दम (dama)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
Englishदम r. 4th cl. (इर, उ) इरदमु (दाम्यति) 1. To tame or subject as an enemy
to quiet or pacify, to tranquilize.
2. To be tamed or tranquilized.
दिवा० प० अक० सेट् ।
दम (-मः)
1. Punishing, chastisement, punishment.
2. Taming, sub-
duing.
3. Self-command, endurance of the most painful austerities.
4. Self-restraint, subduing the senses, suppressing the appetites,
passions, &c.
5. Mud, mire.
6. (In the Vedas, ) The hall of sacri-
fice.
दम् to tame or subdue, affix भावे घञ् ।
Capeller Eng
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English दम dama subduing
दम dama taming
दम dama self-command
दम dama punishment
दम dama house
दम dama fine
दम dama self-restraint
दम dama self-control
दम dama home
Wilson
EnglishApte
Englishदमः [damḥ], [दम् भावे घञ्]
Taming, subduing.
Selfcommand, subduing or curbing the passions, selfrestraint
* 1.1.2
1.4
(निग्रहो बाह्यवृत्तीनां दम इत्यभिधीयते).
Drawing the mind away from evil deeds or curbing its evil propensities
(कुत्सितात्कर्मणो विप्र यच्च चित्तनिवारणं स कीर्तितो दमः).
Firmness of mind,
Punishment, fine
चिकित्सकानां सर्वेषां मिथ्या प्रचरतां दमः 9.284, 29
8.293
2.4
1.18.41.
Mire, mud.
Viṣṇu.
of a brother of Damayantī.
दमः [damḥ] मम् [mam], मम्
A house, home
दमेदमे समिधम् Vāj.8.24.
The immates of a house. -कर्तृm. a lord, ruler. -घोषः of a king, father of शिशुपाल. q. v.
Apte 1890
Englishदमः [दम् भावे घञ्] 1 Taming, subduing.
2 Self-command, subduing or curbing the passions, self-restraint
Bg. 10. 4
(निग्रहो बाह्यवृत्तीनां दम इत्यभिधीयते).
3 Drawing the mind away from evil deeds or curbing its evil propensities
(कुत्सितात्कर्मणो विप्र यच्च चित्तनिवारणं स कीर्तितो दमः).
4 Firmness of mind.
5 Punishment, fine
Ms. 9. 284, 290
8. 293
Y. 2. 4.
6 Mire, mud.
7 Viṣṇu.
8 N. of a brother of Damayantī.
मः
मं Ved. 1 A house, home.
2 The inmates of a house.
Comp.
कर्तृ m. a lord, ruler.
घोपः N. of a king, father of शिशुपाल q. v.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishदम, अस्, अम्, m. n., Ved. house, home, (pro-
perly ‘domain, ’ the place of the husband's do-
minion)
the inmates of a house [cf. Gr. δόμος,
δέμω
Lat. domus
Goth. timryan
Angl. Sax.
timber, timbrian]
(अस्, आ, अम्), (at the end of
comp.) taming, subduing, see अरिन्-दम
(अस्), m.,
N. of several men
of a Maharṣi
of one of the
three sons of Bhīma, king of Vidarbha
taming,
subduing
self-command, self-restraint, self-control,
endurance of painful austerities, temperance, sub-
duing the passions
punishing, punishment, chastise-
ment, fine, mulct, a N. of Prajā-pati (?)
mud,
mire (?) .
—दम-कर्तृ, ता, m. a ruler.
—दम-
घोष, अस्, m. a prince of the lunar race, king of
Cedi, father of Śiśu-pāla.
—दमघोष-सुत, अस्,
m., N. of Śiśu-pāla, the enemy of Kṛṣṇa.
—दम-
मय, अस्, ई, अम्, consisting of self-control.
—दम-
स्वसृ, आ, f. ‘the sister of Dama, ’ a N. of Dama-
yantī.
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishHindi
Hindiआत्मसंयम
Apte Hindi
Hindiदमः
- दम् + घञ्
"पालना, दमन करना"
दमः
- दम् + घञ्
"आत्मनियन्त्रण, अपनी उग्र भावनाओं को वश में करना, आत्मसंयम"
दमः
- दम् + घञ्
"बुराई की ओर से मन को हटाना, बुरी वृत्तियों का दमन करना"
दमः
- दम् + घञ्
मन की दृढ़ता
दमः
- दम् + घञ्
"दण्ड, जुर्माना"
दमः
- दम् + घञ्
"दलदल, कींचड़"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaदम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿಗ್ರಹ /ಹತೋಟಿ /ಅಂಕೆ /ಬಹಿರಿಂದ್ರಿಯ ವ್ಯಾಪಾರಗಳನ್ನು ಅಂಕೆಯಲ್ಲಿಡುವುದು
निष्पत्तिः - > दमु (उपशमे) - "घञ्" (३-३-१८)
प्रयोगाः - > "बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः"
उल्लेखाः - > गीता० १०-४
विस्तारः - > "निग्रहो बाह्यवृत्तीनां दभ इत्यभिधीयते"
दम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಂಡನೆ /ಶಿಕ್ಷೆ /ದಂಡೋಪಾಯ
प्रयोगाः - > "निक्षेपस्यापहर्तारं तत्समं दापयेद्दमम्"
उल्लेखाः - > मनु० ९-१९२
विस्तारः - > "साहसं तु दमो दण्डः" - अम० ।
दम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿತ್ತಸ್ಥೈರ್ಯ ಮನಸ್ಸು ವಿಕಾರಹೊಂದುವುದು
दम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಡಗಿಸು /ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಡುವುದು
दम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕರ್ದಮಮಹರ್ಷಿ
दम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಪಸ್ಸಿನ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು
विस्तारः - > "दमस्तु दमथे दण्डे कर्दमे दमनेऽपि च" - मेदि० ।
L R Vaidya
Englishdama {% m. %} 1. Taming, subduing
2. self-command, subduing the passions, curbing the senses (निग्रहो बाह्यवृत्तीनां दम इत्यभिधीयते) Bg.x.4
3. curbing the evil propensities of the mind, turning the mind from bad deeds (कुत्सितात्कर्मणो विप्र यच्च चित्तनिवारणं स कीर्तितो दमः)
4. firmness of the mind
5. punishment, fine, M.ix.284
6. mud, mire.
Bopp
LatinIndian Epigraphical Glossary
EnglishLanman
Englishdáma, m. n. house, home. [cf. δόμος, Lat.
domus, ‘house, home’: it is not certain
whether dáma comes from √dam and so
means lit. ‘the place where one is master,
one's Gebiet, ’ or whether it is to be
connected w. δέμω, ‘build’: in the latter
case, it would mean lit., like Ger. Bau, ‘a
building, ’ and should be connected w. AS.
timber, *tem-ra, ‘building-material, a building,
’ Eng. timber, ‘building-material, ’ Ger.
Zimmer, ‘building-material, a building, a
room.’]
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritउपजापः पुनर्भेदो दण्डः स्यात्साहसं दमः ॥ ७३६ ॥
उपजाप (पुं), भेद (पुं), दण्ड (पुं), साहस (क्ली), दम (पुं)
Mahabharata
EnglishDama^1, son of Bhīma, the Vidarbha king. § 344 (Nalopākhyānap.): III, 53, 2080.
Dama^2, a ṛshi. § 734 (Ānuśāsanik.): XIII, 26, 1762.
Dama^3 = Vishṇu (1000 names).
पुराणम्
Englishदम १ / DAMA I. The brother of damayantī. No other information about dama is available in the Purāṇas.
दम २ / DAMA II. A hermit. He was one of the hermits who came to visit bhīṣma when he was lying on the bed of arrows. (M.B. anuśāsana parva, Chapter 26, Stanza 4).
दम / DAMA. See Śaṁbara.
Vedic Reference
EnglishDama, ‘house, ’ is a word that occurs several times in the
Rigveda.^1 It denotes, according to Roth, ^2 the place in which
a man wields uncontrolled power (from the root dam, ‘control’).
1) i. 1, 8
61, 9
75, 5
143, 4
ii. 1, 2,
etc.
Vājasaneyi Saṃhitā, viii. 24.
2) St. Petersburg Dictionary, s.v. But
this seems very doubtful in view of the
apparent connexion of δόμος and δέμω,
‘build, ’ in Greek.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritदम, भ य उ इर् शमे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(दिवां-परं-अकं-सकञ्च-सेट् । उदित्वात् क्त्वावेट् ।)भ य, दाम्यति । उ, दमित्वा दान्त्वा । इर्, अदमत् अदमीत् । अस्मात् पुषादित्वात् नित्यंङ इत्यन्ये । शमः शान्तीभावः । दाम्यति मुनिः ।शम इतिपदस्य ञ्यन्तस्यापि सम्भवे शान्ती-करणेऽप्ययमिति धातुप्रदीपः । दमित्वाप्यरि-सङ्घातान् । इति दुर्गादासः ॥
दमः, (दमनमिति । दम + भावे घञ् । “नो-दात्तोपदेशस्येति ।” ७ । ३ । ३४ । इति वृद्ध्य-भावः ।) दण्डः । इत्यमरः । २ । ८ । २१ ॥
दण्डस्य लक्षणं यथा, --“दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्ब्बुधाः ।यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति निर्भयः ।प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत् साधु पश्यति ॥
”इति मत्स्यपुराणम् ॥
(यथा, मनुः । ८ । १९२ ।“निक्षेपस्यापहर्त्तारं तत्समं दापयेत् दमम् ॥
”)तपःक्लेशसहिष्णुता । तत्पर्य्यायः । दान्तिः २दमथः ३ । इत्यमरः । ३ । २ । ३ ॥
दमनम् ।तत्तु वाह्येन्द्रियनिग्रहः । इति वेदान्तसारः ॥
विषयाद्व्यावृत्तस्य मनसो यथेष्टविनियोगयोग्यता ।इति केचित् ॥
दमस्य लक्षणं यथा, --“कुत्सितात् कर्म्मणो विप्र ! यच्च चित्तनिवारणम् ।स कीर्त्तितो दमः प्राज्ञैः समस्ततत्त्वदर्शिभिः ॥
”इति पाद्मे क्रियायोगसारः ॥
(यथा, मनुः । ६ । ९२ ।“धृतिःक्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।धीर्विद्या सत्यमक्राधा दशकं धर्म्मलक्षणम् ॥
”)कर्द्दमः । इति मेदिनी । मे, १४ ॥
(गृहम् ।इति निघण्टुः । ३ । ४ ॥
यथा, ऋग्वेदे । १ । ७५ । ५ ।“अग्ने यक्षि स्वं दमम् ॥
”महर्षिविशेषः । यथा, महाभारते । १३ । २६ । ५ ।“विश्वामित्रः स्थूलशिराः सम्बर्त्तः प्रमतिर्दमः ॥
”मरुत्तस्य राज्ञः पुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । २ । २९ ।“मरुत्तस्य दमः पुत्त्रस्तस्यासीद्राजवर्द्धनः ॥
”मरुत्तस्य पौत्त्रः । इति मार्कण्डेयपुराणम् । यथातत्रैव । १३४ । १ -- ५ ।“एवं स राजा धर्म्मात्मा नरिष्यन्तोऽभवत् पुरा ।मरुत्ततनयो विप्र ! विख्यातबलपौरुषः ॥
”“नरिष्यन्तस्य तनयो दुष्टारिदमनो दमः ।शक्रस्येव बलं तस्य दयाशीलं मुनेरिव ॥
वाभ्रव्यामिन्द्रसेनायां स जज्ञे तस्य भूभृतः ।नववर्षाणि जठरे स्थित्वा मातुर्महायशाः ॥
यद्ग्राहयामास दमं मातरं जठरे स्थितः ।दमशीलश्च भविता यतश्चायं नृपात्मजः ॥
ततस्त्रिकालविज्ञानः स हि तस्य पुरोहितः ।दम इत्यकरोत् नाम नरिष्यन्तसुतस्य तु ॥
स दमो राजपुत्त्रस्तु धनुर्व्वेदमशेषतः ।जगृहे नरराजस्य सकाशाद्वृषपर्व्वणः ॥
”अस्य विशेषविवरणन्तु तत्रैवाध्याये विशेषतोद्रष्टव्यम् ॥
भीमस्य राज्ञः पुत्त्रविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । ५३ । ९ ।“कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनुदारान् महायशाः ।दमयन्तीं दमं दान्तं दमनञ्च सुवर्च्चसम् ॥
”विष्णुः । यथा, तत्रैव । १३ । १४९ । १०५ ।“धनुर्धरो धनुर्व्वेदो दान्तो दमयिता दमः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskritदम शमे दण्डे च दिवा० शमा० अक० सेट् । दाम्यतिअदमत्--अदमीत् ददाम देमतुः । णिच् दमयति तेअदिदमत् त ट्वित् दमथुः दमितः दान्तः । उदित्दमित्वा दान्त्वा । “यमो दाम्यति राक्षसान्” “जानु-भ्यामदमच्चान्यान्” “दमित्वाप्यरिसंघातान्” “अदान्तांस्त्रिदशैरपि” भट्टिः । दमः दम्यः दमनः ।
दम दम--भावे घञ् । १ दण्डे, २ बाह्येन्द्रियाणां स्वस्व-विषयेभ्यो निवर्त्तने, “निग्रहो बाह्यवृत्तीनां दमइत्यभिधीयते” इत्युक्ते वाह्येन्द्रियव्यापाररोधे, विका-रहेतुसन्निधानेऽपि ३ मनसः स्थैर्य्ये, “कुत्सितात् कर्मणोविप्र! यच्च चित्तनिवारणम् । स कीर्त्तितो दम”इत्युक्ते ४ कुकर्मभ्यो मनसो निवारणे, ५ कर्दमे, मेदि०६ दमने च । ६ भीमनृपपुत्रभेदे दमयन्तीशब्दे दृश्यम् ।७ विष्णौ दमयितृशब्दे दृश्यम् ।
Capeller
GermanGrassman
German1. dáma, m. [gr. δόμος, Cu. 〔265〕
vgl. Ku. 〔11, 15〕 und dám], Haus, Wohnung, Wohnsitz.
-am {75, 5}.
-āya {240, 3}.
-e {60, 4}
{61, 9}
{67, 10}
{73, 4}
{174, 3} (siṃhás ná 〰)
{192, 2}. _{192, 7}. _{192, 8}
{195, 3}
{237, 9}
{263, 15}
{282, 2}
{301, 15}
{304, 3}
{305, 4}
{397, 12}
{442, 6}
{443, 10} (viśā́m)
{453, 4}
{517, 2}. _{517, 19} (Gegensatz váne)
{528, 2}
{558, 4}
{627, 12}
{664, 15}
{833, 4}
{917, 1}. _{917, 10}
{993, 4}. — své dáme, své ā́ dáme {1, 8}
{71, 6}
{94, 14}
{143, 4}
{193, 4}. _{193, 11}
{226, 7}
{244, 2}
{298, 8}
{402, 3}
{823, 2}. — dámedame {128, 4}
{303, 3}
{355, 5}
{360, 8}
{515, 1}
{531, 2}.
-eṣu {199, 3}
{711, 11}.
Burnouf
Frenchदम दम (दम्) action de dompter, de soumettre
de
soumettre la sensualité.
Châtiment.
[En compos.] qui dompte,
qui soumet.
Gr.δαμος par ex. dans
ἱππόδαμος, etc.
Lat. damnare, etc.
दमक a. qui dompte
qui punit.
दमघोष np. d'un prince de la race lunaire, père de
Śiśupāla et roi de Tchêdi.
दमथ (sfx. थ) châtiment
pénitence qu'on
s'inflige à soi-même.
दमन (sfx. अन) dompteur, triomphateur.
Homme qui a
dompté ses passions.
L'armoise, plante.
दमयामि
pp. दमित (c. de दम्).
दमिन् a. (sfx. इन्) qui dompte, qui soumet.
Stchoupak
Frenchदम-
fait de dompter, discipline, maîtrise de soi, contrôle
intérieur, fermeté
mesure de discipline, punition
de divers personnages
ifc. dompteur de.
°घोष- d'un roi, père de Śiśupāla
°घोष-ज-
°घोष-सुत- शिशुपाल।
°दान- nt. du. maîtrise de soi et charité.
°शरीरिन्- a. qui maîtrise, discipline son corps.
दमोपेत- a. qui sait se maîtriser, doué de fermeté.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.