति दीर्घविकल्पः। तेन सन्नन्ते सर्वत्र रूपत्रयं बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[४। यङन्तात् ण्वुलि, ‘ॠत इद् धातोः’ (७-१-१००) इति इत्त्वे रपरत्वे, अभ्यासे गुणे च रूपम्। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[५। तृचि, इटो दीर्घविकल्पाद्रूपद्वयम्। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[६। शतरि, ‘क्र्यादिभ्यः--’ (३-१-८१) इति श्नाप्रत्यये, ‘प्वादीनां ह्रस्वः’ (७-३-८०) इत्यङ्गस्य ह्रस्वे, ‘श्नाऽभ्यस्तयोरातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपे णत्वे च रूपम्। एवं शानजन्तेऽपि प्रक्रिया ज्ञेया।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[७। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानच्।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [री]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[८। क्विपि, इत्वे रपरत्वे च, ‘र्वोरुपधाया दीर्घ इकः’ (८-२-७६) इति दीर्घे विसर्गे च रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[९। भयार्थादस्मात्, तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘दृणातेर्ह्रस्वश्च’ (वा। ३-२-१७८) इति क्विपि, अङ्गस्य द्वित्वे ह्रस्वे च, ‘ह्रस्वस्य पिति कृति--’ (६-१-७१) इति तुकि च रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [पृष्ठम्०७७०+ २४]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[१। निष्ठायाम्, इत्वे रपरत्वे दीर्घे, च ‘रदाभ्याम्--’ (८-२-४२) इति निष्ठानत्वे णत्वे च, रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[आ। ‘क्रव्यात्पूगैः पुष्कराण्यानकानां प्रत्याशाभिर्मेदसो दारितानि।’ शि। व। १८। ७८।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[२। पचादिषु पाठात् अच्। स्त्रियाम् गौरादिपाठात् (४-१-४१) ङीष् इति माधवः। पचादिषु ‘दरट्’ इति पाठात् टित्त्वेन, ‘टिड्ढा--’ (४-१-१५) इति ङीप् इति क्षीरस्वामी।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[३। ‘दारजारौ कर्तरि णिलुक् च’ (वा। ३-३-२०) इति कर्तरि घञ्। दारयन्ति इति दाराः = पत्नी। बहुवचनं तु लोकाद्भवति।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[४। ‘पूःसर्वयोर्दारिसहोः’ (३-२-४१) इति ण्यन्तात् खच्। ‘खित्यनव्ययस्य’ (६-३-६६) इति वर्तमाने, ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति मुम्। ‘खचि ह्रस्वः’ (६-४-९४) इति वा, ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति वा ह्रस्वः। ‘बाचंयमपुरन्दरौ च’ (६-३-६९) इत्यनेन निपातनादमन्तत्वम्। पुरं दारयतीति पुरन्दरः = इन्द्रः।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[B। ‘पौलोमीकुचकुम्भकुङ्कुमरजःस्वाजन्यजन्मोद्धताः शीतांशोर्द्युतयः पुरन्दरपुरीसीम्नामुपस्कुर्वते।’ अनर्घराघवे २। ७३।]]</li> <li id="foot_krm24">24 => [[५। ‘भगे च दारेरिति वक्तव्यम्’ (वा। ३-२-४१) इति खचि, मुमि च रूपम्। भगन्दरः = व्याधिविशेषः।]]</li> <li id="foot_krm25">25 => [पृष्ठम्०७७१+ २४]</li> <li id="foot_krm26">26 => [[१। ‘ॠल्वादिभ्यः--’ (वा। ८-२-४४) इति क्तिनस्तकारस्य नत्वे णत्वे च रूपम्। :]]</li> <li id="foot_krm27">27 => [[२। ‘श्रयुकः क्किति’ (७-२-११) इति क्त्वाया इण्निषेधः।]]</li> <li id="foot_krm28">28 => [[३। भयार्थे ण्यन्तात् ल्यपि, उपधाह्रस्वे, ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]</li> <li id="foot_krm29">29 => [[४। ‘परिक्लिश्यमाने च’ (३-४-५५) इति णमुल्।]]</li> <li id="foot_krm30">30 => [[आ। ‘स मुधिकान्तास्तनसङ्गभङ्गुरैरुरोविदारं प्रतिचस्करे नखैः।।’ शि। व। १। ४७।]]</li> <li id="foot_krm31">31 => [प्रतिचस्करे नखैः।]</li> <li id="foot_krm32">32 => [[५। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति ण्यन्ताण्णमुलि दीर्घविकल्पः।]]</li> <li id="foot_krm33">33 => [[६। ‘दृणातेः किध्रस्वश्च’ [द। उ। १-७६]</li> <li id="foot_krm34">34 => [[७। ‘दॄसनिजनि--’ [द। उ। १। ८८]</li> <li id="foot_krm35">35 => [[८। ‘फर्फरीकादयश्च’ [द। उ। ३। ३८]</li> <li id="foot_krm36">36 => [[९। ‘कॄवृतॄदारिभ्य उनन्’ [द। उ। ५। ५२]</li> <li id="foot_krm37">37 => [[१०। ‘श्रॄदृभसोऽदिः’ [द। उ। ६। ४२]</li> <li id="foot_krm38">38 => [[११। ‘दृणातेः षुग्घ्रस्वश्च’ [द। उ। ६। ४५]</li> <li id="foot_krm39">39 => [[१२। ‘मुकुरदर्दुरौ’ [द। उ। ८। २३]</li> <li id="foot_krm40">40 => [[१३। ‘उदि दृणातेरलचौ पूर्वपदान्त्यलोपश्च’ [द। उ। ८-९७]</li> <li id="foot_krm41">41 => [पृष्ठम्०७७२+ २६]</li></ul>

दॄ (दॄ꣡ विदारणे - क्र्यादिः - सेट्)
ल्युट् = दरणम्
अनीयर् = दरणीयः - दरणीया
ण्वुल् = दारकः - दारिका
तुमुँन् = दरितुम् / दरीतुम्
तव्य = दरितव्यः / दरीतव्यः - दरितव्या / दरीतव्या
तृच् = दरिता / दरीता - दरित्री / दरीत्री
क्त्वा = दीर्त्वा
ल्यप् = प्रदीर्य
क्तवतुँ = दीर्णवान् - दीर्णवती
क्त = दीर्णः - दीर्णा
शतृँ = दृणन् - दृणती

दॄ (दॄ꣡ भये - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = दरणम्
अनीयर् = दरणीयः - दरणीया
ण्वुल् = दारकः - दारिका
तुमुँन् = दरितुम् / दरीतुम्
तव्य = दरितव्यः / दरीतव्यः - दरितव्या / दरीतव्या
तृच् = दरिता / दरीता - दरित्री / दरीत्री
क्त्वा = दीर्त्वा
ल्यप् = प्रदीर्य
क्तवतुँ = दीर्णवान् - दीर्णवती
क्त = दीर्णः - दीर्णा
शतृँ = दरन् - दरन्ती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

दॄ विदारणे
- दृणाति  दीर्णः दीर्णिः  विददरुः विदद्रुः  अत् स्मृदॄत्वर (7495) इति व्यददरत्  दॄसनिजनि (उ0 13) इति ञुण्-दारुः  कॄगॄशॄदॄभ्यो वः (उ0 1155)-दर्वः  शॄदॄभसोऽदिः (उ0 1130)-दरदो देशः  दरद् ईषदर्थेऽव्ययम्  तस्य दरेति प्राकृते अपभ्रंशः  स एव कविभिर्भ्रान्त्या प्रयुक्तः-दरदलितहरिद्रा (विद्धशालभञ्जिका 317) इति  कॄवॄतॄदारिभ्य उनन् (दश0 उ0 552)-दारुणः  वॄदॄभ्यां विन् (दश0 उ0 123)-दर्विः  दृणातेर्ह्रस्वश्च (तु0 उ0 4193) इति तिप्-दृतिः  उदि दृणातेरलचौ पूर्वपदान्तलोपश्च (दश0 उ0 897 कपाठः)-उदरम्  फर्फरीकादयश्च (उ0 420)-दर्दरीकम्  पचादौ (गण0 31134) दरट्, दरी  पृषोदरादौ (द्र0 63109) दर्दरो वाद्यभाण्डम्  दर्दुरः  घटादौ  दॄ भये-(1545) दरति, दरयति  अस्माद् दारयति  21

दॄ भये
- दरति दरः  दरद् रोमकदेशः  बालं दरयति  क्र्य्यादौ दॄ विदारणे (922) दृणाति, दारयति काष्ठम्  तस्यैव मित्त्वार्थ इह पाठ इत्येके  दिवादौ दीर्यतीति पञ्चिका  कर्मकर्तरि दीर्यत इत्येके  787

दीर्ये दीर्ये pr. ps. de दॄ।


दीर्ये (dIrye)

Burnouf