| YouTube Channel

दिनमान (dinamAna)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
दिनमान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಗಲಿನ ಪ್ರಮಾಣ /ಸೂರ್ಯನಿರುವ ಕಾಲದ ಪ್ರಮಾಣ
व्युत्पत्तिः - > दिनस्य सूर्यदर्शनकालस्य मानम्
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दिनमान
न०
 दिनस्य मानम् । सूर्यदर्शनकालस्य मानभेदेतन्मानभेदे कारणं सि० शि० उक्तं यथा“अतश्च सौम्ये दिवसो महान् स्यात् रात्रिर्लघुर्व्यस्त-मतश्च याम्ये । द्युरात्रवृत्तं क्षितिजादधःस्थे रात्रिर्यतःस्याद्दिनमानमूर्द्धे । सदा समत्वं द्युनिशोर्निरक्षे नोमण्डलंतत्र कुजाद्यतोऽन्यत् । षट्षष्टिभागाभ्यधिकाः पलांशातत्राय तत्रास्त्यपरो विशेषः । लम्बाधिका क्रान्तिरुदकच यावत् तावद्दिनं सन्ततमेव तत्र । यावच्च याम्यांसततं तमिस्रा ततश्च मेरौ सततं समार्द्धम् । विषुवद्वृत्तंद्युसदां क्षितिजत्वमितं तथा च दैत्यानाम् । उत्तरयाम्यौक्रमशो मूर्धोर्द्ध्वगतौ ध्रुवौ यतस्तेषाम् । उत्तरगोले क्षिति-जादूर्द्ध्वं परितो भ्रमन्तमादित्यम् । सव्यं त्रिदशाः सततंपश्यन्त्यसुरा असव्यगं याम्ये । दिनं दिनेशस्य यतोऽत्रदर्शने तमी तमोहन्तुरदर्शने सति । कुपृष्ठगानां द्युनिशंयथा नृणां तथा पितॄणां शशिपृष्ठवासिनाम् । दिनंसुराणामयनं यदुत्तरं निशेतरत् सांहितिकैः प्रकीर्तितम् ।दिनोन्मुखेऽर्के दिनमेव तन्मतं निशा तथा तत्फलकीर्त-नाय तत् । द्वन्द्वान्तमारोहति यैः क्रमेण तैरेव वृत्तैरव-रोहतीनः । यत्रैव दृष्टः प्रथमं स देवैस्तत्रैव तिष्ठन् नविलोक्यते किम्? । विधूर्ध्वभागे पितरो वसन्तः स्वाधःसुधादीधितमामनन्ति । पश्यन्ति तेऽर्कं निजमस्त-कीर्ध्वे दर्शे यतोऽस्माद् द्युदलं तदैषाम् । भार्धान्तरत्वान्नविधोरधःस्यं तस्मान्निशीथः खलु पौर्णमास्याम् । कृष्णेरविः पक्षदलेऽभ्युदेति शुक्लेऽस्तमेत्यर्थत एव सिद्धम् ।यदतिदूरगतो द्रुहिणः क्षितेः सततमाप्रलयं रविमीक्षते ।भवति तावदयं शयितश्च तद्युगसहस्रयुगं द्युनिशं विधेः ।यो हि प्रदेशोऽपममण्डसस्य तिर्यक्स्थितो यात्युदयंतथास्तम् । सोऽल्पेन कालेन य जर्ध्वसंस्थोऽनल्पेनसोऽस्मादुदया न तुल्याः । य उद्गमे याम्यनता मृ-गाद्याः स्वस्वापमेनापि निरक्षदेशे । याग्याक्षतस्तेऽति-नतत्वमाप्ता उद्यन्ति कालेन ततोऽल्पकेन । कर्क्यादयःसौम्यनता हि येऽत्र ते यान्ति याम्याक्षवशादृजुत्वम् ।कालेन तस्माद्बहुनोदयन्ते तदन्तरे स्वं चरखण्डमेव ।भचक्रपादास्तिथिनाडिकाभिः पृथक् समुद्यन्ति निरक्ष-देशे । चक्रार्धमाद्यं च तथा द्वितीयं सर्वत्र पूर्णाग्नि-३० मितामिरेव । मेषादेर्मिथुनान्तो नाडीभिस्तिथिमिता-मिरुद्वृत्ते । लगति कुजे तदधःस्थे प्रथमं ताभिश्चरो-नाभिः । कन्यान्ताद्धनुषोऽन्तस्तिथिमितनाडीभिरुद्वलये ।लगति कुजे चोर्ध्वस्थे पश्चात् ताभिश्चराढ्याभिः ।तदहितत्रिंशद्भिः कन्यान्तो बा झषान्तो वा । चर-खण्डैरूनाढ्यास्तेन निरक्षोदयाः स्वदेशे स्युः । क्षितिजे-ऽजादिं कृत्वा गोलं भ्रमयन् प्रदर्शयेत् सर्वम् । उक्त-मनुक्तं चान्यच्छिष्याणां बोधजननार्थम् । योऽभ्युदेतिसमयेन येन तत्सप्तमोऽस्तमुपयाति तेन च । राशि-रूर्द्ध्वमपमण्डलं कुजादर्धमेव सततं ततः स्थितम् ।यत्र लम्बजलवा २४ जिनोनकास्तत्र नोदयचराद्यसुक्तवत् ।नान्यसस्थिततयान्यथोदितं येन नैष विषयो मृगोचरः ।यत्र लग्नमपमण्डलं कुजे तद्गृहाद्यमिह लग्नमुच्यते ।प्राचि पश्चिमकुजेऽस्तलग्नकं मध्यलग्नमिति दक्षिणोत्तरे” ।