| YouTube Channel

दाह (dAha)

 
शब्दसागरः
English
दाह
m.
(-हः)
1. Burning, combustion.
2. Morbid heat.
3. Actual or po-
tential cautery.
E.
दह् to burn, घञ्
aff.
Capeller Eng
English
दाह
m.
burning (tr. &
intr.
), combustion, burning-place
heat, glow, fire.
Yates
English
दाह (हः) 1.
m.
Burning
heat.
Spoken Sanskrit
English
दाह - dAha -
m.
- burning
दाह - dAha -
m.
- fever
दाह - dAha -
m.
- redness
दाह - dAha -
m.
- cauterizing
दाह - dAha -
m.
- glowing
दाह - dAha -
m.
- cautery
दाह - dAha -
m.
- heat
दाह - dAha -
m.
- combustion
दाह - dAha -
m.
- internal heat
दाह - dAha -
m.
- conflagration
दाह - dAha -
m.
- place of cremation
दाह - dAha -
m.
- burning
उच्छोचन - ucchocana -
adj.
- burning
उज्ज्वल - ujjvala -
adj.
- burning
उपतप्तृ - upataptR -
adj.
- burning
उष्णि - uSNi -
adj.
- burning
उष्मवत् - uSmavat -
adj.
- burning
कल्मलीकिन् - kalmalIkin -
adj.
- burning
कुषाकु - kuSAku -
adj.
- burning
ज्वाल - jvAla -
adj.
- burning
तपन - tapana -
adj.
- burning
तपस्वत् - tapasvat -
adj.
- burning
तपिष्णु - tapiSNu -
adj.
- burning
तपिष्ठ - tapiSTha -
adj.
- burning
तपुस् - tapus -
adj.
- burning
तपुषि - tapuSi -
adj.
- burning
दहन - dahana -
adj.
- burning
दक्षु - dakSu -
adj.
- burning
दक्षुस् - dakSus -
adj.
- burning
दाहक - dAhaka -
adj.
- burning
दाहिन् - dAhin -
adj.
- burning
दाह - dAha -
m.
- cauterizing
परीदाह - parIdAha -
m.
- cauterizing
दाहन - dAhana -
n.
- cauterizing
मांसदग्ध - mAMsadagdha -
n.
- cauterizing of the flesh
जाम्बवौष्ठ - jAmbavauSTha -
n.
- cauterizing needle or probe
जाम्बवोष्ठ - jAmbavoSTha -
n.
- cauterizing needle or probe
सम्यग्दग्ध - samyagdagdha -
n.
- right burning or cauterizing
बिन्दु - bindu -
m.
- particular mark like a dot made in cauterizing
Wilson
English
दाह
m.
(-हः)
1 Burning, combustion.
2 Morbid heat.
3 Actual or potential cautery.
E.
दह to burn, घञ्
aff.
Apte
English
दाह [dāha] दाहक [dāhaka] दाहन [dāhana] दाह्य [dāhya], दाहक दाहन दाह्य
&c.
See under दह्.
दाहः [dāhḥ], [दह्-भावे-घञ्]
Burning, conflagration
दाह- शक्तिमिव कृष्णवर्त्मनि
R.*
11.42
छेदो दंशस्य दाहो वा
M.*
4.4
Ki.*
5.14.
Glowing redness (as of the sky).
The sensation of burning, internal heat.
Feverish or morbid heat.
A place of cremation
Vās.19.26.
Cauterizing
M.*
4.4.
Comp.
-अगुरुः
n.
, -काष्ठम् a kind of agallochum. -आत्मक
a.
destructive, having power to burn, combustible
शमप्रधानेषु तपोधनेषु गूढं हि दाहात्मकमस्ति तेजः
Ś.*
2.7. -ज्वरः inflammatory fever.-सरः, -सरस्
n.
, -स्थलम् a place where dead bodies are burnt, cemetery. -हर, -हरण
a.
allaying heat. (-रम्, णम्) the Uśīra plant.
Apte 1890
English
दाहः [दह्-भावे-घञ्] 1 Burning, conflagration
दाहशक्तिमिव कृष्णवर्त्मनि R. 11. 42
छेदो दंशस्य दाहो वा M. 4. 4
Ki. 5. 14.
2 Glowing redness (as of the sky).
3 The sensation of burning, internal heat.
4 Feverish or morbid heat.
Comp.
अगुरु n.,
काष्ठं a kind of agallochum.
आत्मक a. destructive, having power to burn, combustible
Ś. 2. 7.
ज्वरः inflammatory fever.
सरः,
सरस् n.,
स्थलं a place where dead bodies are burnt, cemetery.
हर,
हरण a. allaying heat. (
रं,
णं) the Uśīra plant.
दाह, दाहक, दाहन, दाह्य, &c. See under दह्.
Monier Williams Cologne
English
दाह
m.
(fr. दह्) burning, combustion, conflagration, heat,
KātyŚr.
Mn.
Yājñ.
MBh.
R.
&c.
place of cremation,
Vas.
xix, 26
glowing, redness (of the sky
cf.
दिग्-),
Mn.
MBh.
VarBṛS.
&c.
cauterizing, cautery (of a wound),
Suśr.
Mālav.
iv, 4
internal heat, fever,
Suśr.
pl.
N.
of a people (v.l. for वैदेह),
VāyuP.
1
Monier Williams 1872
English
दाह दाह, अस्, m. (fr. rt. 1. दह्), burning,
combustion, conflagration
glowing redness (as of
the sky
cf. दिग्-दाह)
cauterizing, cautery (in
surgery)
the sensation of burning, internal heat
the
heat of a fever, feverish or morbid heat [cf. अन्तर्-द्°,
गृह-द्°, गेह-द्°]
(आस्), m. pl., N. of a people
(a various reading for वैदेह, q. v.)
—दाह-
काष्ठ, अम्, n. a kind of Agallochum used as a
perfume
[cf. दाहागुर।]
—दाह-ज्वर, अस्, m.
inflammatory fever.
—दाह-मय, अस्, ई, अम्, con-
sisting in burning or heat.
—दाहमय-त्व, अम्,
n. the state of consisting in burning, &c.
—दाह-
वत्, आन्, अती, अत्, burning, heated, on fire.
—दाह-
सर, अस्, m. or दाह-सरस्, अस्, n. or दाह-स्थल,
अम्, n. a place where dead bodies are burnt.
—दाह-
हरण, अस्, or ई, अम्, removing heat
(अम्), n.
the root of Andropogon Muricatus, (a fragrant grass,
the root of which when woven into screens and kept
wet tempers the hot winds, = वीरण-मूल।)
—दा-
हागुरु (°ह-अग्°), उ, n. = दाह-काष्ठ, q. v.
—दाहात्मक (°ह-आत्°), अस्, इका, अम्, of an in-
flammable nature, easily kindled or burning, com-
bustible.
—दाहाधिकार (°ह-अध्°), अस्, m., N. of
a chapter of a medical work by Vṛnda on cauter-
izing, &c.
Macdonell
English
दाह dāh-a,
m.
burning, conflagration
cauterising
🞄being burnt
inward heat, feverish 🞄heat: diśāṃ dāha, preternatural redness of 🞄the sky.
Benfey
English
दाह दाह, i. e. दह् + अ,
m.
1. Burn-
ing, Man. 4, 115.
2. Conflagration,
Rām. 1, 3, 31.
3. Cauterising, Suśr. 1,
47, 8.
4. Feverish heat, Suśr. 1, 34,
16.
--
Comp.
अन्तर्-,
m.
inward heat,
Rām. 2, 85, 17.
Apte Hindi
Hindi
दाहः
पुं*
- दह् + घञ्
"जलन, दावाग्नि"
दाहः
पुं*
- दह् + घञ्
दहकती हुई लाली
दाहः
पुं*
- दह् + घञ्
जलन की उत्तेजना
दाहः
पुं*
- दह् + घञ्
"ताप, सन्ताप"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
दाह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸುಡುವುದು /ಭಸ್ಮವಾಗಿ ಮಾಡುವುದು
निष्पत्तिः - > दह (भस्मीकरणे) - "घञ्" (३-३-१८)
प्रयोगाः - > "मुहुरनुस्मरयन्तमनुक्षपं त्रिपुरदाहमुमापतिसेविनः" "छेदो दंशस्य दाहो वा क्षतेर्वा रक्तमोक्षणम्"
उल्लेखाः - > किरा० ५-१४, माल० ४-४-
दाह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹದೊಳಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂತಾಪ
दाह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉರಿತ
L R Vaidya
English
dAha {% m. %} 1. Burning, conflagration, दाहशक्तिमिव कृष्णवर्त्मनि R.xi.42, त्रिपुरदाहमुमापतिसेविनः Kir.v.14
2. glowing redness (as of the sky)
3. the sensation of burning
4. feverish or morbid heat.
Bopp
Latin
दाह (r. दह् s. अ)
1) actio urendi. RAGH. 11. 42.
2) exu-
stio, conflagratio. H. 1. 44.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
dāha (m.
in this sense seems unrecorded in Skt., Pali, or Pkt.), fig. pain, sorrow: sarva-dāha-vināśanī Mv 〔i.314.13〕 (vs), said of Buddhaʼs voice.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
दाह auch Verbrennungsplatz, Vasiṣṭha 19, 26.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दाहः,
पुं,
(दह + भावे घञ् ।) दहनम् भस्मीकरणम् (यथा, मार्कण्डेये ३० २३ ।“तदभावे नृपतिः कारयेत् स्वकुटुम्बिना ।तज्जातीयैर्नरैःसम्यक्दाहाद्याःसकलाःक्रियाः
”)अथ शवदाहविधिर्यथा, --“गत्प्राणं ज्ञात्वा पुत्त्रादिः स्नात्वा अन्नं कृत्वास्थापयेत् ततो गतप्राणं स्नापयित्वा वाससासर्व्वं शरीरमाच्छाद्यास्तीर्णकुशायां भूमौ दक्षि-णाशिरसं स्थापयेत् ततो घृतेनाभ्यज्य, ओँ गयादीनि तीर्थानि ये पुण्याः शिलो-च्चयाः ।कुरुक्षेत्रञ्च गङ्गाञ्च यमुनाञ्च सरिद्बराम्
कौशिकीं चन्द्रभागाञ्च सर्व्वपापप्रणाशिनीम् ।भद्रावकाशां गण्डक्यां सरयूं पनसां तथा
वैणवञ्च वराहञ्च तीर्थं पिण्डारकं तथा ।पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितः सागरांस्तथा
इति चिन्तयित्वा पुनः स्नापयेत् वस्त्रान्तरंपरिधाप्य उपवीतमुत्तरीयञ्च दत्त्वा चन्दना-दिनोपलिप्य कर्णनासिकानेत्रद्वयमुखात्मकेषुसप्तच्छिद्रेषु सुप्तसुवर्णखण्डिकास्तदभावे कांस्या-दिखण्डिका निःक्षिपेत् ततो वस्त्रान्तरेणा-च्छाद्य वहेयुः वहनकाले आमपात्रस्थं तद-न्नार्द्धं वर्त्मार्द्धे त्यजेत् अर्द्धं पिण्डार्थमवशेषयेत् ।ततोऽग्निदाता पुत्त्रादिश्चिताभूमौ गत्वा तद-न्नार्द्धं तिलसहितं पिण्डदानेतिकर्त्तव्यतया उत्-सृजेत् सा यथा, -- गोमयेनोपलिप्तायां भूमौपातितवामजानुः प्राचीनावीती कुशमूलेन ओँअपहता सुरा रक्षांसि वेदिसद इत्यनेन दक्षि-णाग्ररेखां कुर्य्यात् तदुपरि कुशानास्तीर्य्य ओँएहि प्रत सौम्य गम्मीरेभिः पथिभिः पूर्व्विणेभि-र्देह्यस्मभ्यं द्रविणेह भद्रं रयिञ्च नः सर्व्ववीरंनियच्छ इत्यावाह्य सतिलजलपात्रं वामहस्ता-द्दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा ओँ अद्यामुकगोत्र प्रेता-मुकदेवशर्म्मन्नवने निक्ष्व इत्यवनेजयेत् ओँअद्यामुकगोत्र प्रेतामुकदेवशर्म्मन्नेतत्तेऽन्नमुप-तिष्ठतां इति वामहस्तगृहीतामपात्रादन्नं सतिलंदक्षिणहस्तेन गृहीत्वा कुशोपरि दद्यात् पिण्ड-पात्रप्रक्षालनजलेन तदुपरि प्रत्यवनेजनं तूष्णांगन्धादिदानं सामगेतरेषान्तु नावाहनमितिविशेषः ततः पुत्त्रादिः स्नात्वा चितां रचयित्वातत्र दारुचयं कुर्य्यात् तदुपरि वस्त्रद्बयसहितंदक्षिणाशिरसं सामगमधोमुखं पुमांसं न्यसेत् ।नार्य्यास्तृत्तानदेहत्वं सामगेतरेषां उत्तराशिर-स्त्वम् ततो देवाश्चाग्निमुखाः सर्व्वे हुताशनंगृहीत्वा एनं दहन्तु इति मनसा ध्यात्वाग्निंगृहीत्वा, ओँ कृत्वा तु दुष्करं कर्म्म जानतावाप्यजानता ।मृत्युकालवशं प्राप्य नरं पञ्चत्वमागतम्
धर्म्माधर्म्मममायुक्तं लोभमोहसमावृतम् ।दहेयं सर्व्वगात्राणि दिव्यान् लोकान् गच्छतु
इति पठित्वा त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य दक्षिणामुखःशिरः स्थाने दद्यात् स्त्रीदाहे नरमित्येव पाठःन नारीमित्यूहः ततो दाहे वृत्ते प्रादेश-प्रमाणाः सप्तकाष्टिका गृहीत्वा चिताग्निं सप्त-वारान् प्रदक्षिणीकृत्य सप्तकाष्ठिका एकैक-क्रमेण चिताग्नौ प्रक्षिपेत् ततः कुठारेण क्रव्या-दाय नमस्तुभ्यिति मन्त्रं सकृत् पठित्वाचितास्थज्वलद्दारूपरि सप्तप्रहारा देयाः तमग्नि-मपश्यद्भिर्व्वामावर्त्तेन स्नातुं नदी गन्तव्या ।नग्नं शवं दहेत् शवसम्बन्धिवस्त्रादि श्मशान-वासिचाण्डालादिभ्यो दद्यात् सूतिकां रज-स्वलाञ्च वस्त्रान्तरावृतां सतिलपञ्चगव्यं जल-पूर्णकुम्भं आपोहिष्टीयवामदेव्यादिभिरभिमन्त्र्यस्नापयित्वा दहेदिति विशेषः गर्भवत्यास्तु गर्भंनिःसार्य्य स्थानान्तरे निःक्षिप्य तस्या दाहःकार्य्यः ततो जलसमीपं गत्वा पुत्त्रादयःप्रयोगदानाभिज्ञं श्यालकादिकं प्रार्थयेयुः उदकंकरिष्याम इति तेन कुरुध्वं मा चैवं पुन-रित्यशतवर्षे प्रेते कुरुध्वमेवेतरस्मिन् इत्युत्तरेदत्ते वृद्धपुरःसरमवतरणं जले ततः परिहित-वस्त्रं प्रक्षाल्य तदेव परिधाय प्राचीनावीतिनोदक्षिणासुखाः ओँ अपनः शोशुचदथमित्यनेनमन्त्रेण वामहस्तानामिकया अप आलोड्यएकवस्त्राः सकृन्निमज्योन्मज्याचम्य दक्षिणा-मुखास्तर्पयेयुः ततः ओँ अमुकगोत्रं प्रेतममुक-देवशर्म्माणं तर्पयामीति सामगानां प्रयोगःयजुर्व्वेदिनान्तु अमुकगोत्र प्रेतामुकदेवशर्म्मन्ने-तत्ते तिलोदकं तृप्यस्वेति एकाञ्जलिदानमाव-श्यकं अञ्जलित्रयदाने फलातिशयः ततः पुनःस्नात्वा जलादुत्थानं बालपुरःसरं कार्य्यम् ।ततः साद्बले उपविश्य, मानुष्ये कदलीस्तम्भनिःसारे सारमार्गणम् ।यः करोति संमूढो जलयुद्बुदसन्निभे
पञ्चधा सम्भृतः कायो यदि पञ्चत्वमागतः ।कर्म्मभिः स्वशरीरोत्थैस्तत्र का परिदेवना
गन्त्री वसुमती नाशमुदधिर्दैवतानि ।फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको यास्यति
श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतोऽवशः ।अतो रोदितव्यं हि क्रिया कार्य्या विघानतः
इति चिन्तयित्वा गृहद्बारं समागत्य निम्ब-पत्राणि दन्तैः खण्डयित्वा शमी पापं शमय-त्विति शमीं स्पृष्ट्वा अश्मेव स्थिरो भूयासं इत्य-श्मानं पदा स्पृष्ट्वा अग्निर्नः शर्म्म यच्छतु इतिअग्निं स्पृष्ट्वा वृषभच्छागयोर्म्मध्ये स्थित्वा ह्योगि-तिमन्त्रेण द्वावपि स्पृष्ट्वा गोमयमुदकं गौरसर्ष-पांश्च स्पृष्ट्वा बालपुरःसरा गृहं विशेयुः दिवाचेद्दाहस्तदा रात्रौ ग्रामप्रवेशः रात्रौ चेत्तदादिवसे अशक्तौ ब्राह्मणानुमतिं गृहीत्वा काल-प्रतीक्षणं विना प्रवेष्टव्यम् ।” इति शुद्धितत्त्वम्
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दाह
पु०
दह--भावे घञ् भस्मीकरणे “दाहशक्तिरिवकृष्णवर्त्मनि” रघुः “दाहादूर्द्ध्वमशौचं स्यात् यस्यवैतानिकोविधिः” शु० त० स्मृतिः “पांशुवर्षे निशां दाहे” मनुः ।शवदाहप्रकारः छन्दोगपरिशिष्टे उक्तो यथा“दुर्बलं स्नापयित्वा तं शुद्धचेलाभिसंवृतम् दक्षिणा-शिरसं भूमौ बर्हिष्मत्यां निवेशयेत् वृतेनाभ्यक्तमा-प्लाव्यं सुवस्त्रमुपवीतिनम् चन्दनोक्षितसवाङ्ग सु-मनोभिर्विभूषयेत् हिरण्यशकलान्यस्य क्षित्वा छिद्रेषुसप्तसु मुख्येव्यथ पिधायैन निर्हरेयुः सुतादयः ।आमपात्रेऽन्नमादाय प्रेतमग्निपुरःसरम् एकोऽनु-गच्छेत्तस्यार्द्धमर्द्धं षथ्युत्सृजेद्भवि अर्द्धमादहनंप्राप्त आसीनोदक्षिणामुखः सव्यं जान्वाच्य शनकैःसतिलं पिण्डदानवत्” “अथ पुत्त्रादिराहृत्य कु-र्य्याद्दारुचयं महत् भूप्रदेशे शुचौ देशे पश्चाच्चित्यादिलक्षणम् तत्रोत्तानं निपात्यैनं दक्षिणाशिरसं सूखे ।आज्यपूर्णां स्रुचं दद्याद्दक्षिणाग्रं नसि स्रुवम्” घृ-ताक्तस्याल्पावने विशेपमाह वराहपुराणम् “दक्षिणा-शिरसं कृत्वा सचेलन्तु शवं तथा तीर्थस्वावाहनंकृत्वा स्नपनं तत्र कारयेत् गयादीनि तीर्थानिये पुण्याः शिलोच्चयाः कुरुक्षेत्रञ्च गङ्गाञ्च यमुनाञ्चसरिद्वराम् कौशिकीं चन्द्रभागाञ्च सर्वपापप्रणा-शिनीम् भद्रावकाशां सरयूं गण्डकीं पनसां तथा ।वैणवञ्च वराहञ्च तीर्थं पिण्डारकं तथा पृठिव्यांयानि तीर्थानि सरितः सागरांस्तथा ध्यात्वा तु मनसासर्वे कृतस्नानं गतायुषम् देवाश्चाग्निमुखाः सर्वेगृहीत्वा तु हुताशनम् गृहीत्वा पाणिना चैवमन्त्रमेतमुदीरयेत्” ओम् “कृत्वा तु दुष्कृतं कर्म्मजानता वाप्यजानता मृत्युकालवशं प्राप्य नरं पञ्च-त्वमागतम् धर्माधर्मसमायुक्तं लोभमोहसमावृतम् ।दहेयं सर्वगात्राणि दिव्यान् लोकान् गच्छतु एव-मुक्त्वा ततः शीघ्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ज्वलमानंतथा वह्निं शिरःस्थाने प्रदापयेत् चातुर्वर्ण्येषु संस्थान-मेवं भवति पुत्त्रिके!” साग्निकदाहप्रकारस्तु नारायणभट्टकृतान्त्येष्टिपद्धतौ दृश्यः ।२ कुपितपित्तेजदेहसन्तापभेदे यथाह पित्तकोपकारणमुक्त्वाविदाहिलक्षणे भावप्र “विदाहि द्रव्यमुद्गारमम्लंकुर्य्यात्तथा तृषाम् हृदि दाहञ्च जनयेत् पाकङ्गच्छतियच्चिरात्” “असिद्धिमत्सु चैतेषु दाहः परम इष्यते” ।“अतिदग्धे दाहपाकरागस्नावाङ्गमर्द्दक्लमपिपासामूर्च्छाःस्युर्मरणं वा पाकान्ते गलताल्वोष्ठशोषदाह-सन्तापान् जनयति” इति सुश्रु०
Capeller
German
दाह
m.
das Brennen, Verbrennen (trans.
u. intrans.), Glühen, Glut, Hitze.
Burnouf
French
दाह दाह
m.
(दह्) combustion.
Feu
chaleur
brûlante
au fig. feu de la fièvre
agitation fébrile.
दाह्यामि (c. de दह्) faire que qqn. puisse brûler qqc.,
2 ac.
Faire brûler, ordonner de mettre le feu.
दाहसर
m.
(सृ) place d'un bûcher funéraire.
दाहहरण
n.
(हृ) andropogon muricatum, [la racine
sert à faire des écrans et des stores que l'on oppose aux vents
chauds].
Stchoupak
French
दाह-
m.
fait de brûler, de consumer
conflagration, embrasement (du
ciel), incendie
brûlure (fig. aussi)
inflammation, cautérisation
-क- a. brûlant, incendiant, embrasant.
°ज्वर-
m.
fièvre inflammatoire.
°प्रेमन्-
m.
nt. amour brûlant (cf. दाव°).
°वदान्यता-
f.
conflagration violente, brûlure intense.
दाहात्मक- -इका- a. naturellement inflammable, incandescent,
prêt à prendre feu.