| YouTube Channel

दण्डी (daNDI)

 
Chandas
Sanskrit
सम-वृत्तम्,
अक्षराणि-
 72,
पादेऽक्षराणि-
 18
मात्राः - 25
सङ्ख्याजातिः - धृतिः
मात्रा-विन्यासः
दा दा द द द द दा दा द द द द दा दा द द द दा
लक्षण-मूलम् - आनन्दमिश्र-जालक्षेत्रम्
Hindi
Hindi
Dandii
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 दण्डी
noun
धृतराष्ट्रपुत्रः।
"दण्डिनः वर्णनं पुराणेषु प्राप्यते।"
Synonyms:
 दमनकः, दमनः, दान्तः, गन्धोत्कटा, मुनिः, जटिला, दण्डी, पाण्डुरागः, ब्रह्मजटा, पुण्डरीकः, तापसपत्री, पत्री, पवित्रकः, देवशेखरः, कुलपत्रः, विनीतः, तपस्वीपत्रः, मुनिपुत्रः, तपोधनः, गन्धोत्कटः, ब्रब्मजटी, कुलपुत्रकः
noun
वृक्षविशेषः, सुगन्धीपत्रयुक्तवृक्षः आयुर्वेदे अस्य गुणाः कुष्ठदोषद्वन्द्वत्रिदोषविषविस्फोटविकारहरत्वादि प्रोक्ताः
"द्विगुणनगणमिह वितनु हि दमनकमिति गदति शुचि हि [चिन्तामणि]"
Synonyms:
 दण्डी
noun
सः संन्यासी यः दण्डं धारयति।
"अस्माकं ग्रामे सिद्धः दण्डी आगतः।"
Synonyms:
 दण्डी
noun
एकं कुलम् ।
"दण्डी प्रवरग्रन्थे परिगणितः"
पुराणम्
English
दण्डी २ / DAṆḌĪ II. A god. This god is worshipped as a waiter of the Sun. The sun is consecrated in a chariot of one wheel, yoked with seven horses, and wearing two lotus flowers. On the rightside of the Sun his waiter daṇḍī will be standing as door-keeper with ink and pen in his hand, and on the left his waiter piṅgala will be standing with a stick in his hand. These two gate-keepers are the two gaṇas of the Sun. (agni purāṇa, Chapter 51).
दण्डी ३ / DAṆḌĪ III. A famous critic and writer of Sanskrit literature. He lived in the 6th century B.C. His critical work Kāvyādarśa made him famous. There are three chapters in this book. The first chapter is about criticism of poetry and the use of idioms. The second chapter deals with figurative language. The third chapter deals with alliteration and rhyme and the flaws in poetry.
‘Daśakumāracarita’, is supposed to be another work of daṇḍī. (History of Classical Sanskrit Literature).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दण्डी, [न्]
पुं,
 (दण्डोऽस्त्यस्येति । दण्ड + “अत-इनिठनौ ।” ५ । २ । ११५ । इति इनिः ।)जिनविशेषः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
(स तु कवी-नामन्यतमः काव्यादर्शदशकुमारचरितादिग्रन्थ-प्रणेता । शङ्कराचार्य्यसमकालीनोऽयम् । यथा, शङ्करविजये । १५ । १४० ।“स कथाभिरवन्तिषु प्रसिद्धान्विबुधान् बाणमयूरदण्डिमुख्यान् ।शिथिलीकृतदुर्म्मताभिमानान्निजभाष्यश्रवणोत्सुकांश्चकार ॥
”)यथा, कालिदासः ।“जाते जगति वाल्मीके कविरित्यभिधीयते ।कवी इति ततो व्यासे कवयस्त्वयि दण्डिनि ॥
”दमनकवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
यमः ।(यथा, महाभारते । १ । १९० । १७ ।“तं वृक्षमादाय रिपुप्रमाथीदण्डीव दण्डं पितृराज उग्रम् ॥
”)द्बाःस्थः । चतुर्थाश्रमी । (अस्य व्यवहारादिकंयदुक्तं मनौ । ६ । ४१-५८ ।“आगारादभिनिष्क्रान्तः पवित्रोपचितो मुनिः ।समुपोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥
एक एव चरेन्नित्यं सिद्ध्यर्थमसहायवान् ।सिद्धिमेकस्य संपश्यन्न जहाति न हीयते ॥
अनग्निरनिकेतः स्याद् ग्राममन्नार्थमाश्रयेत् ।उपेक्षकोऽसङ्कसुको मुनिर्भावसमाहितः ॥
कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता ।समता चैव सर्व्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥
नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् ।कालमेव प्रतीक्षेत निर्द्देशं भृतको यथा ॥
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् ।सत्यपूतां वदेद्बाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥
अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन ।न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्व्वीत केनचित् ॥
क्रुध्यन्तं न प्रतिक्रुध्येदाक्रुष्टः कुशलं वदेत् ।सप्तद्वारावकीर्णाञ्च न वाचमनृतां वदेत् ॥
अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः ।आत्मनैव सहायेन सुखार्थी विचरेदिह ॥
न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया ।नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कर्हिचित् ॥
न तापसैर्ब्राह्मणैर्व्वा वयोभिरपि वा श्वभिः ।आकीर्णं भिक्षुकैर्व्वान्यैरागारमुपसंव्रजेत् ॥
कॢप्तकेशनखश्मश्रुः पात्री दण्डी कुसुम्भवान् ।विचरेन्नियतो नित्यं सर्व्वभूतान्यपीडयन् ॥
अतैजसानि पात्राणि तस्य स्युर्निर्व्रणानि च ।तेषामद्भिः स्मृतं शौचं चमसानामिवाध्वरे ॥
अलावुं दारुपात्रञ्च मृण्मयं वैदलन्तथा ।एतानि यतिपात्राणि मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥
एककालञ्चरेद्भैक्षं न प्रसज्जेत विस्तरे ।भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति ॥
विधूमे सन्नमुषले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत् ॥
अलाभे न विषादी स्याल्लाभे चैव न हर्षयेत् ।प्राणयात्रिकमात्रः स्यात् मात्रासङ्गाद्बिनिर्गतः ॥
अभिपूजितलाभांस्तु जुगुप्सेतैव सर्व्वशः ।अभिपूजितलाभैश्च यतिर्म्मुक्तोऽपि बध्यते ॥
”दण्डग्रहणादेव दण्डी । भार्य्यादिषु विद्यमानेषुदण्डग्रहणेन प्रत्यवायो जायते । यदुक्तं महा-निर्व्वाणतन्त्रे १३ पटले ।“स्थितायां यौवनयुतकान्तायां परमेश्वरि ! ।सर्व्वं हि विफलं तस्य यः कुर्य्याद्दण्डधारणम् ॥
विद्यते पितरौ देवि ! यः कुर्य्याद्दण्डधारणम् ।सन्न्यासं विफलं तस्य रौरवाख्यं गमिष्यति ॥
विद्यते बालभावेन यस्य कान्ता सुतस्तथा ।सन्न्यासधारणं तस्य वृथा हि परमेश्वरि ! ॥
सगुरुश्चापि शिष्यश्च रौरवाख्यं प्रपद्यते ॥
”अधुनातनदण्डिनस्तु प्रायशः शङ्कराचार्य्यसम्प्र-दायान्तर्गता अतस्तेषां निर्गुणब्रह्मोपासनैवपरमो धर्म्मः । एते तु मुण्डिनः प्रायशः परि-हितरञ्जितवस्त्रा रुद्राक्षमालाधारिणश्च ।दण्डिनस्तु द्बादशवर्षपर्य्यन्तं भिक्षापर्य्यटनादिकंविधाय दण्डान् परित्यज्य परमहंसाश्रममाश्र-येयुः इति साम्प्रदायिकाः ॥
एतेषां काशीएव प्रधानतमं वासस्थानम् ॥
* ॥
महादेवः ।यथा, महाभारते । १३ । १७ । १२९ ।“मुण्डोविरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्व्वणः ॥
”योगाचार्य्यविशेषः । यथा, शिवपुराणे वायु-संहितायाम् । उत्तरभागे । १० । ५ ।श्रीकृष्ण उवाच ।“युगावर्त्तेषु सर्व्वेषु योगाचार्य्यच्छलेन तु ।अवताराणि शर्व्वस्य शिष्यांश्च भगवन् ! वद ॥
”उपमन्युरुवाच ।“महाकालश्च शूली च दण्डी मुण्डी स एव च ॥
”धृतराष्ट्रपुत्त्राणामेकतमः । यथा, महाभारतेधृतराष्ट्रपुत्त्रनामकथने । १ । ६७ । १०२ ।“निषङ्गी कवची दण्डी दण्डधारो धनुर्ग्रहः ॥
”दण्डीत्यत्र पाशीति केचित् ॥
) दण्डयुक्ते त्रि ।इति हेमचन्द्रः । ३ । ३८५ ॥
(यथा, महा-भारते । १३ । १४ । ३७४ ।“दण्डी मुण्डी कुशी चीरी घृताक्तोमेखलीकृतः ॥
”)