| YouTube Channel

दन्दशूकः (dandazUkaH)

 
Apte
English
दन्दशूकः [dandaśūkḥ], a [दंश्-यङ्-ऊक]
Biting, venomous. उवाचो- पायं नितरां दन्दशूकाः प्रमादिनः । सर्पसत्रे प्रयास्यन्ति तीक्ष्णा विषधराः क्षयम् ॥ Bm. 1.163-4.
Mischievous, malignant
Mb.
 * 5.35.64.
कः A serpent, snake
Bhāg.*
 5.26.33.
A reptile in general.
A demon, Rākṣasa
इषु- मति रघुसिंहे दन्दशूकाञ्जिघांसौ
Bk.*
 1.26.
Apte Hindi
Hindi
दन्दशूकः
पुं*
 - -
"साँप, सर्प"
दन्दशूकः
पुं*
 - -
रेंगने वाला जन्तु
दन्दशूकः
पुं*
 - -
राक्षस
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सर्पः, भुजगः, भुजङ्गः, अहिः, भुजङ्गम्, उरगः, पृदाकुः, आशीविषः, विषधरः, चक्री, व्यालः, सरीसृपः, कुण्डली, गूढपात्, चक्षुःश्रवा, काकोदरः, फणी, दर्वीकरः, दीर्घपृष्ठः, दन्दशूकः, विलेशयः, उरगः, पन्नगः, भोगौ, जिह्नगः, पवनाशनः, विलशयः, कुम्भीनसः, द्विरसनः, भेकभुक्, श्वसनोत्सुकः, फणाधरः, फणधरः, फणावान्, फणवान्, फणाकरः, फणकरः, समकोलः, व्याडः, दंष्ट्री, विषास्यः, गोकर्णः, उरङ्गमः, गूढपादः, विलवासी, दर्विभृत्, हरिः, प्रचालकी, द्विजिह्वः, जलरुण्डः, कञ्चुकी, चिकुरः, भुजः
noun
जन्तुविशेषः, सः अगात्रायतसशल्कजन्तुः यः उरसा गच्छति।
"सर्पाः शून्यागारे वसन्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दन्दशूकः,
पुं,
 (गर्हितं दशतीति । दन्श + यङ् +“यजजपदशां यङः ।” ३ । २ । १६६ । इतिऊकः ।) सर्पः । (यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् ।“चक्षुःश्रवा दन्दशूको गूढपात् पन्नगोरगाः ॥
”)राक्षसः । इति मेदिनी । के, १९३ ॥
(हिंस्रे, त्रि ।यथा, भट्टिः । १ । २६ ।“इषुमति रघुसिंहे दन्दशूकान् जिघांसौधनुररिभिरसह्यं मुष्टिपीडं दधाने ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“दन्श दशने”@} 2 “दशनम् = दंष्ट्राव्यापारः।
हनुमूलगताः स्थूलदन्ताः दंष्ट्राः।
तद्व्यापारः क्षत- क्रियादिरूप इत्यर्थः।” इति बालमनोरमा।
“दंशने दशतीति स्यात् तत्र दंशयते णिचि।।
भाषणे दंशयेत् … … …।” 3 इति देवः।
4 दंशकः-शिका, दंशकः-शिका, 5 दिदङ्क्षकः-क्षिका, 6 दन्दशकः-दंदशकः-शिका
7 दंष्टा-दंष्ट्री, दंशयिता-त्री, दिदङ्क्षिता-त्री, दन्दशिता-दंदशिता-त्री
8 दशन्-न्ती, दंशयन्-न्ती, दिदङ्क्षन्-न्ती
-- दङ्क्ष्यन्-न्ती-ती, दंशयिष्यन्-न्ती-ती, दिदङ्क्षिष्यन्-न्ती-ती
-- -- दंशयमानः, दंशयिष्यमाणः, -- दन्दश्यमानः, दन्दशिष्यमाणः
9 प्रधट्-प्रधड्-प्रदशौ-प्रदशः
-- -- दष्टम्-दष्टः-दष्टवान्, दंशितः, दिदङ्क्षितः, दन्दशितः-तवान्
10 दंशः, 11 दशनः, 12 वृषदंशः, दंशः, दिदङ्क्षुः, 13 दन्दंशः, 14 दन्दशूकः 15
दंष्टव्यम्, दंशयितव्यम्, दिदङ्क्षितव्यम्, दन्दशितव्यम्
दंशनीयम्, दंशनीयम्, दिदङ्क्षणीयम्, दन्दशनीयम्
दंश्यम्, दंश्यम्, दिदङ्क्ष्यम्, दन्दश्यम्
16 ईषद्दंशः-दुर्दंशः-सुदंशः
-- -- दश्यमानः, दंश्यमानः, दिदङ्क्ष्यमाणः, दन्दश्यमानः
दंशः, दंशः, दिदङ्क्षः, दन्दशः
दंष्टुम्, दंशयितुम्, दिदङ्क्षितुम्, दन्दशितुम्
17 दशा-दष्टिः, दंशना, दिदङ्क्षा, दन्दशा
दंशनम्- 18 दशनम् 19, 20 दंष्ट्रः-दंष्ट्रा, दंशनम्, दिदङ्क्षणम्, दन्दशनम्
21 दष्ट्वा, दंशयित्वा, दिदङ्क्षित्वा, दन्दशित्वा
विदश्य, विदंश्य, विदिदङ्क्ष्य, प्रदन्दश्य
22 मूलकोपदंशम्, मूलकेनोपदंशम्, मूलकेनोपदश्य वा भुङ्क्ते।
23 कालखण्डोपदंशम्।
दंशम् २ दष्ट्वा २ दंशम् २ दंशयित्वा २ दिदङ्क्षम् २ दिदङ्क्षित्वा २ दन्दशम् २
दन्दशित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८१७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९८९। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। १६४-१६५)
04
=>
 [[१। ‘नकारजावनुस्वारपञ्चमौ झलि धातुषु।’ इति वचनात् नोपधोऽयं धातुः। नका- रस्य ‘नश्चापदान्तस्य झलि’ (८-३-२४) इत्यनुस्वारः। एवं सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[२। सनि, ‘व्रश्चंभ्रस्ज--’ (८-२-३६) इत्यादिना शकारस्य षकारे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति षकारस्य ककारे, षत्वे, अनुस्वारे च रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[३। ‘लुपसदचरजपजभदहदशगॄभ्यो भावगर्हायाम्’ (३-१-२४) इति भावगर्हायां यङ्। ‘अनिदिताम्--’ (६-४-२४) इति नकारलोपः। ‘जपजभदहदशभञ्जपशां च’ (७-४-८६) इति अभ्यासस्य नुगागमः। ‘स च पदान्तवद्वाच्यः’ (वा। ७-४-८५) इत्यनेन पदान्तवद्भावः। ‘वा पदान्तस्य’ (८-४-५९) इति परसवर्णविकल्पः। एवं यङन्ते सर्वत्र रूपद्वयं ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[४। तृचि, शकारस्य ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इत्यादिना षत्वे नकारस्यानुस्वारे, ष्टुत्वे च रूपम्। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [[५। शपि, ‘दंशसञ्जस्वञ्जां शपि’ (६-४-२५) इत्युपधानकारस्य लोपः।]]
09
=>
 [[६। क्विपि, नकारलोपे, षत्वधत्वजश्त्वचर्त्वविकल्पेषु रूपमेवं भवति।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०७१९+ ३१]
11
=>
 [[१। ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इति बाहुलकात् कर्तरि ल्युट्। यद्वा, नन्द्या- देराकृतिगणत्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युः। ‘दंशदशने’ इति धातुपाठनिर्देशात्, ‘दाम्नीशस--’ (३-२-१८२) इत्यत्र दश इति नकारलोपघटितत्वेन च निर्देशाद्वा क्ङिद्भिन्नप्रत्ययेऽपि क्वचिन्नलोपो भवतीति ज्ञायते। अतः पृषोदरादित्वात् (६-३-११०) नकारलोपो भवति।]]
12
=>
 [[२। वृषं दशतीति वृषदंशः = मार्जारः। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्।]]
13
=>
 [[३। यङ्न्तात् पचाद्यचि, यङो लुकि, उपधानकारलोपाभावे रूपमेवम्।]]
14
=>
 [[४। ‘वाऽसरूपोऽस्त्रियाम्’ (३-१-९४) इत्यनेन असरूपापवादप्रत्ययत्वात् उत्सर्गस्य वा बाधकः, यङन्तात् ‘यजजपदशां यङः’ (३-२-१६६) इत्यूकप्रत्ययः। दन्द- शूकः = सर्पः।]]
15
=>
 [[आ। ‘भयविह्वलमाशु दन्दशूकैर्विवशैराविविशे स्वमेव धाम।।’ शि। व। २०। ५८।]]
16
=>
 [[५। ‘ईषद्दुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल्’ (३-३-१२६) इति खल्। ‘इह सामान्योक्तावपि योग्यताबलादयं विषयविभागो लभ्यते--कृच्छ्रार्थे दुरि, अकृच्छ्रे इतरयोः इति।’ इति बृहच्छब्देन्दुशेखरे।]]
17
=>
 [[६। भिदादेराकृतिगणत्वेन, तत्र (३-३-१०४) पाठादङि, उपधानकारलोपे दशा इति क्षीरतरङ्गिणी। दशा = वर्तिरवस्था वस्त्रान्तावयवश्च। भिदादिष्वस्यादर्शनात् क्तिनि--दष्टिरिति रूपमिति बोध्यम्।]]
18
=>
 [[७। करणे ल्युटि, ‘दंश दशने’ इति धातुपाठबलात् नकारलोपे रूपमेवम्। ‘दंशेः करणे ल्युटि नलोपो वाच्यः’ इति नलोपः।’ इति धा। का। व्याख्याने (२-४०) दृश्यते। तादृशं वचनं तु भाष्यादौ न दृश्यते।]]
19
=>
 [[B। ‘कृत्वा स कृत्यं दशनांशुगौरं कृष्णं ययौ दैत्यनिदाघमेघम्।।’ धा। का। २। ४०।]]
20
=>
 [[८। ‘दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे’ (३-२-१८२) इति करणे ष्ट्रन् प्रत्ययः। प्रत्ययस्य षित्त्वेऽपि अजादिषु (४-१-४) पाठात् टाबेव। न ङीष्।]]
21
=>
 [पृष्ठम्०७२०+ २३]
22
=>
 [[१। ‘उपदंशस्तृतीयायाम्’ (३-४-४७) इति णमुल्। ‘तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम्’ (२-२-२१) इति समासविकल्पः। वाऽसरूपन्यायेन क्त्वाऽपि भवति। तेन मूल- केनोपदश्य इत्यपि साधुः।]]
23
=>
 [[आ। ‘स्वादुङ्कारं कालखण्डोपदंशं क्रोष्टा डिम्भं व्यष्त्रणद् व्यस्वनच्च।।’ शि। व। १८। ७७।]]