| YouTube Channel

दीपक (dIpaka)

 
शब्दसागरः
English
दीपक
mfn.
 (-कः-का-कं)
1. Making luminous or beautiful.
2. Kindling,
inflaming.
3. Exciting, rendering intense (a feeling, &c.)
4. Tonic,
stimulant.
m.
 (-कः)
1. An aromatic seed, (Ligusticum ajwaen,
Rox.)
2. Small cumin.
3. Celosia cristata.
4. Saffron.
5. A lamp.
6. A falcon.
7. A name of KAMA.
8. One of the Ragas or modes of
music.
f.
 (-पिका)
1. One of the Raginis or female personifications
of the musical modes.
2. A title of various books, (the illustrator,
the illuminator.)
3. Moonlight.
n.
 (-कं) A figure of rhetoric,
dilating upon an idea, or accumulation of expressions tending to
one object.
E.
 दीप् to shine, in the causal form, affix ण्वुल् ।
Capeller Eng
English
दीपक
a.
 kindling, inflaming, illuminating
m.
 &
f.
दीपिका =
prec.
Yates
English
दीपक (कः-का-कं)
a. Making light or
beautiful
stimulant. 1.
m.
 An
aromatic seed
saffron
a lamp.
f.
 (पिका) A
Rāginī
title of books
moon-light.
n.
 Rhetorical figure,
dilating on an idea, illustration.
Spoken Sanskrit
English
दीपक - dIpaka -
adj.
 - lighting up
दीपक - dIpaka -
adj.
 - inflaming
दीपक - dIpaka -
adj.
 - skilful in managing a lamp
दीपक - dIpaka -
adj.
 - kindling
दीपक - dIpaka -
adj.
 - stimulating
दीपक - dIpaka -
adj.
 - exciting
दीपक - dIpaka -
adj.
 - illuminating
दीपक - dIpaka -
m.
 - shining body
दीपक - dIpaka -
m.
 - candle
दीपक - dIpaka -
m.
 - kind of measure
दीपक - dIpaka -
m.
 - bird of prey
दीपक - dIpaka -
m.
 - light
दीपक - dIpaka -
m.
 - lamp
दीपक - dIpaka -
n.
 - particular class of rhetorical figures
दीपक - dIpaka -
n.
 - saffron
Wilson
English
दीपक
mfn.
 (-कः-का-कं)
1 Making luminous or beautiful.
2 Kindling, inflaming.
3 Exciting, rendering intense, (a feeling, &c.)
4 Tonic, stimulant.
m.
 (-कः)
1 An aromatick seed, (Ligusticum ajväen, Rox.)
2 Small cumin.
3 Celosia cristata.
4 Saffron.
5 A lamp.
6 A falcon.
7 A name of KĀMA.
8 One of the Rāgas or modes of music.
f.
 (-पिका)
1 One of the Rāgiṇīs, or female personifications of the musical modes.
2 A title of various books, (the illustrator, the illuminator.)
3 Moonlight.
n.
 (-कं) A figure of rhetoric, dilating upon an idea, or
accumulation of expressions tending to one object.
E.
 दीप to shine, in the causal form, affix ण्वुल्.
Apte
English
दीपक [dīpaka],
a.
 (-पिका
f.
 ) [दीप्-ण्वुल्]
Kindling, inflaming.
Illuminating, making bright.
Illustrating, beautifying, making illustrious.
Exciting, making intense
सामवादाः सकोपस्य तस्य प्रत्युत दीपकाः
Śi.*
 2.55
Pt.*
 3.28.
Tonic, stimulating digestion, digestive.
Skilful in managing a lamp.
कः A light, lamp
तावदेव कृतिनामपि स्फुरत्येष निर्मलविवेकदीपकः
Bh.*
 1.7.
A falcon.
An epithet of Kāmadeva (also दीप्यक).
N.
 of several plants (Mar. ओंवा, जिरें, चित्रक, कांदा, मोरशेंडा)
N.
 of a Rāga.
A kind of measure.
कम् Saffron.
(In
Rhet.
 ) A figure of speech in which two or more objects (some प्रकृत 'relevant' and some अप्रकृत 'irrelevant') having the same attribute are associated together, or in which several attributes (some relevant and some irrelevant) are predicated of the same object
सकृद्वृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम् । सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्येति दीपकम् ॥ K.
P.*
 1
cf.
 वदन्ति वर्ण्यावर्ण्यानाम् धर्मैक्यं दीपकं बुधाः । मदेन भाति कलभः प्रतापेन महीपतिः ॥
Chandr.*
 5.45.
Apte 1890
English
दीपक a. (पिका f.) [दीप्-ण्वुल्] 1 Kindling, inflaming.
2 Illuminating, making bright.
3 Illustrating, beautifying, making illustrious.
4 Exciting, making intense
Śi. 2. 55
Pt. 3. 28.
5 Tonic, stimulating digestion, digestive.
6 Skilful in managing a lamp.
कः 1 A light, lamp
तावदेव कृतिनामपि स्फुरत्येषनिर्मलविवेकदीपकः Bh. 1. 57.
2 A falcon.
3 An epithet of Kāmadeva, (also दीप्यक.)
कं 1 Saffron.
2 (In Rhet.) A figure of speech in which two or more objects (some प्रकृत ‘relevant’ and some अप्रकृत ‘irrelevant’) having the same attribute are associated together, or in which several attributes (some relevant and some irrelevant) are predicated of the same object
सकृद्वृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनां । सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्येति दीपकं ॥ K. P. 10
cf. वदंति वर्ण्यावर्ण्यानां धर्मैक्यं दीपकं बुधाः । मदेन भाति कलभः प्रतापेन महीपतिः ॥ Chandr. 5. 45.
Monier Williams Cologne
English
दीपक
mfn.
 kindling, inflaming, illuminating,
Pañc.
 iii, 27, 221/222
exciting, stimulating (digestion),
Suśr.
skilful in managing a lamp (g. आकर्षादि)
दीपक
m.
 a light, lamp,
Hariv.
Bhartṛ.
BhP.
the shining body,
Līlāv.
N.
 of two plants having digestive properties, Ptychotis Ajowan or Celosia cristata,
L.
a bird of prey,
L.
(in music)
N.
 of a Rāga
a kind of measure
N.
 of Kāma (the inflamer),
L.
of a son of Garuḍa (MBh. v, 3596)
&c.
दीपक
m.
 or
n.
 saffron,
L.
दीपक
n.
 a partic. class of rhet. figures (throwing light upon an idea),
Sāh.
Kuval.
N.
 of a metre
Monier Williams 1872
English
दीपक, अस्, आ or इका, अम्, kindling, inflaming
illuminating, making bright or luminous, illustrating,
beautifying, making illustrious
exciting, rendering
intense (as a feeling &c.)
stimulating, tonic, exciting
appetite, digestive
skilful in managing a lamp
(अस्),
m. a light, lamp
N. of two plants promoting diges-
tion, Ptychotis Ajowan (= यवानी) and Celosia
Cristata [cf. दीप्य]
a bird of prey, falcon
N. of a
Rāga
an epithet of Kāma (‘the inflamer’)
N. of
a son of Garuḍa
of a man
of a poet
(इका), f.
a light, lamp, lantern
moonlight
the plant Pty-
chotis Ajowan
the root of Calmus
N. of one of
the Rāgiṇīs or female personifications of the musical
modes
‘the illustrator, ’ in which sense often at the
end of the titles of books, see गूढार्थ-द्°, त्रै-
लोक्य-द्°
(अम्), n. saffron
a figure of rhetoric
(dilating upon an idea or accumulating expressions
to strengthen it
various kinds of this figure are
given, as कारक-दीपक, माला-दीपक, &c.)
a
kind of metre containing 4 × 10 syllabic instants.
—दीपिका-तैल, अम्, n. the oil of the plant Pty-
chotis Ajowan.
—दीपिका-प्रकाश, अस्, m. (also
called Nīla-kaṇṭhī), ‘the illuminator of the illustra-
tor, ’ N. of a commentary on the Tarka-dīpikā by
Nīla-kaṇṭha.
—दीपिका-विवरण, अम्, n. ‘explana-
tion of the Dīpikā, ’ N. of a lost commentary on the
Pūrva-mīmāṃsārtha-saṅgraha by Nṛ-siṃha.
Benfey
English
दीपक दीप् + अक,
I.
adj.
1. In-
flaming, Pañc. iii. d. 27.
2. Illu-
minating, Pañc. 190, 2.
II.
m.
 A
lamp, Bhartṛ. 1, 55.
III.
f.
 पिका, A
lamp, Daśak. in Chr. 187, 4.
--
Comp.
 शर्-
वरी-,
m.
 the lamp of the night (epithet
of the moon), Böhtl. Ind. Spr. 2968.
Hindi
Hindi
दीपक
Apte Hindi
Hindi
दीपक
वि* - दीप् + णिच् + ण्वुल्
"आग सुलगाने वाला, प्रज्वलित करने वाला"
दीपक
वि* - दीप् + णिच् + ण्वुल्
"रोशनी करने वाला, उज्ज्वल बनाने वाला"
दीपक
वि* - दीप् + णिच् + ण्वुल्
"सचित्र बनाने वाला, सुन्दर बनाने वाला, विख्यात करने वाला"
दीपक
वि* - दीप् + णिच् + ण्वुल्
"उत्तेजक, प्रखर करने वाला"
दीपक
वि* - दीप् + णिच् + ण्वुल्
"पौष्टिक, पाचनशक्ति को उद्दिप्त करने वाला, पाचनशील"
दीपकः
पुं*
 - -
प्रदीप
दीपकः
पुं*
 - -
बाज
दीपकः
पुं*
 - -
कामदेव का विशेषण
दीपकम्
नपुं*
 - -
"जाफ़रान, केसर"
दीपकम्
नपुं*
 - -
"एक अलंकार जिसमें समान विशेषण रखने वाले दो या दो से अधिक पदार्थ एक जगह मिला दिये जायँ, या जिसमें कुछ विशेषण एक ही कर्म के विधेय बना दिये जायँ"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
दीपक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೀಪ /ದೀವಿಗೆ /ಎಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಬತ್ತಿಯ ಸಾಹಾಯ್ಯದಿಂದ ಬೆಳಕನ್ನು ಕೊಡುವ ಒಂದು ಜ್ವಾಲೆ
निष्पत्तिः - > दिपी (दीप्तौ) + णिच् - "ण्वुल्" (३-१-१३३)
व्युत्पत्तिः - > दीपयति
दीपक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶ್ಯೇನ /ಗಿಡಗ /ಬೇಟೆಯ ಹಕ್ಕಿ
विस्तारः - > "पक्षिणा येन गृह्यन्ते पक्षिणोऽन्ये स दीपकः" - वैज० ।
दीपक
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೀಪಕಾಲಂಕಾರ
प्रयोगाः - > "वदन्ति वर्ण्यावर्ण्यानां धर्मैक्यं दीपकं बुधाः"
उल्लेखाः - > चन्द्रा०
दीपक
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಂಕುಮಕೇಸರಿ
दीपक
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಓಮ
दीपक
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಾತ್ರಾವೃತ್ತದ ಒಂದು ಭೇದ
दीपक
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುವ /ಬೆಳಗುವ
L R Vaidya
English
dIpaka {% (I) a. (f. पिका) %} 1. Kindling
2. illuminating, illustrating
3. exciting, stimulating, e.g. पाचनदीपक.
dIpaka {% (II) m. %} 1. A light, a lamp, तावदेव कृतिनामपि स्फुरत्येष निर्मलविवेकदीपकः Bhartr.i.56
2. the crest of a peacock
3. a falcon
4. an epithet of Kāmadeva. (Also दीप्यक.)
dIpaka {% (III) n. %} 1. Saffron
2. a figure of speech consisting in the combination of several objects having the same attribute (some relevant and some irrelevant) or in the combination of several attributes of the same object (some of them relevant and some irrelevant) (सकृद्वृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम् । सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्येति दीपकम् K.Pr.x.)
Bopp
Latin
दीपक (r. दीप् s. अक) Adj. fulgens, flagrans. Subst. m. lu-
cerna.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
दीपक gr. by Bhadreśvara Sūri. Mentioned in Gaṇara-
tnamahodadhi p. 2.
दीपक and C. jy. by Mahādeva. B. 4, 148.
दीपक poet. Quoted by Kṣemendra in Aucityavicāra-
carcā 29. 32, in Suvṛttatilaka 2, 29, in Śp. p. 36.
Sbhv. Padyāvalī.
Kridanta Forms
Sanskrit
दीप् (दी꣡पीँ॒ दीप्तौ - दिवादिः - सेट्)
ल्युट् = दीपनम्
अनीयर् = दीपनीयः - दीपनीया
ण्वुल् = दीपकः - दीपिका
तुमुँन् = दीपितुम्
तव्य = दीपितव्यः - दीपितव्या
तृच् = दीपिता - दीपित्री
क्त्वा = दीपित्वा
ल्यप् = प्रदीप्य
क्तवतुँ = दीप्तवान् - दीप्तवती
क्त = दीप्तः - दीप्ता
शानच् = दीप्यमानः - दीप्यमाना
Sanskrit Tibetan
Tibetan
ngag gi rgyan
दीपक
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
पक्षिणा येन गृह्यन्ते पक्षिणोऽन्ये स दीपकः ॥ १३४२ ॥
-wordlist-
दीपक (पुं)
Mahabharata
English
Dīpaka, a Suparṇa, the son of Garuḍa. § 564 (Mātalīyop.): V, 101, 3596.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दीपकं,
क्ली,
 (दीपयतीति । दीप् + णिच् + ण्वुल् ।)वाक्यालङ्कारः । दीप्तिकारके, त्रि । इति मेदिनी ।के, १०४ ॥
कुङ्कुमम् । इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
वाक्यालङ्कारस्य लक्षणं यथा, --“पदार्थानां प्रस्तुतानामन्येषां वा यदा भवेत् ।एकधर्म्माभिसम्बन्धः स्यात्तदा तुल्ययोगिता ॥
अप्रस्तुतप्रस्तुतयोर्दीपकन्तु निगद्यते ।अथ कारकमेकं स्यादनेकासु क्रियासु चेत् ॥
यथा, माघे ।बलावलेपादधुनापि पूर्व्ववत्प्रसाध्यते तेन जगज्जिगीषुणा ।सती च योषित् प्रकृतिश्च निश्चलापुमांसमभ्येति भवान्तरेष्वपि ॥
”इति साहित्यदर्पणे । १० । ६७ ॥
अपि च काव्यचन्द्रिकायाम् ।“जातिक्रियागुणद्रव्यवाचकेन पदेन तु ।एकत्र वर्त्तिना सर्व्ववाक्यार्थो दीपकम्भवेत् ॥
”यथा, --भ्रमद्भ्रमरझङ्कारपुंस्कोकिलकलध्वनिः ।मन्दचन्दनवातोऽपि हरन्ति हृदयं नृणाम् ॥
”
दीपकः,
पुं,
 (दीपयति जठराग्निमिति । दीपि +ण्वुल् ।) यमानी । इति रत्नमाला ॥
(गुणा-श्चास्य यमानीशब्दे ज्ञेयाः ॥
) लोचमस्तकः ।इति शब्दरत्नावली ॥
दीपः । (यथा, ब्रह्माण्ड-पुराणे ।“विष्णुवेश्मनि यो दद्यात् कार्त्तिके मासि दीपकम् ।अग्निष्टोमसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः ॥
”)येन पक्षिणान्ये पक्षिणो गृह्यन्ते सः । इतिहेमचन्द्रः । ४ । ४०८ ॥
वाज् इति शिकरा इतिच भाषा । रागविशेषः । अयं हनूमन्मतेषड्रागेषु द्वितीयरागः । सूर्य्यनेत्रान्निर्गतः । अस्यजातिः सम्पूर्णा । गृहन्तु षड्जस्वरः । गान-समयस्तु ग्रीष्मर्त्तौ मधाह्नः । अस्य रूपं यथा ।वर्णो रक्तः । वस्त्रं पाटलवर्णम् । गलभूषणंबृहन्मुक्तामाल्यम् । मत्तहस्त्यारूढोऽयम् । बहु-स्त्रीपरिवृतश्च । कस्यचिन्मते । लज्जया दीप-निर्व्वापणेनान्धकारमयं गृहं कृत्वा स्त्रीभीरमते । अस्य रागिण्यः पञ्च यथा । देशी १कामोद् २ नट् ३ केदारा ४ कानरा वा कर्णाटी५ । पुत्त्राश्चाष्टौ यथा । कुन्तलः १ कमलः २कलिङ्गः वा कलिन्द्रः ३ चम्पकः ४ कुसुम्भः वाकुसुमः ५ रामः ६ लहिलः ७ हिमालः ८ ।भरतमते अस्य रागिण्यो यथा । केदारा १गौरा २ गौण्ड ३ गुज्जरी ४ रुद्राणी ५ ।तन्मते पुत्त्रा यथा । कुसुमः १ टङ्कः २ नट-नारायणः ३ विहागराः ४ किरोदस्तः ५रहसमङ्गला वा रभसमङ्गला ६ मङ्गलाष्टकः ७अडानुः वा आडाना ८ । इति तहफतोल-हिन्दाख्यसंगीतशास्त्रसंग्रहः ॥
(तालविशेषः ।यथा, सङ्गीतदामोदरे ।“प्लुतो लघुः प्लुतश्चैव ताले दीपकनामनि ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दीपक
पु०
त्रि०
 दीपयति स्वं परञ्चार्थं दीपि--ण्वुल् । स्वपरप्र-काशके स्त्रियां टाप् अतैत्त्वम् दीपिका । षट्कर्मदीपिकाज्योतिषदीपिका २ प्रदीपे
पु०
 ३ अलङ्कारभेदे अलङ्कारशब्दे३९९ पृ० दृश्यम् । ४ यमान्यां रत्नमाला ५ लोचमस्तके वृक्षेशब्दरत्ना० अनयोरग्निदीपकत्वात् तथात्वम् ६ कुङ्कुमेन० । ७ खगग्राहिणि(वाज) (सिकरा) प्रसिद्धे खगे पुंस्त्रीहेमच०८ मात्रावृत्तभेदे “तुरगैकमुपधाय सुनरेन्द्रमबधाय ।इह दीपकमवेहि लघुमन्तवधेहि” तल्लक्षणम् । ९ रागभेदेपु० स च हनूमन्मते द्वितीयोरागः सूर्यनेत्रान्निर्गतःपड्जस्वराश्रयः ग्रीष्मर्त्तौ मध्याह्ने गेयः । क्षुद्रोदीपःङीप् ।स्वार्थे--क ह्रस्वः । दीपिका क्षुद्रदीपे “स शंवरारेर्वलि-दीपिका इव” नैष० ।
Capeller
German
दीपक anzündend, anfachend, erleuchtend
m.
 u.
f.
 दीपिका = vor.
m.
Stchoupak
French
दीपक-
ag. qui illumine, allume, éclaire, enflamme
m.
 lumière,
lampe
fils de Garuḍa
nt. figure de rhét., mot qui illumine le sens de la
phrase
-इका-
f.
 lampe, lanterne, torche, lumière
exégèse, ouvrage
d'exégèse.
दीपिका-धरिणी-
f.
 porteuse de lampe.