दण्ड (daNDa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 दण्ड r. 10th cl. (दण्डयति-ते)
	 1. To punish,  especially by fine.
	 2. To fine, 
to amerce. चुरा० उभ० सक० सेट् ।

 दण्ड mn.  (-ण्डः-ण्डं) A stick,  a staff.  
	 m.
  (-ण्डः)
	 1. Punishment,  castiga-
tion,  amercement,  imprisonment or putting to death.
	 2. A name
of Yama,  regent of the dead.
	 3. An army.
	 4. A form of array,  a
line or column of troops.
	 5. A long measure,  a pole of four
cubits.
	 6. A churning stick.
	 7. A corner,  an angle.
	 8. A horse.
	 9. A
companion or attendant of the sun. 
	 10. A stem or stick of a
tree.
	 11. Subduing,  subjecting.
	 12. Pride,  arrogance.
	 13. A measure
of time,  a Danda,  (1/60)th part of the day and night,  or twenty-
four minutes.
	 14. Standing upright or erect,  being like a staff.  
15. A son of IKSHWAKU.
 E.
  दम् to tame,  and ड Unadi aff.
   or दण्ड to
punish,  affix अच् ।

Capeller Eng

English

 दण्ड॑ m.
  (n. ) stick (+ वैतस॑ cane),  staff (esp.    of the
twice-born),  pole,  cudgel,  mace,  club
 flag-staff handle,  on a chariot
(the rod as symbol of) power,  force,  (concr.  forces = army)
 assault, 
violence
 sovereignty,  dominion of (gen.   or —°),  authority
 punishment
of all kinds. 

Yates

English

 दण्ड (त,  क) दण्डयति 10.
a. To punish.

 दण्ड (ण्डः-ण्डं) 1.
m.
  n.
  A stick.
m.
  Yama
punishment
 time,  24 minutes
a pole
 column of troops
 stand-
ing erect
 pride
 a horse.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

दण्ड 	-	 daNDa 	-	 m.
  	-	 punishment
निग्रह 	-	 nigraha 	-	 m.
  	-	 punishment
शस्ति 	-	  zasti 	-	 f.
  	-	 punishment
आकोटना 	-	  AkoTanA 	-	 f.
  	-	 punishment
शिक्षा 	-	  zikSA 	-	 f.
  	-	 punishment
शिष्टि 	-	  ziSTi 	-	 f.
  	-	 punishment
फलोदय 	-	  phalodaya 	-	 m.
  	-	 punishment
दण्डपात 	-	  daNDapAta 	-	 m.
  	-	 punishment
दम 	-	  dama 	-	 m.
  	-	 punishment
दमथ 	-	  damatha 	-	 m.
  	-	 punishment
परिग्रह 	-	  parigraha 	-	 m.
  	-	 punishment
व्यवहार 	-	  vyavahAra 	-	 m.
  	-	 punishment
संनिग्रह 	-	  saMnigraha 	-	 m.
  	-	 punishment
शासन 	-	  zAsana 	-	 n.
  	-	 punishment
दण्डकर्मन् 	-	  daNDakarman 	-	 n.
  	-	 punishment
दण्डाधारन 	-	  daNDAdhArana 	-	 n.
  	-	 punishment
दण्डन 	-	  daNDana 	-	 n.
  	-	 punishment
निग्रहण 	-	  nigrahaNa 	-	 n.
  	-	 punishment
व्यसन 	-	  vyasana 	-	 n.
  	-	 punishment
शोधन 	-	  zodhana 	-	 n.
  	-	 punishment

दण्ड 	-	 daNDa 	-	 m.
  	-	 rod
शलका 	-	  zalakA 	-	 f.
  	-	 rod
यष्टि  { -टी } 	-	  yaSTi  { -TI } 	-	 f.
  	-	 rod
विप् 	-	  vip 	-	 f.
  	-	 rod
वेतस 	-	  vetasa 	-	 m.
  	-	 rod
विप् 	-	  vip 	-	 f.
  	-	 rods
वंश वं. 	-	  vaMza vaM. 	-	 m.
  	-	 rod rd.  [ length ]
अयोदण्ड 	-	  ayodaNDa 	-	 m.
  	-	  iron rod
दण्डधर 	-	  daNDadhara 	-	 adj.
  	-	 rod-bearer
दण्डधारक 	-	  daNDadhAraka 	-	 adj.
  	-	 rod-bearer
यमदण्ड 	-	  yamadaNDa 	-	 m.
  	-	  yama's rod
पलाव 	-	  palAva 	-	 m.
  	-	  fishing rod
दण्डनायक 	-	  daNDanAyaka 	-	 m.
  	-	 rod-applier
दण्डनेट्रि 	-	  daNDaneTri 	-	 m.
  	-	 rod-applier
नेतृ 	-	  netR 	-	 m.
  	-	 rod-applier
बडिश 	-	  baDiza 	-	 m.
  n.
  	-	  fishing rod
आ-शलाका 	-	  A-zalAkA 	-	 f.
  	-	  Corti's rods  [ Anat. ]
मिथुनक दण्ड 	-	  mithunaka daNDa 	-	 m.
  	-	  coupling rod  [ Mach. ]
सम्प्रणयते  { सम्प्रणी } 	-	  sampraNayate  { sampraNI } 	-	 verb 	-	  apply the rod
सम्प्रणयति  { सम्प्रणी } 	-	  sampraNayati  { sampraNI } 	-	 verb 	-	  apply the rod

दण्ड 	-	 daNDa 	-	 m.
  	-	 punishment
दण्ड 	-	 daNDa 	-	 m.
  	-	 rod
दण्ड 	-	 daNDa 	-	 m.
  	-	 fine
दण्ड 	-	 daNDa 	-	 m.
  n.
  	-	 stick
दण्ड 	-	 daNDa 	-	 m.
  	-	  bar
दण्ड 	-	 daNDa 	-	 m.
  	-	  sceptre
दण्ड 	-	 daNDa 	-	 m.
  	-	  penalty
तुला-दण्ड 	-	  tulA-daNDa 	-	 m.
  	-	  beam of the balance
योजि-दण्ड 	-	  yoji-daNDa 	-	 m.
  	-	  connecting rod  [ Mach. ]
रश्मि-दण्ड 	-	  razmi-daNDa 	-	 m.
  	-	  beam of rays
मृत्यु- दण्ड 	-	  mRtyu- daNDa 	-	 m.
  	-	  death sentence
दण्ड-चुम्बक 	-	 daNDa-cumbaka 	-	 m.
  n.
  	-	  bar magnet
मृत्यु - दण्ड 	-	  mRtyu - daNDa 	-	 m.
  	-	  capital punishment
मिथुनक दण्ड 	-	  mithunaka daNDa 	-	 m.
  	-	  coupling rod  [ Mach. ]
लोह-दण्ड,  उद्दण्ड 	-	  loha-daNDa,  uddaNDa 	-	 m.
  	-	  crow-bar  [ from lever ]

Wilson

English

 दण्ड r. 10th cl. (दण्डयति)
1 To punish,  especially by fine.
2 To fine,  to amerce.

 दण्ड
mn.  (-ण्डः-ण्डं) A stick,  a staff.  
m.
  (-ण्डः)
1 Punishment,  castigation,  amercement,  imprisonment or putting to death.
2 A name of YAMA,  regent of the dead.
3 An army.
4 A form of array,  a line or column of troops.
5 A long measure,  a pole of four cubits.
6 A churning stick.
7 A corner,  an angle.
8 A horse.
2 A companion or attendant of the sun. 
10 A stem or stick of a tree.
11 Subduing,  subjecting.
12 Pride,  arrogance.
13 A measure of time,  a Daṇḍa,  (1/60)th part of the day and night,  or
twenty-four minutes.
14 Standing upright or erect,  being like a staff.  
15 A son of IKṢVĀKU.
E.
  दम to tame,  and ड Uṇādi aff.
   or दण्ड to punish,  affix
अच्.

Apte

English

दण्डः [daṇḍḥ] ण्डम् [ṇḍam],  ण्डम् [दण्ड्-अच्]

A stick,  staff,  rod,  mace,  club,  cudgel
 पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भूजः Māl.
 5.31
 काष्ठदण्डः.

The sceptre of a king,  the rod as a symbol of authority and punishment
 आत्तदण्डः Ś.*
  5.8.

The staff given to a twice-born man at the time of investiture with the sacred thread
 cf Ms.*
  2.45-48.

The staff of a संन्यासिन् or ascetic.

The trunk of an elephant.

The stem or stalk as of a lotus,  tree &c.
 
 U.*
  1.31
 Māl.
 9.14
 the handle as of an umbrella
 ब्रह्माण्डच्छत्रदण्डः &c.
  Dk.*
  1 (opening verse)
 राज्यं स्वहस्तधृतदण्डमिवातपत्रम् Ś.*
  5.6
 Ku.*
  7.89
 so कमल- दण्ड &c.
 

The oar of a boat.

An arm or leg (at the end of comp.
 )

The staff or pole of a banner,  a tent &c.
 

The beam of a plough.

The cross-bar of a lute or a stringed instrument.

The stick with which an instrument is played.

A churning-stick.

Fine
 Ms.*
  8.341
9.229
 Y.*
  2.237.

Chastisement,  corporal punishment,  punishment in general
 यथापराधदण्डानाम् R.*
  1.6
 एवं राजापथ्यकारिषु ती- क्ष्णदण्डो राजा Mu.*
  1
 दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् Ms.*
  8.126
 कृतदण्ड स्वयं राज्ञा लेभे शूद्रः सतां गतिम् R.*
  15.23. यथार्हदण्डो (राजा) पूज्यः Kau. A.
 1.4
 सुविज्ञातप्रणीतो हि दण्डः प्रजां धर्मार्थकामै- र्योजयति Kau. A.
 1.4

Imprisonment.

Attack,  assault,  violence,  punishment,  the last of the four expedients
 see उपाय
 सामादीनामुपायानां चतुर्णामपि पण्डिताः । साम- दण्डौ प्रशंसन्ति नित्यं राष्ट्राभिवृद्धये ॥ Ms.*
  7.19
 cf.
   Śi.*
  2.54.

An army
 तस्य दण्डवतो दण्डः स्वदेहान्न व्यशिष्यत R.*
  17. 62
 Ms.*
  7.65
9.294
 Ki.*
  2.15.

A form of military array
 Mb.
 *  12.59.4.

Subjection,  control,  restraint
 वाग्दण्डो$थ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च । यस्यैते निहिता बुद्धौ त्रिदण्डीति स उच्यते ॥ Ms.*
  12.1.

A measure of length equal to 4 Hastas
 Bṛi. S.*
   24.9.

The penis.

Pride
 या चापि न्यस्तदण्डानां तां गतिं व्रज पुत्रक Mb.
 *  7.78.25.

The body.

An epithet of Yama. 

N.
  of Viṣṇu.

N.
  of Śiva. 

An attendant on the sun. 

A horse (said to be m.
  only in this and the preceding four senses).

A particular appearance in the sky (similar to a stick).

An uninterrupted row or series,  a line.

Standing upright or erect.

A corner,  an angle.

The Science of Govt. विनयमूलो दण्डः,  दण्डमूलास्तिस्त्रो विद्याः Kau. A.
 1.5.

Harm,  injury
 न्यासो दण्डस्य भूतेषु मनोवाक्कायजस्य यः Bhāg.*
  7. 15.8.

Comp.
  अजिनम् staff and hide (as outer badges of devotion).

(fig. ) hypocrisy,  deceit. -अधिपः a chief magistrate. -अनीकम् a detachment or division of an army
 तव हृतवतो दण्डानीकैर्विदर्भपतेः श्रियम् M.*
  5.2. -अप (व) तानकः tetanus,  lock-jaw. -अपूपन्यायः see under न्याय.-अर्ह a.
  fit to be chastised,  deserving punishment.-अलसिका cholera.  -आख्यम् a house with two wings,  one facing the north and the other the east
 Bṛi. S.*
   53. 39. -आघातः a blow with a stick
 पूर्वप्रविष्ठान्क्रोधात्तान्दण्डा- घातैरताडयन् Ks.*
  54.23. -आज्ञा judicial sentence. -आश्रमः the condition of a pilgrim.  -आश्रमिन् m.
  a devotee,  an ascetic. -आसनम्,  दण्डकासनम् lying prostrate on the ground,  a kind of Āsana
 Yoga S.*
  2.46. -आहतम् buttermilk.

उद्यमः threatening.

(pl. ) application of power
 निःसाराल्पफलानि ये त्वविधिना वाञ्छन्ति दण्डोद्यमैः Pt.*
  1.376. -कर्मन् n.
  infliction of punishment,  chastisement
 देशकालवयःशक्ति संचिन्त्यं दण्डकर्मणि Y.*
  2.275.-कलितम् repetition like a measuring rod,  i. e.  doing a matter after it is done in full first and then repeating it like that a second time and so on
 आवृत्तिन्यायानां दण्ड- कलितं न्याय्यम् । ŚB. on MS.*  1.5.83
 ˚वत् ind.
  in the manner of a measuring rod. -कल्पः Infliction of punishment
 शुद्धचित्रश्च दण्डकल्पः Kau. A.
 4. -काकः a raven.  -काण्ठम् a wooden club or staff
 दण्डकाष्ठमवलम्ब्य स्थितः Ś2. -ग्रहणम् assumption of the staff of an ascetic or pilgrim,  becoming a mendicant. -घ्न a.
  striking with a stick,  committing an assault
 Ms.*
  8.386. -चक्रः a division of an army. -छदनम् a room in which utensils of various kinds are kept. -ढक्का a kind of drum.  -दासः one who has become a slave from non-payment of a debt
 Ms.*
  8.415. -देवकुलम् a court of justice. -धर,  -धार a.
 

carrying a staff,  staffbearer.

punishing,  chastising
 दत्ताभये त्वयि यमादपि दण्डधारे U.*
  2.11.

exercising judicial authority.

(रः) a king
 श्रमनुदं मनुदण्डधरान्वयम् R.*
  9.3
 बलीयानबलं ग्रसते दण्डधराभावे Kau. A.
 1.4.

N.
  of Yama
 यमो निहन्ता... ...दण्डधरश्च कालः

a judge,  supreme magistrate.

a mendicant carrying a staff. 

a general (of an army
) Dk.*
  2.

धारणम् carrying a staff (as by a Brahmachārin).

following the order of a mendicant.

नायकः a judge,  a head police-officer,  a magistrate.

the leader of an army,  a general.

a king. ˚पुरुषः a policeman,  constable. -निधानम् pardoning,  indulgence
 Mb.
 *  12. -निपातनम् punishing,  chastising.  -नीतिः f.
 

administration of justice,  judicature.

the system of civil and military administration,  the science of politics,  polity
 Ms.*
  7.43
 Y.*
  1.311
 फलान्युपायुङ्क्त स दण्ड- नीतेः R.*
  18.46
 जरातुरः संप्रति दण्डनीत्या सर्वं नृपस्यानुकरोमि वृत्तम् Nāg.4.1.

an epithet of Durgā. -नेतृ m.
 

a king.

Yama
 गृध्रा रुषा मम कृषन्त्यधिदण्डनेतुः Bhāg.*
  3.16. 1.

a judge
 Ms.*
  12.1
 Bhāg.*
  4.22.45. -पः a king. -पांशुलः a porter,  door-keeper.

पाणिः an epithet of Yama
 करोमि चिकित्सां दण्डपाणिरिव जनतायाः Bhāg.*
  5.1.7.

N.
  of the god Śiva at Benares.

a policeman
 इति पश्चात्प्रविष्टास्ते पुरुषा दण्डपाणयः Ks.*
  54.23.

पातः falling of a stick.

dropping one line in a manuscript. -पातनम् infliction of punishment,  chastisement.

पारुष्यम् assault,  violence.

hard or cruel infliction of punishment
 अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दण्डपारुष्यनिर्णयम् Ms.*
  8.278.

पालः,  पालकः a head magistrate.

a door-keeper,  porter. Kau. A.
 1.12.

Ns. of two kinds of fishes
 L.
  D. B.

पाशकः,  पाशिकः a head police-officer
 Pt.*
  2
 उच्यता- मस्मद्वचनात्कालपाशिको दण्डपाशिकश्च Mu.*
  1.2-21.

a hangman,  an executioner. -पोणम् a strainer furnished with a handle.

प्रणामः bowing by prostrating the body at full length (keeping it erect like a stick). cf.
   साष्टाङ्गनमस्कार.

falling flat or prostrate on the ground.-बालधिः an elephant. -भङ्गः non-execution of a sentence.-भृत् m.
 

माण (न)वः a staff-bearer

an ascetic bearing a staff
 Rām.*
  2.32.18.

a chief or leader. -माथः a principal road,  highway. -मुखः a leader,  general of an army.

यात्रा a solemn procession (particularly bridal).

warlike expedition,  conquest (of a region).

यामः an epithet of Yama. 

of Agastya. 

a day.-लेशम् a small fine
 Ms.*
  8.51. -वधः capital punishment. -वाचिक a.
  actual or verbal (assault)
 Ms.*
  8.6
 cf.
   वाक्-पारुष्यम्. -वादिन् a.
  reprimanding,  censuring,  threatening with punishment
 (also m.
  ).-वारित a.
  forbidden by threat of punishment. -वासिकः a door-keeper,  warder. -वासिन् m.
 

a door-keeper.

a magistrate. -वाहिन् m.
  a police-officer. -विकल्पः discretion given to an officer in awarding punishment or fine
 Ms.*
  9.228.

विधिः rule of punishment
 see दण्डोद्यमः

criminal law. -विष्कम्भः the post to which the string of a churning-stick is fastened. -व्यूहः a particular form of arranging troops,  arranging them in long lines or columns
 Ms.*
  7.187. -शास्त्रम् the science of inflicting punishment,  criminal law.

हस्तः a door-keeper,  warder,  porter.

Apte 1890

English

 दंडः 
डं [दंड् 
अच्] 1 A stick,  staff,  rod,  mace,  club,  cudgel
 पततु शिरस्यकांडयमदंड इवैष भुजः Māl. 5. 31
 काष्ठदंडः. 
2 The sceptre of a king,  the rod as a symbol of authority and punishment
 आत्तदंडः Ś. 5. 8. 
3 The staff given to a twice-born man at the time of investiture with the sacred thread
 cf. Ms. 2. 45-47. 
4 The staff of a संन्यासिन् or ascetic. 
5 The trunk of an elephant. 
6 The stem or stalk as of a lotus,  tree &c.
 U. 1. 31
 Māl. 9. 14
 the handle as of an umbrella
 ब्रह्मांडच्छत्रदंडः &c. Dk. 1 (opening verse)
 राज्यं स्वहस्तधृतदंडमिवातपत्रं Ś. 5. 6
 Ku. 7. 89
 so कमलदंड &c. 
7 The oar of a boat. 
8 An arm or leg (at the end of comp.). 
9 The staff or pole of a banner,  a tent &c. 
10 The beam of a plough. 
11 The crossbar of a lute or a stringed instrument. 
12 The stick with which an instrument is played. 
13 A churning-stick. 
14 Fine
 Ms. 8. 341,  9. 229
 Y. 2. 237. 
15 Chastisement,  corporal punishment,  punishment in general
 यथापराधदंडानां R. 1. 6
 एवं राजापथ्यकारिषु तीक्ष्णदंडो राजा Mu. 1
 दंडं दंड्येषु पातयेत् Ms. 8. 126
 कृतदंडः स्वयं राज्ञा लेभे शूद्रः सतां गतीं R. 15. 53. 
16 Imprisonment. 
17 Attack,  assault,  violence,  punishment,  the last of the four expedients
 see उपाय
 Ms. 7. 109
 Cf. Śi. 2. 54. 
18 An army
 तस्य दंडवतो दंडः स्वदेहान्न व्यशिष्यत R. 17. 62
 Ms. 7. 65,  9. 294
 Ki. 2. 12. 
19 A form of military array. 
20 Subjection,  control,  restraint
 वाग्दंडोऽथ मनोदंडः कायदंडस्तथैव च । यस्यैते मिहिता बुद्धौ त्रिदंडीति स उच्यते ॥ Ms. 12. 10. 
21 A measure of length equal to 4 Hastas. 
22 The penis. 
23 Pride. 
24 The body. 
25 An epithet of Yama. 
26 N. of Viṣṇu. 
27 N. of Śiva. 
28 An attendant on the sun. 
29 A horse
 (said to be m. only in this and the preceding four senses). 
30 A particular appearance in the sky (similar to a stick). 
31 An uninterrupted row or series,  a line. 
32 Standing upright or erect. 
33 A corner,  an angle. 
Comp. 
अजिनं {1} staff and hide (as outer badges of devotion). {2} (fig.) hypocrisy,  deceit. 
अधिपः a chief magistrate. 
अनीकं a detachment or division of an army
 तव हृतवतो दंडानीकैर्विदर्भपतेः श्रियं M. 5. 2. 
भप (व) तानकः tetanus,  lock-jaw. 
अपूपन्यायः see under न्याय. 
अर्ह a. fit to be chastised,  deserving punishment. 
अलसिका cholera. 
आख्यं a house with two wings,  one facing the north and the other the east. 
आज्ञा judicial sentence. 
आश्रमः the condition of a pilgrim. 
आश्रमिन् m. a devotee,  an ascetic. 
आहतं buttermilk. 
कर्मन् n. infliction of punishment,  chastisement. 
काकः a raven. 
काष्ठं a wooden club or staff. 
ग्रहणं assumption of the staff of an ascetic or pilgrim,  becoming a mendicant. 
घ्न a. striking with a stick,  committing an assault. 
चक्रः a division of an army. 
छदनं a room in which utensils of various kinds are kept. 
ढक्कां a kind of drum. 
दासः one who has become a slave from non-payment of a debt. 
देवकुलं a court of justice. 
धर,  
धार a. {1} carrying a staff,  staffbearer. {2} punishing,  chastising
 U. 2. 10. {3} exercising judicial authority. (
रः) {1} a king
 श्रमनुदं मनुदंडधरान्वयं R. 9. 3. {2} N. of Yama. {3} a judge,  supreme magistrate. {4} a mendicant carrying a staff. {5} a potter. 
धारणं {1} carrying a staff (as by a Brahmacārin). {2} following the order of a mendicant. {3} infliction of punishment. 
नायकः {1} a judge,  a head police-officer,  a magistrate. {2} the leader of an army,  a general. {3} a king. °पुरुषः a policeman,  constable. 
निपातनं punishing,  chastising. 
नीतिः f. {1} administration of justice,  judicature. {2} the system of civil and military administration,  the science of politics,  polity
 R. 18. 46. {3} an epithet of Durgā. 
नेतृ m. {1} a king. {2} Yama. {3} a judge. 
पः a king. 
पांशुलः a porter,  door-keeper. 
पाणिः {1} an epithet of Yama. {2} N. of the god Śiva at Benares. 
पातः {1} falling of a stick. {2} infliction of punishment. {3} dropping one line in a manuscript. 
पातनं infliction of punishment,  chastisement. 
पारुष्यं {1} assault,  violence. {2} hard or cruel infliction of punishment. 
पालः,  
पालकः {1} a head magistrate. {2} a door-keeper,  porter. 
पाशकः,  
पाशिकः {1} a head policeofficer
 Pt. 2. {2} a hangman,  an executioner
 Mu. 1. 
पोणं a strainer furnished with a handle. 
प्रणामः {1} bowing without bending the body,  (keeping it erect like a stick). {2} falling flat or prostrate on the ground. 
बालधिः an elephant. 
भंगः non-execution of a sentence. 
भृत् m. {1} a potter. {2} an epithet of Yama. 
माण (न) वः {1} a staff-bearer. {2} an ascetic bearing a staff. {3} a chief or leader. 
माथः a principal road,  highway. 
मुखः a leader,  general of an army. 
यात्रा {1} a solemn procession (particularly bridal). {2} warlike expedition,  conquest (of a region). 
यामः {1} an epithet of Yama. {2} of Agastya. {3} a day. 
वधः capital punishment. 
वादिन् a. reprimanding,  censuring,  threatening with punishment
 (also 
m.). 
वासिकः a door-keeper,  warder. 
वासिन् m. {1} a door-keeper. {2} a magistrate. 
वाहिन् m. a policeofficer. 
विकल्पः discretion given to an officer in awarding punishment or fine. 
विधिः,  
उद्यमः {1} rule of punishment
 Pt. 1. 376. {2} criminal law. 
विष्कंभः the post to which the string of a churningstick is fastened. 
व्यूहः a particular form of arranging troops,  arranging them in long lines or columns. 
शास्त्रं the science of inflicting punishment,  criminal law. 
हस्तः {1} a door-keeper,  warder,  porter. {2} an epithet of Yama. 

Monier Williams Cologne

English

 दण्ड॑ m.
  (=  δένδρο-ν -v,  hence cognate with दा॑रु and √ दॄ) (n.  [cf.   इक्षु-] g. अर्धर्चादि) a stick,  staff,  rod,  pole,  cudgel,  club,  RV.
   &c.
   (staff given at investiture with the sacred thread,  ŚBr.
   &c.
  
 ‘penis [with वैतस॑]’,  xi,  5,  1,  1
 ‘trunk’,  see शुण्डा-
 ‘arm’ or ‘leg’,  see दोर्-,  बाहु-
 ‘tusk’,  see दंष्ट्रा-)

 =
  °डकासन,  BṛNārP.
    xxxi,  115 (n. )

 a stalk,  stem (of a tree
 cf.
   इक्षु-,  उद्-,  खर-),  MBh.
   ii,  2390

 the staff of a banner,  2079
 iv,  xiv

 the handle (of a ladle,  sauce-pan,  fly-flap,  parasol &c.
  ),  AitBr.
  
 ŚBr.
   &c.
  

 the steam of a plough,  L.
 

 ‘a mast’,  see महादण्ड-धर

 the cross-bar of a lute which holds the strings,  ŚāṅkhŚr.
   xvii

 the stick with which a lute is played,  L.
 

 a churning-stick (cf.   °डाहत),  L.
 

 a pole as a measure of length (=  4 Hastas),  VarBṛS.
  xxiv,  9
 MārkP.
   il

 N.
  of a measure of time (=  60 Vi-kalās),  BrahmaP.
   ii
 VarP.
  
 BhavP.
  

 N.
  of a staff-like appearance in the sky (‘N.  of a planet’,  L.
 
 cf.
   -भास),  VarBṛS.
 

 N.
  of a constellation,  xx,  2
 VarBṛ.
 
 Laghuj.
 

 a form of military array (cf.   -व्युह),  L.
 

 a line (cf.   -पात)

 a staff or sceptre as a symbol of power and sovereignty (cf.   न्यस्त-),  application of power,  violence,  Mn.
   vii f.
 
 MBh.
  

 power over (gen.   or in comp. ),  control,  restraint (cf.   वाग्-,  मनो-,  काय- [कर्म-,  MārkP.
   xli,  22]
 त्रि-दण्डिन्),  Subh.
 

 embodied power,  army (कोश-, du.
  ‘treasure and army’,  Mn.
   ix,  294
 MBh.
  
 Kir.
  ii,  12),  Mn.
   vii
 Ragh.
  xvii,  62

 the rod as a symbol of judicial authority and punishment,  punishment (corporal,  verbal,  and fiscal
 chastisement and imprisonment,  reprimand,  fine),  TāṇḍyaBr.
   xvii,  1 Mn.
  
 MBh.
   &c.
   (cf.   गुप्त॑ & गूढ-)

 pride,  L.
 

 दण्ड॑ m.
  a horse,  L.
 

 Punishment (son of Dharma and Kriyā,  VP.
   i,  7,  27
 MārkP.
   l)

 Yama,  L.
 

 Śiva,  MBh.
   xii,  10361

 N.
  of an attendant of the Sun,  iii,  198

 (g. शिवादि and शौनकादि) N.
  of a man with the patr. Aupara,  MaitrS.
  iii,  8,  7
 TS.
  vi,  2,  9,  4

 of a prince slain by Arjuna (brother of -धर,  identified with the Asura Krodha-hantṛ),  MBh.
   i f.
 ,  viii

 of a Rakṣas,  R.
  vii,  5,  39

 See °ओडक

Monier Williams 1872

English

 दण्ड,  अस्,  अम्,  m. n. (fr. rt. 1. दम्,  but connected
with the preceding
 the neut. is rare),  a stick,  staff,  rod, 
pole,  cudgel,  mace,  club or club-shaped weapon
 a
sceptre
 a blow with a stick,  &c.
 the staff given to a
twice-born man at initiation or at investiture with the
sacred thread,  (this staff was of different lengths,  the
longest belonging to the Brāhmans,  see Manu II.
45-47)
 the penis
 the trunk of an elephant
 an
arm or leg (generally in comp. with a word signifying
‘arm, ’ &c.
 see दोर्-दण्ड,  बाहु-दण्ड)
 a stalk, 
the stem of a tree [cf. उद्-द्° and खर-द्°]
the handle of anything (as of a ladle,  sauce-pan,  fly-
flap,  parasol,  &c.),  the staff or pole of a banner or of
a tent
 the beam of a plough
 the oar of a boat
 the
cross-bar or bridge of a lute or other stringed instrument
which holds the strings
 a churning-stick (said to be
neut. only,  cf. दण्डाहत)
 a pole as a measure of
length,  = 4 Hastas,  = 96 finger-breadths
 a particular
measure of time,  = 60 Vi-kalās,  = 360 breaths,  = (1/60)
part of the day and night,  = 24 minutes [cf. नाडिका]
the stick with which an instrument is played
 a
particular appearance in the sky similar to a staff or
rod
 a particular planet,  = ग्रह-भेद
 a particular
constellation
 a form of military array,  a long line
or column of troops [cf. दण्ड-व्यूह]
 an uninter-
rupted row or series,  a line [cf. दण्ड-पात and
दण्डक]
 a staff or sceptre as a symbol of power
and sovereignty
 application of power or physical
force (e. g. राजा नित्यम् उद्यत-दण्डः स्यात्,  a king
should always hold his sceptre erect,  i. e. prepared to
use his power
 दण्डोद्यम,  raising the sceptre, 
exertion of power
 न्यस्त-दण्ड,  laying aside the
sceptre,  resigning power)
 assault,  attack,  violence, 
(in this sense दण्ड is one of the four Upāyas
सामन्,  ‘negotiation, ’ दान,  ‘bribery, ’ and भेद, 
‘sowing dissension, ’ constituting the other three, 
see उपाय)
 power over,  control,  restraint (e. g.
मनो-द्°,  वाग्-द्°,  काय-द्°,  restraint of thoughts, 
words,  and bodily actions,  see Manu XII. 10
 cf. त्रि-
दण्डिन्)
 power or physical force embodied,  an
army (e. g. कोष-दण्डौ,  du. treasure and army)
the rod as a symbol of judicial authority and punish-
ment
 punishment in general
 corporal chastisement
fine,  mulct,  amercement
 imprisonment
 capital
punishment,  putting to death
 reprimand
 (Punish-
ment personified is a son of Dharma and Kriyā
sometimes = Yama or = Śiva)
 standing upright or
erect
 N. of one of the attendants of the sun
 N.
of a man
 N. of a prince slain by Arjuna (brother of
Daṇḍa-dhara and identified with the Asura Krodha-
hantṛ)
 N. of a son of Ikṣvāku
 (according to
lexicographers दण्ड also means) pride
 a horse,  a
corner,  an angle (?)
 (आ),  f. Hedysarum Lagopodi-
oides,  = नाग-बला
 [cf. चर्म-द्°,  जाल-द्°,  &c.]
—दण्ड-कन्दक,  अस्,  m. a species of bulbous
plant,  = धरणी-कन्द.
—दण्ड-कर्तृ,  ता,  m. a
punisher,  chastiser.
—दण्ड-कर्मन्,  अ,  n. ‘appli-
cation of the rod, ’ infliction of punishment,  chastise-
ment.
—दण्ड-कल,  a kind of metre.
—दण्ड-
काक,  अस्,  m. a raven
 (perhaps for दग्ध-काक, 
q. v.)
—दण्ड-काष्ठ,  अम्,  n. a wooden staff or
pole.
—दण्ड-कुश,  आस्,  m. pl. a various reading for
the next.
—दण्ड-कूल,  आस्,  m. pl.,  N. of a people.
—दण्ड-केतु,  उस्,  m.,  N. of a man.
—दण्ड-
गौरी,  f.,  N. of an Apsaras.
—दण्ड-ग्रहण, 
अम्,  n. assumption of the (pilgrim's) staff,  becoming
a mendicant or ascetic.
—दण्ड-ग्राह,  अस्,  m. a
staff-bearer,  (probably) N. of a man.
—दण्ड-घ्न, 
अस्,  ई,  अम्,  striking with a stick,  one who commits
an assault.
—दण्ड-चक्र,  अस्,  m. ‘the discus of
punishment, ’ N. of a mythical weapon
 a division of
an army
 [cf. दण्डानीक।]
—दण्ड-च्छदन, 
अम्,  n. a room in which utensils of various kinds are
kept.
—दण्ड-जित,  अस्,  आ,  अम्,  subdued by punish-
ment.
—दण्ड-ढक्का,  f. a sort of kettle-drum, 
upon which the hours are struck.
—दण्ड-ताम्री, 
f. = ताम्री,  p. 370,  col. 1.
—दण्ड-त्व,  अम्,  n. the
state of a staff,  stick,  &c.
—दण्ड-दास,  अस्,  m.
‘a slave from a fine not paid, ’ i. e. one who has be-
come a slave from non-payment of a debt.
—दण्ड-
देव-कुल,  अम्,  n. ‘temple of punishment, ’ a court
of justice.
—दण्ड-धर,  अस्,  आ,  अम्,  a staff-
bearer,  having or carrying a staff or sceptre,  hav-
ing oars (as a ship)
 exercising judicial power, 
chastising,  punishing,  having authority to punish
(अस्),  m. a king
 a magistrate,  judge,  the supreme
judge
 a N. of Yama
 a mendicant carrying a staff
a potter.
—दण्डधराधिप (°र-अध्°),  अस्,  m.
‘the prince of sceptre-bearers, ’ a plenipotentiary,  a
king.
—दण्ड-धार,  अस्,  आ,  अम्,  bearing the
sceptre,  exercising judicial power
 (अस्),  m. a king
a judge
 an epithet of Yama
 N. of a prince slain
by Arjuna (brother of Daṇḍa and identified with the
Asura Krodha-vardhana,  enumerated among the sons
of Dhṛta-rāṣṭra in Mahā-bh. I. 2738)
 (आस्),  m.
pl.,  N. of a barbarous people.
—दण्ड-धारण, 
अम्,  n. the carrying a staff (as by the Brahma-cārin)
following the order of a mendicant
 chastising, 
punishment.
—दण्ड-धारिन्,  ई,  इणी,  इ,  carrying
the rod,  chastening,  punishing.
—दण्ड-धृष्, 
क्,  क्,  क्,  carrying the staff or rod,  exercising authority.
—दण्ड-नायक,  अस्,  m. ‘one who applies the
rod, ’ a judge,  magistrate,  a head police-officer
 a
leader of a column,  leader of an army,  general,  com-
mander-in-chief
 N. of one of the attendants of the
sun.
—दण्डनायक-पुरुष,  अस्,  m. a policeman, 
police-officer,  constable,  beadle.
—दण्ड-निपातन, 
अम्,  n. applying the rod,  chastising,  punishing
 [cf.
दण्ड-पातन।]
—दण्ड-नीति,  इस्,  f. application of
the rod,  administration of justice,  judicature,  the
doctrine of the right administration of justice
 the
rule of inflicting punishment,  the system of civil and
military administration taught by Cāṇakya and others, 
polity,  ethics,  system of morals
 an epithet of
Durgā.
—दण्डनीति-मत्,  आन्,  अती,  अत्,  familiar with
the administration of justice.
—दण्ड-नेतृ,  ता,  m.
‘one who applies the rod, ’ a punisher,  an inflicter of
punishment,  a judge
 अधि-दण्डनेतृ,  the supreme
chastiser,  i. e. Yama.
—दण्डनेतृ-त्व,  अम्,  n.
the office of a judge,  administration of justice.
—दण्ड-प,  अस्,  m.,  N. of a man.
—दण्ड-
पक्षक,  अस्,  m. a particular gesture or motion of
the hands.
—दण्ड-पांशुल (?),  अस्,  m. a porter,  a
warder or door-keeper.
—दण्ड-पाणि,  इस्,  इस्,  इ, 
staff-handed,  bearing a staff or rod
 (इस्),  m. an
epithet of Yama
 N. of a leader of two of the
troops of the god Śiva in Kāśī (identified with
the Yakṣa Hari-keśa)
 N. of the father of Go-pā, 
the wife of Śākya-muni
 N. of a prince,  grand-
father of Kṣemaka
 [cf. खण्ड-पाणि।]
—दण्ड-
पाणि-वर-प्रदान,  अम्,  n.,  N. of the forty-
fourth chapter of the Jñāna-khaṇḍa or second part
of the Skanda-Purāṇa.
—दण्ड-पात,  अस्,  m. ‘the
falling of the stick’ [cf. दाण्ड-पाता]
 dropping one
line in a manuscript.
—दण्ड-पातन,  अम्,  n. ap-
plying the rod,  punishing,  punishment
 [cf. दण्ड-
निपातन।]
—दण्ड-पातिन्,  ई,  इनी,  इ,  ‘letting fall the
stick or rod, ’ punishing,  chastising,  fining,  mulcting.
—दण्ड-पारुष्य,  अम्,  n. ‘stick-assault,  actual
violence,  assault and battery (as a title of jurispru-
dence)
 cruel or harsh infliction of punishment,  (one
of the seven vices of kings and rulers.)
—दण्ड-
पाल or दण्ड-पालक,  अस्,  m. ‘superintendent of
punishment or of the administration of justice, ’ a
head magistrate or judge
 a door-keeper,  a porter
a kind of fish (= अर्ध-शफर,  शकुल
 com-
monly दाण्डिका).
—दण्डपाल-ता,  f. the adminis-
tration of justice.
—दण्ड-पाशक or दण्ड-पा-
शिक,  अस्,  m. ‘holding the fetters or noose of punish-
ment, ’ a head police-officer,  policeman
 a hangman, 
an executioner.
—दण्ड-पासिक (?) = पौरिक, 
q. v.
—दण्ड-पिङ्गलक,  आस्,  m.,  N. of a people
to the north of Madhya-deśa.
—दण्ड-पोण,  अम्, 
n. (पोण = पवन),  a strainer or filtering machine
with a handle.
—दण्ड-प्रणयन,  अम्,  n. ‘in-
fliction of punishment, ’ N. of a chapter of the
Purāṇa-sarva-sva by Halāyudha.
—दण्ड-प्रणाम, 
अस्,  m. a stiff bow,  bowing without bending the
body like a stick.
—दण्ड-बध,  अस्,  m. ‘death
by punishment, ’ capital punishment.
—दण्ड-बा-
लधि,  इस्,  m. an elephant (‘having a tail like a
stick’).
—दण्ड-बाहु,  उस्,  उस्,  उ,  ‘stick-armed, ’
carrying a stick or staff
 (उस्),  m.,  N. of one of the
attendants of Skanda.
—दण्ड-भङ्ग,  अस्,  m.
‘omission of punishment, ’ non-execution of a sen-
tence,  reprieve,  escape.
—दण्ड-भय,  अम्,  n. fear
of the rod.
—दण्ड-भीति,  इस्,  f. dread of punish-
ment.
—दण्ड-भृत्,  त्,  त्,  त्,  carrying a staff or
stick
 (त्),  m. a potter.
—दण्ड-माणव or दण्ड-
मानव,  अस्,  m. ‘a staff-man, ’ a staff-bearer,  an
ascetic,  one who bears a staff
 a chief or leader.
—दण्ड-मातङ्ग,  Tabernæmontana Coronaria
(= पिण्ड-तगर).
—दण्ड-मुख,  अस्,  m. the
leader of an army,  a general,  a commander-in-chief
[cf. दण्ड-नायक।]
—दण्ड-यात्रा,  f. a solemn
or festive procession,  moving in state or with
attendants,  especially a bridal procession
 warlike
expedition,  subjection or conquest of a region or
quarter (= दिग्-विजय).
—दण्ड-याम,  अस्,  m. a
day
 an epithet of Yama
 of Agastya
 (also written
दण्डा-याम।)
—दण्ड-योग,  अस्,  m. infliction of
punishment.
—दण्ड-लेश,  अम्,  n. a small fine.
 — 1. दण्ड-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  having a stick,  carrying
a staff
 furnished with a handle
 having a large
army.
—२। दण्ड-वत्,  ind. like a stick,  erect or up-
right as a stick
 prostrate,  falling or lying prostrate
दण्ड-वत् प्रणम्य,  bowing like a stick
 [cf.
दण्ड-प्रणाम।]
—दण्ड-वादिन्,  ई,  इनी,  इ,  utter-
ing a reprimand,  rebuking,  censuring,  threatening
with punishment or castigation
 (ई),  m. a door-
keeper,  warder
 [cf. दण्ड-वासिन्।]
—दण्ड-
वार्क्ष,  अम्,  n. a particular posture,  a mode of
sitting.
—दण्ड-वासिक,  अस्,  m. a door-keeper.
—दण्ड-वासिन्,  ई,  m. a door-keeper,  warder, 
chamberlain
 the magistrate or head of a village.
—दण्ड-वाहिन्,  ई,  m. a police-officer.
—दण्ड-
विकल्प,  अस्,  m. ‘alternative of punishment, ’ discre-
tionary punishment or fine.
—दण्ड-विधि,  इस्,  m.
criminal law
 rule or mode of punishment.
—दण्ड-
विशेष,  अस्,  m. kind or degree of punishment.
—दण्ड-विष्कम्भ,  अस्,  m. a post or a stake to
which is fastened the string that works the churning-
stick.
—दण्ड-वीर्य,  अस्,  m.,  N. of a prince.
—दण्ड-वृक्षक,  अस्,  m. the plant Tithymalus
Antiquorum (= स्नुही).
—दण्ड-व्यूह,  अस्,  m.
drawing up or arraying an army in long lines or
columns.
—दण्ड-व्रत-धर,  अस्,  आ,  अम्,  exer-
cising judicial power,  decreeing punishment,  punish-
ing.
—दण्ड-शर्मन्,  आ,  m.,  N. of a prince
 (also
read दत्त-शर्मन्।)
—दण्ड-शास्त्र,  अम्,  n. the
criminal law.
—दण्ड-सङ्ख्या,  f.,  N. of a chapter
of the Purāṇa-sarva-sva.
—दण्ड-सेन,  अस्,  m.,  N.
of a prince,  son of Viṣvak-sena.
—दण्ड-हस्त, 
अस्,  m. ‘staff-handed, ’ ‘a staff-bearer
’ epithet of
the god of death
 a door-keeper,  warder
 (अस्,  आ
or ई),  m. f. the plant Tabernæmontana Coronaria
(अम्),  n. the flower of this plant.
—दण्डाख्य
(°ड-आख्°),  अस्,  आ,  अम्,  called after a staff
 having
the name Daṇḍa
 (अम्),  n.,  N. of a place of pilgrim-
age
 a hall with two wings,  one of which faces
towards the north,  the other towards the east.
—दण्डाघात (°ड-आघ्°),  अस्,  m. a blow with a
stick or staff.
—दण्डाजिन (°ड-अज्°),  अम्,  n. ‘staff
and skin’ (as mere outer signs of devotion)
 hypo-
crisy,  deceit,  fraud,  cheating,  roguery
 [cf. दाण्डा-
जिनिक।]
—दण्डाज्ञा (°ड-आज्°),  f. judicial sentence.
—दण्डा-दण्डि,  ind. ‘stick against stick’ in fight-
ing,  single-stick,  cudgelling,  fighting with sticks and
staves.
—दण्डाधिप,  अस्,  or दण्डाधिपति (°ड-
अध्°),  इस्,  m. a superior judge,  supreme magistrate.
—दण्डानीक (°ड-अन्°),  अम्,  n. a division of an
army,  a detachment
 [cf. दण्ड-चक्र।]
—दण्डा-
पतानक (°ड-अप्°),  अस्,  m. tetanus,  lock-jaw, 
spasm.
—दण्डामित्रा (°ड-अम्°),  f.,  N. of a place
[cf. दत्तामित्र or दत्तामित्रा।]
—दण्डा-याम
= दण्ड-याम.
—दण्डार्त (°ड-आर्°),  N. of a
sacred bathing-place.
—दण्डार्ह (°ड-अर्°),  अस्,  आ, 
अम्,  deserving punishment.
—दण्डालसिका (°ड-
अल्°),  f. the cholera.
—दण्डाश्रम (°ड-आश्°),  अस्,  m.
the order of the staff,  condition of a pilgrim.
—दण्डा-
श्रमिन् (°ड-आश्°),  ई,  m. assuming the pilgrim's staff, 
a devotee.
—दण्डासन (°ड-अस्° or -आस्°),  अम्,  n. a
sort of arrow.
—दण्डास्त्र (°ड-अस्°),  अम्,  n. the
stick-weapon or ‘the weapon of punishment, ’ N. of
a fabulous weapon.
—दण्डाहत (°ड-आह्°),  अम्, 
n. ‘struck with the churning-stick, ’ buttermilk.
—दण्डोत्पल (°ड-उत्°),  अम्,  n. a species of plant
(commonly Ḍānipolā and Ḍānakuni) with yellow, 
red,  and white flowers
 (according to some,  the one
with white flowers is called Daṇḍotpalā.)

 दण्ड
 add — probably for original दन्त्र, 
‘the instrument of restraining.’

Macdonell

English

 दण्ड daṇḍá,  m.
  (n. ) staff,  stick
 mace,  club 🞄[Page115a-3] 🞄(to which the elephantʼs trunk and human 🞄arms and thighs are often compared)
 stalk
 🞄handle
 flagstaff (on a carriage)
 pole (as a 🞄measure of length = ¤4¤ cubits)
 red = symbol 🞄of violence,  force of arms,  military power,  🞄army
 mastery of,  complete control over (g.,  🞄—°)
 sceptre (as symbol of judicial power),  🞄punishment (corporal chastisement,  admonition,  🞄fine): gupta-,  secret fine = blackmail
 🞄vaitasá-,  reed-like staff = membrum virile.

Benfey

English

 दण्ड दण्ड (a form of दन्त्र,  i. e.
दम् + त्र),  m.
  and n.
 
 1. A staff,  Man. 
8,  280.
 2. Often compounded with pre-
ceding words signifying arm,  thigh, 
trunk,  e. g.
बाहु-,  An arm as hard as
a staff,  Daśak. in Chr. 201,  11.
 3. A
stem,  MBh. 2,  2390.
 4. A handle, 
MBh. 2,  38.
 4. The staff of a banner, 
MBh. 2,  2079.
 5. m.
  A long measure, 
a pole of four cubits,  Mārk. P. 49,  39.
 6. A staff as symbol of royal power, 
the sceptre of justice,  etc.,  MBh. 12, 
4482 sqq.
 7. Symbol of energetic power, 
Man.  7,  102 (नित्यम् उद्यतदण्ड,  Ever
with raised staff,  i. e. ever ready to use
violence)
 military power,  Man.  7, 
101
 force of arms,  7,  107.
 8. Violence, 
Man.  8,  72.
 9. An army,  Man.  9,  294.
 10. Punishment of all kind,  corporal
and amercement,  Man.  7,  22
 8,  274
personified,  Mārk. P. 50,  26.
 11. The
name of an attendant of the sun,  MBh.
3,  198.
 12. A proper name,  MBh. 1, 
2681.
 -- Comp.
 
उद्-,  adj.
  with raised
staff,  Hit. ii. d. 28
 stem,  Ragh. 16,  46
arm,  Prab. 81,  13.
खर-,  n.
  A lotus, 
Bhāg. P. 4,  6,  29.
त्रि-,  n.
  1. the three
staves of a religious mendicant joined
together,  MBh. 12,  12007. 2. three
kinds of self-command (in thought, 
word,  and deed),  Man.  12,  11.
धन-, 
m.
  an amercement,  Man.  8,  129.
धिक्-, 
m.
  a harsh reproof,  Man.  8,  129. म-
नस्-,  m.
  control over the mind.
महा-, 
m.
  heavy punishment,  Chr. 61,  40. रा-
जनिर्धूत-,  i. e. राजन्-निस्- (vb. धू), 
adj.
  punished by the king,  Man.  8,  318.
वाग्दण्ड,  i. e.
वाच्-,  m.
  1. repri-
mand,  Man.  8,  129. 2. restraint,  or
control of speech.
वाण-,  m.
  a weaver's
loom. 
वीणा-,  the neck of a lute.

Hindi

एक कर्मचारी है,  गलत कर के लिए भी मौद्रिक सजा

Apte Hindi

Hindi

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
"यष्टिका,   डंडा,   छड़ी,   गदा,   मुद्गर,  सोटा,   काष्ठदण्डः"

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
"राजचिह्न,   राजसत्ता का प्रतीकरुप दण्ड"

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
उपनयन संस्कार के समय द्विज को दिया गया डण्डा

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
संन्यासी का डण्डा

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
हाथी की सूँड़

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
"डण्ठल या वृन्त,  मूठ"

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
"पतवार,  डाँड़"

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
रई का डंडा

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
जुर्माना

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
"ताडन,   शारीरिक दण्ड,   सामान्य दण्ड"

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
कैद

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
दण्ड उपाय

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
सेना

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
"सैन्यव्यवस्था का एक रूप,   व्यूह"

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
"वशीकरण,   नियन्त्रण,   प्रतिबन्ध"

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
चार हाथ के परिमाण का नाप

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
लिंग

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
घमण्ड

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
शरीर

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
यम का विशेषण

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
विष्णु का नाम

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
शिव का नाम

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
सूर्य का सेवक

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
घोड़ा

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
"यष्टिका,   डंडा,   छड़ी,   गदा,   मुद्गर,  सोटा,   काष्ठदण्डः"

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
"राजचिह्न,   राजसत्ता का प्रतीकरुप दण्ड"

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
उपनयन संस्कार के समय द्विज को दिया गया डण्डा

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
संन्यासी का डण्डा

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
हाथी की सूंड़

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
"डण्ठल या वृन्त,  मूठ"

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
"पतवार,  डाँड़"

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
रई का डंडा

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
जुर्माना

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
"ताडन,   शारीरिक दण्ड,   सामान्य दण्ड"

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
कैद

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
दण्ड उपाय

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
सेना

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
"सैन्यव्यवस्था का एक रूप,   व्यूह"

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
"वशीकरण,   नियन्त्रण,   प्रतिबन्ध"

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
चार हाथ के परिमाण का नाप

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
लिंग

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
घमण्ड

दण्डम्
नपुं*
   - दण्ड् +  अच्
शरीर

दण्डः
पुं*
  - दण्ड्+अच्
"डंडा,  लाठी,  मुद्गर,  गदा"

दण्डः
पुं*
  - दण्ड्+अच्
हाथी की सूँड

दण्डः
पुं*
  - दण्ड्+अच्
छतरी की मूठ

दण्डः
पुं*
  - दण्ड्+अच्
जुरमाना

दण्डः
पुं*
  - दण्ड्+अच्
हलस

दण्डः
पुं*
  - दण्ड्+अच्
राज्यतंत्र

दण्डः
पुं*
  - दण्ड्+अच्
"आघात,  चोट"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಒಬ್ಬ ಅಂಗದೇವತೆ
निष्पत्तिः - > "अच्" (५-२-१२७)
व्युत्पत्तिः - > दण्डोऽस्यास्ति
विस्तारः - > "माठरः पिङ्गलो दण्डः चण्डांशो पारिपार्श्वकाः"- अम० ।
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೋಲು /ದೊಣ್ಣೆ
प्रयोगाः - > "परस्य दण्डं नोद्यच्छेत् क्रुद्धो नैव निपातयेत् । अन्यत्र पुत्राच्छिष्याद्वा शिष्ट्यर्थं ताडयेत्तु तौ ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ४-१६४
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜನ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ದಂಡ /ದೊರೆಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಸೇವಕರು ಕೈಯಲಿ ಹಿಡಿಯುವ ಚಿನ್ನದ ಅಥವಾ ಬೆಳ್ಳಿಯ ದಂಡ
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳು ಹಿಡಿಯುವ ದಂಡ
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು ಹಿಡಿಯುವ ಪಾಲಾಶಾದಿ ದಂಡ
प्रयोगाः - > "ब्राह्मणो बैल्वपालाशौ वैश्यो दण्डानर्हन्ति धर्मतः" । "पाणौ कार्मुकमक्षसूत्रवलयं दण्डोऽपरः पैप्पलः" ।
उल्लेखाः - > मनु० २-४५,  म० वी० १-१८
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಛತ್ರಿಯ ಹಿಡಿ
प्रयोगाः - > "राज्यं स्वहस्तधृतदण्डनिमातपत्रम्"
उल्लेखाः - > शाकु० ५-६
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭಲ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಆಯುಧಗಳ ಹಿಡಿ
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧ್ವಜನ ದಂಡ /ಬಾವುಟದ ಕೋಲು
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸವುಟಿನ ಕಾವು
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜನ ಚತುರಂಗ ಸೈನ್ಯ
प्रयोगाः - > "प्रभवः खलु कोशदण्डयोः कृतपञ्चाङ्गविनिर्णयोः नयः"
उल्लेखाः - > किरा० २-१२
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಮನ /ಹತೋಟಿ /ಅಂಕೆ /ನಿರ್ಬಂಧ
प्रयोगाः - > "वाग्दण्डोऽथ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च"
उल्लेखाः - > मनु० १२-१०
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೈನ್ಯ /ದಂಡು
निष्पत्तिः - > दण्ड (दण्डनिपातने) + णिच् - "घञ्" (३-३-१२१)
व्युत्पत्तिः - > दण्ड्यते रिपुरेभिः
प्रयोगाः - > "तस्य दण्दवतो दण्डः स्वदेहान्न व्यशिष्यत"
उल्लेखाः - > रघु० १७-६२
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿಕ್ಷೆ /ದಂಡನೆ /ಯಮ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮಗ
प्रयोगाः - > "गुरूपदिष्टेन रिपौ सुतेऽपि वा निहन्ति दण्डेन स धर्मविप्लवम्" । "राजापथ्यकारिषु तीक्ष्णदण्डो राजा" ।
उल्लेखाः - > किरा० १-१३,  मुद्रा० १
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭೂಮಿಯ ಒಂದು ಅಳತೆ /ನಾಲ್ಕು ಗುದ್ದು ಮೊಳಗಳ ಉದ್ದದ ಅಳತೆ
प्रयोगाः - > "हस्तैश्चतुर्भिः भवतीह दण्डः"
उल्लेखाः - > लीला०
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬೇರಿನಿಂದ ರೆಂಬೆಗಳವರೆಗೆ ಇರುವ ಗಿಡ ಮರಗಳ ಮಧ್ಯದ ಮೂಲ
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶರಣಾಗತರಾದವರ ರಕ್ಷಣೆ ಪ್ರಾಣಿಹಿಂಸೆ ಮಾಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ದಾನ ಈ ಮೂರು
प्रयोगाः - > "शरणागतसन्त्राणं भूतानमप्यहिंसनम् । बहिर्वेदि च दानञ्च दण्डमित्यभिधीयते ॥"
उल्लेखाः - > मोक्षधर्मः
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೋಣ /ವೀಣೆ ಮೊದಲಾದ ತಂತೀವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುವ ಕೋಲು
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಶ್ವ /ಕುದುರೆ
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಮಧರ್ಮರಾಯ
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗರ್ವ /ಅಭಿಮಾನ
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಡೆಗೋಲು
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕೋಲಿನ ಆಕಾರದ ಒಂದು ಗ್ರಹ
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯೂಹ /ಗುಂಪು
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಂಡದ ಆಕಾರವುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನ ಪರಿವೇಷ
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹ /ಶರೀರ
निष्पत्तिः - > दण्ड + णिच् - "घञ्" (३-३-१९)
व्युत्पत्तिः - > दण्ड्यते
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೋಲಿನಂತೆ ನೇರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದು
निष्पत्तिः - > दण्ड + णिच् - भावे "घञ्" (३-३-१८)
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೋಲಿನಂತೆ ನೇರವಾಗಿರುವ ಕಿರಣಗಳಸಮೂಹ
प्रयोगाः - > "रविकिरणजलदमरुतां सङ्घातो दण्डवत् स्थितो दण्डः"
उल्लेखाः - > बृहत्सं० ३०-१६
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
प्रयोगाः - > "धनुर्धरो धनुर्वेदो दण्डो दमयिता दमः"
उल्लेखाः - > वि० स०
विस्तारः - > "वेदधर्मारिष्टतातिनृपादिमुखतः खलान् । दण्डनीत्या दाम्यतीति दण्डः स्यात् ऋतुवर्णकः ॥" - निरुक्तिः ।
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿವ /ಈಶ್ವರ
प्रयोगाः - > "शत्रुन्दमाय दण्डाय पर्णचीरपटाय च"
उल्लेखाः - > भा० शान्ति० २९०-८७
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜಾಪರಿಪಾಲನ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ತೇಜೋಮಯವಾದ ಧರ್ಮ
प्रयोगाः - > "तस्यार्थे सर्वभूतानां गोप्तारं धर्ममात्मजम् । ब्रह्मतेजोमयं दण्डमसृजत् पूर्वमीश्वरः ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ७-१४
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾಮ ಮೊಲಾದ ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳಲ್ಲೊಂದು
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ರಾಜನು ಕೊಡುವ ಶಿಕ್ಷೆ
प्रयोगाः - > "यथापराधदण्डानां यथाकालप्रबोधिनाम्"
उल्लेखाः - > रघु० १-६
दण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದುಷ್ಟನಿಗ್ರಹ
प्रयोगाः - > "दुष्टनिग्रहो दण्डः"
उल्लेखाः - > सा० द० ३

L R Vaidya

English

 daMqa {% (I) m.n. %} 1. A stick,  a staff,  a cudgel,  a mace,  परस्य दंडं नोद्यच्छेत् M.iv.164
the sceptre of a king
the staff given to a twice-born man at the time of investiture with the sacred thread
the staff carried by a Sannyāsin
the trunk of an elephant
a stalk,  the stem of a tree,  the handle of anything,  ब्रह्मांडच्छत्रदंडः … भुवनांभोरुहो नालदंडः D.K.,  राज्यं स्वहस्तधृतदंडमिवातपत्रम् Sak.v.,  K.S.vii.89
the oar of a boat
a churning stick
a measure of length equal to four hands,  a rod of that length used for the purpose of taking measurements
the penis
a form of military array
an army,  तस्य दंडवतो दंडः स्वदेहान्न व्यशिष्यत R.xvii.62,  Kir.ii.12
control,  restraint,  वाग्दंडोऽथ मनोदंडः कायदंडस्तथैव च । यस्यैते निहिता बुद्धौ त्रिदंडीति स उच्यते M.xii.10
punishment,  corporal chastisement (as राजदंड,  धर्मदंड),  R.i.6,  M.vii.103
imprisonment
the last of the four ways of dealing with an enemy,  viz.,  violence,  war,  punishment
 See उपायचतुष्टय,  Sis.ii.54,  M.vii.109
pride
the body.

 daMqa {% (II) m. %} 1. An epithet of Yama
of Vishṇu
of Śiva
an attendant on the sun
a horse.

Bopp

Latin

 दण्ड m. (v. praec.)
1) baculus,  sceptrum
 poena. N. 4. 10.
DR. 6. 20.
2) plantae caulis. RAGH. 16. 46.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

कल्प
पु
कल्प,  न्याय,  तुल्य,  विधि,  काल,  चित्त,  दण्ड
न्याये तुल्ये विधौ काले चित्ते दण्डे च कल्पवाक् ।
verse 2.1.1.10
page 0008

प्रत्यय
पु
प्रत्यय,  दोष,  अपगम,  दण्ड
दोषे चापगमे दण्डे स्याद् प्रत्यय इति श्रुतिः ॥ १२ ॥
verse 2.1.1.12
page 0008

परिघ
पु
परिघ,  परिघात,  दण्ड
परिघः परिघातः स्यात् परिघो दण्ड उच्यते ॥ ५६ ॥
verse 2.1.1.56
page 0011

Indian Epigraphical Glossary

English

 daṇḍa (IE 8-5
 EI 12),  fine or tax,  mentioned along with
suṅka (śulka)
 a levy or free service (cf. prayāṇa-daṇda).
(EI 24),  fines
 authority.
(HRS),  fines
 distinguished from atyaya in the Artha-
śāstra.
(CII 1),  punishment.
(ASLV),  judicial punishment
 sometimes possibly also
‘administration’.
(EI 25),  ‘five’.
(EI 30
 LP),  contraction of Daṇdanāyaka.
(EI 28),  Oḏiyā
 a path (cf. daṇḍā).
Cf. taṇḍu (SITI),  a palanquin
 a pole for carrying the
vehicle on which the image of a deity is set up.
Cf. daṇḍu,  taṇḍu (SITI),  an army
 going on a military
expedition.
Cf. taṇdam (SII 1
 CITD)
 fine,  penalty or punishment
a punitive tax
 a fine or tax payable as penalty.

 daṇḍa (ASLV),  a palanquin
 its use was a privilege some-
times specially granted to favourites or distinguished persons by
the king.

Lanman

English

 daṇḍá,  m. stick
 staff (of Brahman),  59^23
mace,  97^8
 rod as symbol of dominion
and punishment. [cf. δένδρον,  ‘tree.’]

Kridanta Forms

Sanskrit

दण्ड (द꣡ण्ड꣡ दण्डनिपाते - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् =  दण्डनम्
अनीयर् =  दण्डनीयः - दण्डनीया
ण्वुल् =  दण्डकः - दण्डिका
तुमुँन् =  दण्डयितुम् / दण्डितुम्
तव्य =  दण्डयितव्यः / दण्डितव्यः - दण्डयितव्या / दण्डितव्या
तृच् =  दण्डयिता / दण्डिता - दण्डयित्री / दण्डित्री
क्त्वा =  दण्डयित्वा / दण्डित्वा
ल्यप् =  प्रदण्ड्य
क्तवतुँ =  दण्डितवान् - दण्डितवती
क्त =  दण्डितः - दण्डिता
शतृँ =  दण्डयन् / दण्डन् - दण्डयन्ती / दण्डन्ती
शानच् =  दण्डयमानः / दण्डमानः - दण्डयमाना / दण्डमाना

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  दण्ड्
मूलधातुः:
   दण्ड
धात्वर्थः:
  दण्डनिपाते
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  द्विकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  दण्डयति-ते

Abhyankara Grammar

English

दण्ड  one of the eight artificial Vedic recitations.

धातुप्रदीपः

Sanskrit

दण्ड  निपातने 
- दण्डयति  अददण्डत्  दण्डः  369

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 दण्ड m. ° = सैन्यचालनम्,  S I,  91,  1
 *stabförmige Truppenaufstellung,  Śrīk. XX,  63.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

khral
१) कार २) दण्ड ३) व्यालिक ४) शुल्क

mkhar ba
१) कंस २) कंसक ३) दण्ड

khar ba
१) कंस २) कंसास्थि ३) दण्ड ४) यष्टि

chad pa
१) अंश २) अत्यय ३) अन्त ४) उच्छिन्न ५) उद्गारण ६) उन्मुक्त ७) उपरम ८) छिन्न ९) छेद १०) दण्ड ११) देशक १२) निग्रह १३) व्यवच्छिन्न १४) समुच्छिन्न १५)

chu tshod
१) घटिका २) दण्ड ३) नाडी

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
अष्टादश माठराद्याः सवितुः परिपार्श्वकाः ॥ १०३ ॥
-wordlist-
 
सूर्यपारिपार्श्वक (पुं),  माठर (पुं),  पिङ्गल (पुं),  दण्ड (पुं),  राजन् (पुं),  श्रोथ (पुं),  खर (पुं),  द्वारिक (पुं),  कल्माष (पुं),  पक्षिन् (पुं),  जातृकार (पुं),  कुतापकौ (पुंद्वि),  पिङ्ग (पुं),  गज (पुं),  दण्डिन् (पुं),  पुरुष (पुं),  किशोरकौ (पुंद्वि)

--source--
 
सामदानभेददण्डा उपायाः साम सान्त्वनम् ।
-wordlist-
 
सामन् (क्ली),  दान (क्ली),  भेद (पुं),  दण्ड (पुं),  उपाय (पुं),  सामन् (क्ली),  सान्त्वन (क्ली)

--source--
 
उपजापः पुनर्भेदो दण्डः स्यात्साहसं दमः ॥ ७३६ ॥
-wordlist-
 
उपजाप (पुं),  भेद (पुं),  दण्ड (पुं),  साहस (क्ली),  दम (पुं)

--source--
 
वाहिनी पृतना सेना बलं सैन्यमनीकिनी ॥ ७४५ ॥
कटकं ध्वजिनी तन्त्रं दण्डोऽनीकं पताकिनी ।
वरूथिना चमूश्चक्रं स्कन्धवारोऽस्य तु स्थितिः ॥ ७४६ ॥
शिबिरं रचना तु स्याद्व्यूहो दण्डादिको युधि ।
-wordlist-
 
वाहिनी (स्त्री),  पृतना (स्त्री),  सेना (स्त्री),  बल (क्ली),  सैन्य (क्ली),  अनीकिनी (स्त्री),  कटक (क्ली),  ध्वजिनी (स्त्री),  तन्त्र (क्ली),  दण्ड (पुं),  अनीक (क्ली),  पताकिनी (स्त्री),  वरूथिनी (स्त्री),  चमू (स्त्री),  चक्र (पुंक्ली),  स्कन्धावार (पुं),  शिबिर (क्ली),  व्यूह (पुं)

--source--
 
दण्डो यष्टिश्च लगुडः स्यादीली करवालिका ।
-wordlist-
 
दण्ड (पुंक्ली),  यष्टि (पुंस्त्री),  लगुड (पुं),  ईली (स्त्री),  करवालिका (स्त्री)

--source--
 
चतुर्विंशत्यङ्गुलानां हस्तो दण्डश्चतुष्करः ।
तत्सहस्रं तु गव्यूतं क्रोशस्तौ द्वौ तु गोरुतम् ॥ ८८७ ॥
गव्या गव्यूतगव्यूती चतुष्कोशं तु योजनम् ।
-wordlist-
 
अङ्गुल (पुं),  हस्त (पुं),  दण्ड (पुं),  गव्यूत (क्ली),  क्रोश (पुं),  गोरुत (क्ली),  गव्या (स्त्री),  गव्यूत (क्ली),  गव्यूति (पुंस्त्री),  योजन (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

यष्टि
यष्टि,  पट्टिस,  दुःस्फोट,  मुखण्डी,  शङ्कु,  शक्ति,  भिन्दिपाल,  गदा,  दण्ड,  चक्र,  शस्त्र_जाति
यष्टिपट्टिसदुःस्फोटमुखण्डीशङ्कुशक्तयः ।
भिन्दिपालगदादण्डचक्राद्याः शस्त्रजातयः ॥ ४७६ ॥
verse 2.1.1.476
page 0055

वैणव
वैणव,  लगुड,  रम्भ,  दण्ड,  यष्टि
वैणवो लगुडो रम्भो दण्डो यष्टिश्च कथ्यते ।
verse 4.1.1.726
page 0084

दण्ड
दण्ड,  दमन,  सैन्य
दण्डो दमने सैन्ये कुतपो दर्भेऽपराह्णे च ॥ ८२२ ॥
verse 5.1.1.822
page 0094

नाममाला

Sanskrit

अक्षौहिणी,  बल,  अनीक,  वाहिनी,  साधन,  चमू,  ध्वजिनी,  पृतना,  सेना,  सैन्य,  दण्ड,  वरूथिनी
अक्षौहिणी बलानीकं वाहिनी साधनं चमूः ।
ध्वजिनी पृतना सेना सैन्यं दण्डो वरूथिनी ॥ ८६ ॥
verse 0.1.1.86
page 0044

Mahabharata

English

Daṇḍa^1,  brother of the Magadha king Daṇḍadhāra. § 11 (Parvasaṅgr.) I,  2,  544.--§ 130 (Aṃśāvat.): I,  67,  2681 (incarnation of the Asura Krodhahantṛ).--§ 232 (Svayaṃvarap.): I,  186,  6992 (the same(?),  son of Vidaṇḍa,  present at the svayaṃvara of Draupadī).--§ 280 (Bhīmasena): II,  30,  1091 (ºñ ca Daṇḍadhārañ ca,  vanquished by Bhīmasena on his digvijaya).--§ 605 (Karṇap.): VIII,  18,  †701 (his brother Daṇḍadhāra slain by Arjuna),  †704 (slain by Arjuna).

Daṇḍa^2,  a follower of Sūrya (the Sun). § 310b (Sūrya): III,  3,  198 (Māṭharāruṇa-Dºādyāḥ).

Daṇḍa^3,  a Pāṇḍava warrior. § 608 (Karṇap.): VIII,  56,  2740 (slain by Karṇa).

Daṇḍa^4 = Śiva (1000 names^1).

Daṇḍa^5 = Vishṇu (1000 names).

पुराणम्

English

दण्ड १ / DAṆḌA I. A king who was the son of ikṣvāku. It is mentioned in mahābhārata,  Ādi Parva,  Chapter 67,  Stanza 45,  that this King was the rebirth of krodhahantā,  an asura.1) Birth.   ikṣvāku had one hundred sons. Of them vikukṣi,  nimi and daṇḍa were famous. daṇḍa became a famous archer when he grew up. In the brahmāṇḍa purāṇa mention is made that this King daṇḍa took part in the Devāsura battle (Battle between the gods and the demons) and killed several thousand asuras (demons).2) Administration.   The king ikṣvāku gave his son daṇḍa the country between the mountains Himālaya and vindhya and anointed him the King of that country. daṇḍa built a capital city known as Madhumatta and began to rule the country. He had an army of caturaṅga (four parts,  elephant,  chariot,  horse and infantry). The hermit Śamana was the priest of King daṇḍa. (Uttararāmāyaṇa).3) The origin of Daṇḍakāranya (the forest of daṇḍaka).   daṇḍa once raped arā,  the daughter of hermit śukra,  who had been doing penance in a forest in the middle of the country of daṇḍa. śukra the hermit got angry and destroyed the country of daṇḍa by a shower of fire. From that day onwards that country was known as daṇḍakāraṇya. (For further information see under arā).

दण्ड २ / DAṆḌA II  .1) General information.   Another kṣatriya King of ancient india. He was the son of the King vidaṇḍa. In mahābhārata,  Ādi Parva,  Chapter 185,  it is mentioned that vidaṇḍa and daṇḍa had attended draupadī svayaṁvara (the marriage of draupadī).2) Other information.   (1) Bhīmasena defeated the King daṇḍa. (M.B. Sabhā Parva,  Chapter 307,  Stanza 177).(2)  This King daṇḍa was the brother of daṇḍadhara,  the king of magadha. daṇḍadhara and daṇḍa were killed by arjuna in battle. (M.B. karṇa Parva,  Chapter 18,  Stanza 16).

दण्ड ३ / DAṆḌA III. An attendant of the Sun. (M.B. Vana Parva,  Chapter 3,  Stanza 68).

दण्ड ४ / DAṆḌA IV. A warrior of the kingdom of cedi. He fought on the side of the pāṇḍavas against the kauravas and was killed by karṇa. (M.B. karṇa Parva,  Chapter 56,  Stanza 49).

दण्ड ५ / DAṆḌA V. A synonym of Mahāviṣṇu. (M.B. anuśāsana parva,  Chapter 149,  Stanza 105).

दण्ड ७ / DAṆḌA VII. A giant (rākṣasa). This giant daṇḍa was born to the giant Sumāli,  by his wife ketumatī. The nine ministers of rāvaṇa,  named prahasta,  akampana,  vikaṭa,  kālakāmukha,  dhūmrākṣa,  supārśva,  saṁhrāda,  Prākvāṭa and bhāsakarṇa were brothers of this daṇḍa. (uttara rāmāyaṇa).

Vedic Reference

English

 Daṇḍa,  ‘staff.’ (a) This word is often mentioned in the
ordinary sense
 for example,  when used for driving cattle^1
(go-ajanāsaḥ),  or as a weapon.^2 A staff was given to a man
on consecration for driving away demons,  according to the
Satapatha Brāhmaṇa.^3 The staff also played a part in the
initiation (upanayana) of a youth on attaining manhood.^4 In
a modified sense the word is used to denote the handle of a
ladle or similar implement.^5
(b) The ‘staff’ as the symbol of temporal power,  implying
punishment,  is applied by the king (rāja-preṣito daṇḍaḥ).^1 The
king,  in modern phraseology,  was the source of criminal law
and he clearly retained this branch of law in his own hands
even in later times.^2 The punishment of the non-guilty
(a-daṇḍya) is given as one of the characteristics of the non-
Brahminical Vrātyas in the Pañcaviṃśa Brāhmaṇa.^3 See
also Dharma.
1) Rv. vii. 33,  6.
2) Av. v. 5,  4. Cf. Aitareya Brāhmaṇa, 
ii. 35
 Śatapatha Brāhmaṇa,  i. 5,  4,  6,  etc.
3) iii. 2,  1,  32.
4) Āśvalāyana Gṛhya Sūtra,  i. 19
 22
Sāṅkhāyana Gṛhya Sūtra,  ii. 1,  6,  11,  etc.
5) Aitareya Brāhmaṇa,  vii. 5
 Śata-
patha Brāhmaṇa,  vii. 4,  1,  36. Of a
musical instrument,  Sāṅkhāyana Āraṇ-
yaka,  viii. 9
 Śrauta Sūtra,  xvii. 3,  1 et
seq.
1) Pāraskara Gṛhya Sūtra,  iii. 15.
Cf. Śatapatha Brāhmaṇa,  v. 4,  4,  7, 
where the king,  being himself ‘exempt
from punishment’ (a-daṇḍya),  inflicts
judicial punishment (daṇḍa-vadha).
2) Foy,  Die königliche Gewalt,  21 et
seq.
3) xvii. 1,  9
 Weber,  Indische Studien, 
1,  33.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  दण्डः
Root:  दण्ड
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ bar
⇒ rod
⇒ fine
⇒ sceptre
⇒ penalty
⇒ punishment
Shloka(s): 
2|8|21|1 ► साहसं तु दमो दण्डः साम सान्त्वमथो समौ। (क्षत्रियवर्गः)
3|3|43|2 ► काण्डोऽस्त्री दण्डबाणार्ववर्गावसरवारिषु॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|150|2 ► अत्ययोऽतिक्रमे कृच्छ्रेदोषे दण्डेऽप्यथापदि॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|186|1 ► औशीरश्चामरे दण्डेऽप्यौशीरं शयनासने। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|8|21|1 ⇢ साहसम् (साहस) (नपुं) ⇒ rape, rash, force, felony, enmity, hatred, daring, robbery, cruelty, violence, adultery, temerity, rashness, boldness, adventure, foolhardy, over-hasty, aggression, punishment, precipitate, reckless act, criminal act, inconsiderate, overstraining, act of pillage or plundering, any precipitate or reckless act
➠ 2|8|21|1 ⇢ दमः (दम) (पुं)
➠ 2|8|21|1 ⇢ दण्डः (दण्ड) (पुं)
➠ 3|3|43|2 ⇢ काण्डः (काण्ड) (पुं) ⇒ low, vile, reed, heap, cane, stem, arrow, stalk, water, trunk, rudder, bundle, praise, branch, switch, privacy, cluster, flattery, occasion, quantity, multitude, long bone, abundance, opportunity, private place, kind of square measure, bone of the arms or legs, separate department or subject, baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.], part of the trunk of a tree whence the branches proceed
➠ 3|3|43|2 ⇢ काण्डम् (काण्ड) (नपुं) ⇒ low, vile, reed, heap, cane, stem, arrow, stalk, water, trunk, rudder, bundle, praise, branch, switch, privacy, cluster, flattery, occasion, quantity, multitude, long bone, abundance, opportunity, private place, kind of square measure, bone of the arms or legs, separate department or subject, baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.], part of the trunk of a tree whence the branches proceed
➠ 3|3|150|2 ⇢ अत्ययः (अत्यय) (पुं) ⇒ end, vice, evil, risk, harm, guilt, lapse, death, attack, injury, danger, misery, assault, absence, offence, distress, suffering, conclusion, termination, destruction, passing away, transgression, disappearance
➠ 3|3|186|1 ⇢ औशीरः (औशीर) (पुं)
Related word(s): 
परा_अपरासंबन्धः ➡ द्विगुणदण्डः
जातिः ➡ क्रिया
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 दण्ड,  त् क तत्पाते । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (अदन्त-चुरां-परं-सकं-सेट् ।) तत्पातस्तद्दण्डपातनम् ।क,  दण्डयति दण्डापयति अपराधिनं राजा ।इति दुर्गादासः ॥

 दण्डः,  पुं क्ली,
   (दण्डयति अनेनेति । दण्ड + घञ् ।यद्बा,  दाम्यत्यनेनेति । दम् + “ञमन्तात् डः ।”उणां १ । ११३ । इति डः ।) लगुडः । इत्य-मरः । ३ । ३ । ४१ ॥
 (यथा,  हठयोगप्रदी-पिकायाम् । ३ । ११ ।“यथा दण्डहतः सर्पो दण्डाकारः प्रजायते ॥
”)तस्य धारणगुणाः । स्खलतः संप्रतिष्ठानत्वम् ।शत्रुनिषेधनत्वम् । अवष्टम्भनत्वम् । आयुष्य-त्वम् । भयघ्नत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
 (यथा, चिकित्सितस्थाने चतुर्व्विंशेऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ।“पुनः सरीसृपव्यालविषाणिभ्यो भयापहम् ।श्रमस्खलनदोषघ्नं स्थविरे च प्रशस्यते ॥
सत्त्वोत्साहबलस्थैर्य्यधैर्य्यवीर्य्यविवर्द्धनम् ।अवष्टम्भकरञ्चापि भयघ्नं दण्डधारणम् ॥
”)शरणागतरक्षणादि । यथा,  --“शरणागतसंत्राणं भूतानामप्यहिंसनम् ।बहिर्वेदि च यद्दानं दण्डमित्यभिधीयते ॥
”इति मोक्षधर्म्मः ॥
(दण्डाकारत्वात् छत्त्रादीनामङ्गविशेषः । यथा, बृहत्संहितायाम् । ७३ । ४,  ६ ।“युवराजनृपतिपत्न्याः सेनापतिदण्डनायका-नाञ्च ।दण्डोऽर्धपञ्चहस्तः समपञ्चकृतार्द्धविस्तारः ॥
”“अन्येषाञ्च नराणां शीतातपवारणन्तु चतुर-स्रम् ।समवृत्तदण्डयुक्तं छत्त्रं कार्य्यं तु विप्राणाम् ॥
”चामरादीनामङ्गविशेषश्च । यथा,  तत्रैव ।७२ । ३-४ ।“अध्यर्धहस्तप्रमितोऽस्य दण्डेःहस्तोऽथवारत्निसमोऽथवान्यः ।काष्ठाच्छुभात् काञ्चनरूप्यगुप्तात्रत्नैर्विचित्रैश्च हिताय राज्ञाम् ॥
षष्ट्यातपत्राङ्कुशवेत्रचाप-वितानकुन्तध्वजचामराणाम् ।व्यापीततन्त्रीमधुकृष्णवर्णावर्णक्रमेणैव हिताय दण्डाः ॥
”ब्रह्मचारिधार्य्यलगुडाकारपदार्थः । यथा,  देवी-भागवते । १ । १९ । ३१ । शुकं प्रति जनक-स्योक्तिः ।“दण्डाजिनकृता चिन्ता यथा तव वनेऽपि च ।तथैव राज्यचिन्ता मे चिन्तयानस्य वान वा ॥
”वर्णभेदेन तत्प्रमाणादिकमुक्तम् । यथा,  मनौ ।२ । ४५-४७ ।“ब्राह्मणो वैल्वपालाशौ क्षत्त्रियो वटखादिरौ ।पैलवौदुम्बरौ वैश्वो दण्डानर्हन्ति धर्म्मतः ॥
केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्य्यः प्रमाणतः ।ललाटसम्मितोराज्ञः स्यात्तु नासान्तिको विशः ॥
ऋजवस्ते तु सर्व्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः ।अनुद्वेगकरा नॄणां सत्वचो नाग्निदूषिताः ॥
”बाणनिक्षेपकालीन स्थानविशेषे,  क्ली । यथा, आग्नेयधनुर्व्वेदे ।“तिर्य्यग्भूतो भवेद्बामो दक्षिणेऽपि भवेदृजुः ।गुल्फौ पार्ष्णिग्रहौ चैव स्थितौ पञ्चाङ्गुलान्तरौ ॥
स्थानं दण्डं भवेदेतत् द्वादशाङ्गुलमायतम् ॥
”)

 दण्डः,  पुं,
   (दण्डयत्यपराधिनमनेनेति । दण्ड +घञ् । यद्बा,  दाम्यति शान्तं करोत्यनेन । दम+ डः ।) राज्ञां चतुर्थोपायः । (यथा,  देवी-भागवते । १ । १७ । ३ ।“विना दण्डं कथं राज्यं करोति जनकः किल ।धर्म्मे न वर्त्तते लोको दण्डश्चेन्न भवेद् यदि ॥
”)स च त्रिविधः । वधः अर्थग्रहणं बन्धन-ताडनादिश्च । इत्यमरटीकासारसुन्दरी ॥
 तत्-पर्य्यायः । साहसम् २ दमः ३ । इत्यमरः । २ ।८ । २१ । (दण्ड + भावे घञ् । दमनम् । (यथा, मनुः । १२ । १० ।“वाग्दण्डोऽथ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च ॥
”दण्ड इवाचरतीति । दण्ड + क्विप् । ततो भावेघञ् ।) ऊर्द्ध्वस्थितिः । दाँडान इति भाषा ।इति सारसुन्दरी ॥
 व्यूहभेदः । (अस्य लक्षण-भेदादिकं यथा,  अग्निपुराणे २४१ अध्याये ।“मण्डलासंहतौ भागौ दण्डास्ते बहुधा शृणु ।तिर्य्यग्वृत्तिस्तु दण्डः स्यात् भोगोऽन्या वृत्ति-रेव च ॥
मण्डलः सर्व्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः ।प्रदरो दृढकोऽसह्यश्चापो वैकुक्षिरेव च ॥
प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश्च श्येनो विजयसञ्जयौ ।विशालो विजयः सूची स्थूणा कर्णचमूमुखौ ॥
सर्पाख्यो वलयश्चैव दण्डभेदाश्च दुर्ज्जयाः ।अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तः कक्ष्याभ्याञ्चैकपक्षतः ॥
अतिक्रान्तस्तु पक्षाभ्यां त्रयोऽन्ये तद्विपर्य्यये ।पक्षोरस्यैरतिक्रान्तः प्रतिष्ठोऽन्यो विपर्य्ययः ॥
स्थूणापक्षो धनुःपक्षो द्बिस्थूणो दण्ड ऊर्द्ध्वगः ।द्विगुणोऽयन्त्वतिक्रान्तपक्षोऽन्यस्य विपर्य्ययः ॥
द्विचतुर्दण्ड इत्येते ज्ञेया लक्षणतः क्रमात् ।गोमूत्रिका हि सञ्चारी शकटो मकरस्तथा ॥
”)प्रकाण्डः । अश्वः । कोणः । मन्थानः । सैन्यम् ।कालः । घडी इति भाषा । मानभेदः । काठाइति भाषा । (“हस्तैश्चतुर्भिर्भवतीह दण्डः ।”इति लीलावती ॥
) चण्डांशोः पारिपार्श्विकः ।(यथा,  महाभारते । ३ । ३ । ६८ ।“ये च तेऽनुचराः सर्व्वे पादोपान्तं समाश्रिताः ।माठरारुणदण्डाद्यास्तांस्तान् वन्देऽशनिक्षुभान् ॥
”)यमः । अभिमानः । इति मेदिनी । डे,  १६ ॥
 ग्रह-भेदः । इति हेमचन्द्रः ॥
 इक्ष्वाकुराजपुत्त्रः । इतिरामायणम् ॥
 (यथा,  हरिवंशे । १० । २२ ।“धृष्टकश्चाम्बरीषश्च दण्डश्चेति सुतास्त्रयः ।यश्चकार महात्मा वै दण्डकारण्यमुत्तमम् ॥
”क्रोधहन्तुरसुरस्यांशेनावतीर्णः स्वनामख्यात-नृपविशेषः । यथा,  महाभारते । १ । ६७ । ४६ ।“क्रोधहन्तेति यस्तस्य बभूवावरजोऽसुरः ।दण्ड इत्यभिविख्यातः स आसीन्नृपतिः क्षितौ ॥
”विष्णुः । यथा,  महाभारते । १३ । १४९ । १०५ ।“धनुर्द्धरो धनुर्व्वेदो दण्डो दमयिता दमः ॥
”महादेवः । यथा तत्रैव । १२ । २८४ । १६ ।“शत्रुन्दमाय दण्डाय पर्णचीरपटाय च ॥
”)कालभेददण्डस्य प्रमाणं यथा,  --“षट्पलं पात्रनिर्म्माणं गभीरं चतुरङ्गुलम् ।स्वर्णमाषैः कृतच्छिद्रं कुण्डैश्च चतुरङ्गुलैः ॥
यावज्जलप्लुतं पात्रं तत्कालं दण्डमेव च ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥
 * ॥
ब्राह्मणं प्रति दण्डोद्यमे दण्डनिपातने च दोषोयथा,  प्रायश्चित्ततत्त्वे ।विप्रदण्डोद्यमे कृच्छ्रमतिकृच्छ्रं निपातने ॥
”“कौटसाक्ष्ये दण्डा यथा,  --लोभान्मोहाद्भयान्मैत्रात् कामात् क्रोधात्तथैव च ।अज्ञानाद्बालभावाच्च साक्ष्यं वितथमुच्यते ॥
एषामन्यतमे स्थाने यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ।तस्य दण्डविशेषांस्तु प्रवक्ष्याम्यनुपूर्व्वशः ॥
लोभात् सहस्रं दण्ड्यस्तु मोहात् पूर्व्वन्तु साह-सम् ।भयाद्द्वौ मध्यमौ दण्डौ मैत्रात् पूर्व्वं चतुर्गुणम् ॥
कामाद्दशगुणं पूर्व्वं क्रोधात्तु त्रिगुणं परम् ।अज्ञानात् द्वे शते पूर्णे चाशिष्याच्छतमेव तु ॥
एतानाहुः कौटसाक्ष्ये प्रोक्तान् दण्डान्मनीषिभिः ।धर्म्मस्याव्यभिचारार्थमधर्म्मनिधनाय च ॥
कौटसाक्ष्यन्तु कुर्व्वाणान् त्रीन् वर्णान् धार्म्मिकोनृपः ।प्रवासयेद्दण्डयित्वा ब्राह्मणन्तु विवासयेत् ॥
 * ॥
दण्डस्य स्थानानि यथा,  --दशस्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ।त्रिषु वर्णेषु यानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत् ॥
उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् ।चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहन्तथैव च ॥
अनुबम्धं परिज्ञाय देशकालौ च तत्त्वतः ।सारापराधौ चालोक्य दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥
 * ॥
अधर्म्म्यदण्डेषु दोषो यथा,  --अधर्म्मदण्डनं लोके यशोघ्नं कीर्त्तिनाशनम् ।अस्वर्ग्यञ्च परत्रापि तस्मात्तत् परिवर्ज्जयेत् ॥
अदण्ड्यान् दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् ।अयशो महदाप्नोति नरकञ्चैव गच्छति ॥
 * ॥
दण्डस्य पौर्व्वापर्य्येनियमो यथा,  --वाग्दण्डं प्रथमं कुर्य्यात् धिग्दण्डं तदनन्तरम् ॥
तृतीयं धनदण्डन्तु वधदण्डमतः परम् ।वधेनापि यदा त्वेतान्निग्रहीतुं न शक्नुयात् ॥
तदैषु सर्व्वमेवैतत् प्रयुञ्जीत चतुष्टयम् ॥
दण्डस्य भेदा यथा,  --पणानां द्वे शते सार्द्धे प्रथमः साहसः स्मृतः ।मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रन्त्वेव चोत्तमः ॥
ऋणे देये प्रतिज्ञाते पञ्चकं शतमर्हति ।अपह्नवे तद्द्विगुणं तन्मनोरनुशासनम् ॥
 * ॥
दोषविशिष्टकन्यादाने दण्डो यथा,  --यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्याय प्रयच्छति ।तस्य कुर्य्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान् ॥
अकन्येति च यः कन्यां ब्रूयाद्द्वेषेण मानवः ।स शतं प्राप्नुयाद्दण्डं तस्या दोषमदर्शयन् ॥
 * ॥
गवादीनां शस्यभक्षणे दण्डो यथा,  --पथि क्षेत्रे परिवृते ग्रामान्तीयेऽथ वा पुनः ।स पालः शतदण्डार्हो विपालान् वारयेत् पशून् ॥
क्षेत्रादिसीमाविवादे दण्डा यथा,  --क्षेत्रकूपतडागानामारामस्य गृहस्य च ।सामन्तप्रत्ययो ज्ञेयः सीमासेतुविनिर्णयः ॥
सामन्ताश्चेन्मृषा ब्रूयुः सेतौ विवदतां नृणाम् ।सर्व्वे पृथक् पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् ॥
गृहं तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषया हरन् ।शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादज्ञानाद्द्विशतो दमः ॥
 * ॥
वाक्पारुष्ये दण्डा यथा,  --शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्त्रियो दण्डमर्हति ।वैश्योऽध्यर्द्धशतं द्वे वा शूद्रस्तु वधमर्हति ॥
पञ्चाशद्ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्त्रियस्याभिशंसने ।वैश्य स्यादर्द्धपञ्चाशच्छूद्रे द्बादशको दमः ॥
समवर्णे द्बिजातीनां द्बादशैव व्यतिक्रमे ।वादेष्ववचनीयेषु तदेव द्बिगुणं भवेत् ॥
एकजातिर्द्विजातींस्तु वाचा दारुणया क्षिपन् ।जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः ॥
नामजातिग्रहन्त्वेषामभिद्रोहेण कुर्व्वतः ।निःक्षेप्योऽयोमयः शङ्कुर्ज्वलन्नास्ये दशाङ्गुलः ॥
धर्म्मोपदेशं दर्पेण विप्राणामस्य कुर्व्वतः ।तप्तमासे चयेत्तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः ॥
श्रुतं देशञ्च जातिञ्च कर्म्मशारीरमेव च ।वितथेन ब्रुवन् दर्पाद्दाप्यः स्याद्द्विशतं दमम् ॥
काणं वाप्यथवा खञ्जमन्यं वापि तथाविधम् ।तथ्येनापि ब्रुवन् दाप्यो दण्डं कार्ष्यापणावरम् ॥
मातरं पितरं जायां भ्रातरं तनयं गुरुम् ।आक्षारयन् शतं दाप्यः पन्थानं चाददद्गुरोः ॥
ब्राह्मणक्षत्त्रियाभ्यान्तु दण्डः कार्य्यो विजानता ।ब्राह्मणे साहसः पूर्व्वः क्षत्त्रिये त्वेव मध्यमः ॥
विट्शूद्रयोरेवमेव स्वजातिं प्रतितत्त्वतः ।छेदवर्ज्जं प्रणयनं दण्डस्येति विनिश्चयः ॥
 * ॥
दण्डपारुष्ये दण्डा यथा,  --येन केनचिदङ्गेन हिंस्याच्चेत् श्रेष्ठमन्त्यजः ।छेत्तव्यं तत्तदेवास्य तन्मनोरनुशासनम् ॥
पाणिमुद्दम्य दण्डं वा पाणिच्छेदनमर्हति ।पादेन प्रहरन् कोपात् पादच्छेदनमर्हति ॥
सहासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यापकृष्टजः ।कठ्यां कृताङ्को निर्व्वास्यः स्फिचं वास्यावकर्त्तयेत् ॥
अवनिष्ठीवतो दर्पात् द्बावोष्ठौ छेदयेन्नृपः ।अवमूत्रयतो मेढ्रमवशर्द्धयतो गुदम् ॥
केशेषु गृह्णतो हस्तो छेदयेदविचारयन् ।पादयोर्द्दाढिकायान्तु ग्रीवायां वृषणेषु च ॥
त्वग्भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य तु दर्शकः ।मांसभेत्ता तु षण्णिष्कान् प्रवास्यस्त्वस्थिभेदकः ॥
वनस्पतीनां सर्व्वेषामुपभोगो यथा यथा ।तथा तथा दमः कार्य्यो हिंसायामिति धारणा ॥
मनुष्याणां पशूनाञ्च दुःखाय प्रहृते सति ।यथा यथा महद्दःखं दण्डं कुर्य्यात्तथा तथा ॥
अङ्गानां पीडनायाञ्च प्राणशोणितयोस्तथा ।समुत्थानव्ययं दाप्यः सर्व्वं दण्डमथापि वा ॥
द्रव्याणि हिंस्याद्यो यस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा ।स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञो दद्याच्च तत्समम् ॥
चर्म्मचार्म्मिकभाण्डेषु काष्ठलोष्टमयेषु च ।मूल्यात् पञ्चगुणो दण्डः पुष्पमूलफलेषु च ॥
यानस्यैव तु यातुश्च यानस्वामिन एव च ।दशातिवर्त्तनान्याहुः शेषे दण्डो विधीयते ॥
छिन्ननास्ये भिन्नयुगे तिर्य्यक् प्रतिमुखागते ।अक्षभङ्गे च यानस्य चक्रभङ्गे तथैव च ॥
छेदने चैव यन्त्राणां योक्त्ररश्म्योस्तथैव च ।आक्रन्दे चाप्यपेहीति न दण्डं मनुरब्रवीत् ॥
यत्रापवर्त्तते युग्यं वैगुण्यात् प्राजकस्य तु ।तत्र स्वामी भवेद्दण्ड्यो हिंसायां द्विशतं दमम् ॥
प्राजकश्चेद्भवेदाप्तः प्राजको दण्डमर्हति ।युग्यस्थाः प्राजकेनाप्ते सर्व्वे दण्ड्याः शतं शतम् ॥
स चेत्तु पथि संरुद्धः पशुभिर्व्वा रथेन वा ।प्रमापयेत् प्राणभृतस्तत्र दण्डो विचारितः ॥
मनुष्यमारणे क्षिप्रं चौरवत्किल्विषी भवेत् ।प्राणभृत्सु महत्स्वर्द्धं गोगजोष्ट्रहयादिषु ॥
क्षुद्रकाणां पशूनाञ्च हिंसायां द्बिशतो दमः ।पञ्चाशत्तु भवेद्दण्डः शुभेषु मृगपक्षिषु ॥
गर्द्दभाजाविकानाञ्च दण्डः स्यात् पञ्चमाषकः ।माषकस्तु भवेद्दण्डः श्वशूकरनिपातने ॥
भार्य्या पुत्त्रश्च दासश्च शिष्यो भ्राता च सोदरः ।प्राप्तापराधास्ताड्याः स्यू रज्ज्वा वेणुदलेन वा ॥
पृष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमाङ्गे कथञ्चन ।अतोऽन्यथा तु प्रहरन् प्राप्तः स्याच्चौरकिल्विषम् ॥
चौरस्य दण्डविधिर्यथा,  --यस्तु रज्जुं घटं कूपाद्धरेद्भिन्द्याच्च यः प्रपाम् ।स दण्डं प्राप्नुयान्माषं तच्च तस्मिन् समाहरेत् ॥
धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतोऽभ्यधिकं वधः ।शेषेऽप्येकादशगुणं दाप्यस्तस्य च तद्धनम् ॥
तथाधरिममेयानां शतादभ्यधिके वधः ।सुवर्णरजतादीनामुत्तमानाञ्च वाससाम् ॥
पञ्चाशतस्त्वभ्यधिके हस्तच्छेदनमिष्यते ।शेषेऽप्येकादशगुणं मूल्याद्दण्डं प्रकल्पयेत् ॥
पुरुषाणां कुलीनानां नारीणाञ्च विशेषतः ।मुख्यानां चैव रत्नानां हरणे वधमर्हति ॥
महापशूनां हरणे शास्त्राणामौषधस्य च ।कालमासाद्य कार्य्यञ्च राजा दण्डं प्रकल्पयेत् ॥
गोसु ब्राह्मणसंस्थासु छूरिकायाश्च भेदने ।पशूनां हरणे चैव सद्यः कार्य्योऽर्द्धपादिकः ॥
सूत्रकार्पासकिण्वानां गोमयस्य गुडस्य च ।दघ्नः क्षीरस्य तक्रस्य पानीयस्य तृणस्य च ॥
वेणुवैदलभाण्डानां लवणानान्तथैव च ।मृण्मयानाञ्च हरणे मृदो भस्मन एव च ॥
मत्स्यानां पक्षिणाञ्चैव तैलस्य च घृतस्य च ।मांसस्य मधुनश्चैव यच्चान्यत् पशुसम्भवम् ॥
अन्येषाञ्चैवमादीनां मद्यानामोदनस्य च ।पक्वान्नानाञ्च सर्व्वेषां तन्मूल्याद्द्विगुणो दमः ॥
पुष्पेषु हरिते धान्ये गुल्मवल्लीनगेषु च ।अन्येष्वपरिपूतेषु दण्डः स्यात् पञ्च कृष्णलः ।परिपूतेषु धान्येषु शाकमूलफलेषु च ॥
निरन्वये शतं दण्डः सान्वयेऽर्द्धशतं दमः ।स्यात् साहसं त्वन्वयवत् प्रसभं कर्म्म यत् कृतम् ॥
निरन्वयं भवेत् स्तेयं हृत्वापव्ययते च यत् ।यस्त्वेतान्युपकॢप्तानि द्रव्याणि स्तेनयेन्नरः ॥
तमाद्यं दण्डयेद्राजा यश्चाग्निं चोरयेद्गृहात् ।येन येन यथाङ्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते ।तत्तदेव हरेत्तस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः ॥
” * ॥
परदारहरणे दण्डा यथा,  --परदाराभिमर्षेषु प्रवृत्तान् नन्महीपतिः ।उद्वेजनकरैर्द्दण्डैश्चिह्नयित्वा प्रवासयेत् ॥
परस्य पत्न्या पुरुषः संभाषां योजयन् रहः ।पूर्व्वमाक्षारितो दोषैः प्राप्नुयात् पूर्व्वसाहसम् ॥
परस्त्रियं योऽभिवदेत् तीर्थेऽरण्ये वनेऽपि वा ।नदीनामपि संभेदे स संग्रहणमाप्नुयात् ॥
उपचारक्रिया केलिः स्पर्शो भूषणवाससाम् ।सहखट्वासनञ्चैव सर्व्वं संग्रहणं तथा ॥
स्त्रियं स्पृशेददेशे यः स्पृष्टो वा मर्षयेत्तया ।परस्परस्यानुमते सर्व्वं संग्रहणं स्मृतम् ।अब्राह्मणः संग्रहणे प्राणान्तं दण्डमर्हति ॥
न सम्भाषां परस्त्रीभिः प्रतिषिद्धः समाचरेत् ।निषिद्धो भाषमाणस्तु सुवर्णं दण्डमर्हति ॥
नैष चारणदारेषु विधिर्नात्मोपजीविषु ।सज्जयन्ति हि ते नारीर्निगूढाश्चारयन्ति च ॥
किञ्चिदेव तु दाप्यः स्यात् संभाषां ताभिराचरन् ।योऽकामां दूषयेत् कन्यां स सद्यो वधमर्हति ॥
सकामां दूषयंस्तुल्यो न वधं प्राप्नुयान्नरः ।कन्यां भजन्तीमुत्कृष्टं न किञ्चिदपि दापयेत् ॥
जघन्यं सेवमानान्तु संयतां वासयेद्गृहे ।उत्तमां सेवमानस्तु जघन्यो वधमर्हति ॥
शुल्कं दद्यात् सेवमानः समामिच्छेत् पिता यदि ।अभिषह्य तु यः कन्यां कुर्य्याद्दर्पेण मानवः ॥
तस्याशु कर्त्त्ये अङ्गुल्यौ दण्डञ्चार्हति षट्शतम् ।सकामां दूषयंस्तुल्यो नाङ्गुलिच्छेदमाप्नुयात् ।द्बिशतन्तु दमं दाप्यः प्रसङ्गविनिवृत्तये ॥
कन्यैव कन्यां या कुर्य्यात् तस्याः स्याद्द्विशतो दमः ।शुल्कञ्च द्बिगुणं दद्याच्छिफाश्चैवाप्नुयाद्दश ॥
या तु कन्यां प्रकुर्य्यात् स्त्री सा सद्यो मौण्ड्य-मर्हति ।अङ्गुल्योरेव च च्छेदं खरेणोद्वहनं तथा ॥
भर्त्तारं लङ्घयेद्या तु स्त्री ज्ञातिगुणदर्पिता ।तां श्वभिः खादयेद्राजा संस्थाने बहुसंस्थिते ॥
पुमांसं दाहयेत् पापं शयने तप्त आयसे ।अभ्यादध्युश्च काष्ठानि तत्र दह्येत पापकृत् ॥
संवत्सराभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो दमः ।व्रात्यया सह संवासे चाण्डाल्या तावदेव तु ॥
शूद्रो गुप्तमगुप्तं वा द्वैजातं वर्णमावसन् ।अगुप्तमङ्ग सर्व्वस्वैर्गुप्तं सर्व्वेण हीयते ॥
वैश्यः सर्व्वस्वदण्ड्यः स्यात् संवत्सरनिरोधतः ।सहस्रं क्षत्त्रियो दण्ड्यो मौण्ड्यं मूत्रेण चार्हति ।ब्राह्मर्णी यद्यगुप्तान्तु गच्छेतां वैश्यपार्थिवौ ।वैश्यं पञ्चशतं कुर्य्यात् क्षत्त्रियन्तु सहस्रिणम् ॥
उभावपि तु तावेव ब्राह्मण्या गुप्तया सह ।विप्लुतौ शूद्रवद्दण्ड्यौ दग्धव्यौ वा कटाग्निना ॥
सहस्रं ब्राह्मणो दण्ड्यो गुप्तां विप्रां बलाद्व्रजन् ।शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादिच्छन्त्या सह सङ्गतः ॥
मौण्ड्यं प्राणान्तिको दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते ।इतरेषान्तु वर्णानां दण्डः प्राणान्तिको भवेत् ॥
वैश्यश्चेत् क्षत्त्रियां गुप्तां वैश्यां वा क्षत्त्रियोव्रजेत् ।यो ब्राह्मण्यामगुप्तायां तावुभौ दण्डमर्हतः ॥
सहस्रं ब्राह्मणो दण्डं दाप्यो गुप्ते तु ते व्रजन् ।शूद्रायां क्षत्त्रियविशोः साहस्रो वै भवेद्दमः ।क्षत्त्रियायामगुप्तायां वैश्ये पञ्चशतं दमः ॥
मूत्रेण मौण्ड्यमृच्छेत्तु क्षत्त्रियो दण्डमेव वा ॥
अगुप्ते क्षत्त्रियावैश्ये शूद्रां वा ब्राह्मणो व्रजन् ।शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यात् सहस्रन्त्वन्त्यज-स्त्रियम् ॥
 * ॥
ऋत्विजं यस्त्यजेद्याज्यो याज्यञ्चर्त्विक् त्यजेद्-यदि ।शक्तं कर्म्मण्यदुष्टञ्च तयोर्दण्डः शतं शतम् ॥
न माता न पिता न स्त्री न पुत्त्रस्त्यागमर्हति ।त्यजन्नपतितानेतान् राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् ॥
”इति मनुः ॥
 * ॥
दण्डस्य फलं यथा,  युक्तिकल्पतरुः ।“दण्डः संरक्षते धर्म्मं तथैवार्थं विधानतः ।कामं संरक्षते यस्मात् त्रिवर्गो दण्ड उच्यते ॥
राजदण्डभयाल्लोकाः पापाः पापं न कुर्व्वते ।यमदण्डभयादेके परलोकभयात्तथा ॥
दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विभजन् साध्वसाधु वा ।शूले मत्स्यानि वा यक्षन् दुर्ब्बलान् बलव-त्तराः ॥
अपराद्धेषु भूपालो दण्डं कुर्य्याद्यथाविधि ।अन्यथाकरणात्तस्मात् राजा भवति किल्विषी ॥
विरुद्धमपि जल्पन्तो दूता दण्ड्या न भूभृता ।दूतहन्ता तु नरकमाविशेत् सचिवैः सह ॥
विपक्षवचनादन्यो भृत्यो दण्डं न चार्हति ।विपक्षवचनाद्दण्डः स्वामिनं नरकं नयेत् ॥
”

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 दण्ड दण्डपातने दमने च अद० चुरा० उभ०
  सक०
  सेट् । दण्डयतिते अददण्डत्--त । दण्डः दण्ड्यः दण्डनीयः दण्डितः ।ग्रहणपूर्वकशासने द्विक० । “प्रजाः शतं दण्डयतिराजा । दुहा० गोणे कर्म्मणि लकारादयः । गर्गाःशतं दण्ड्यन्ते । दण्डशब्दे उदा० “अदण्ड्यान् दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन्” मनुः ।

 दण्ड पुंन०  दण्ड--अच् कर्म्मणि पुंसि घ वा दमेर्डो वा ।१ लगुडे (लाटि) ख्याते पदार्थे २ विप्रदण्डोद्यमे “कृच्छ्रमतिकृच्छ्रं निपातने । “परस्य दण्डं नोद्यच्छेत् क्रुद्धोनैव निपातयेत्” मनुः । दण्डघारणगुणाः “स्खलतःसंप्रतिष्ठानं शत्रूणाञ्च निषेधनम् । अवष्टम्भनमायुष्यंभयघ्नं दण्डधारणम्” वैद्यकम् ।भिन्दिपालाङ्गदण्डलक्षणं हेमा० प० लक्षणसमुच्च-योक्तं भिन्दिपालशब्दे वक्ष्यते तदनुसारेणान्योऽपिदण्डो विधेयः । छत्राङ्गदण्डस्तु “समवृत्तदण्डयुक्तम्” वृ०स० ७४ अ० उक्तः । चामराङ्गदण्डस्तु तत्रैव ७२ अ०उक्तो यथा “अध्वर्द्धहस्तप्रमितोऽस्य दण्डो हस्तोऽथवा रत्निसमीऽथवान्यः । काष्ठाच्छुभात् काञ्चनरूप्यगुप्ताद्रत्नैर्विचित्रैश्च हिताय राज्ञाम्” ।ब्रह्मचारिधार्य्ये काष्ठमये लगुडाकारे २ पदार्थे,  वर्णभेदेनतत्प्रमाणादि मनुनोक्तं यथा “व्राह्मणो वेल्वपालाशौ-क्षत्रियो वाटखादिरौ । पैलवौदुम्बरौ वैश्यो दण्डा-नर्हन्ति धर्मतः । केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्य्यःप्रमाणतः । ललाटसम्मितो राज्ञः स्यात्तु नासान्तिकोविशः । ऋजवस्ते तु सर्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः ।अनुद्वेगकरा नॄणां सत्वचो नाग्निदूषिताः । प्रतिगृह्ये-प्सितं दण्डमुपस्थाय च भास्करम् । प्रदक्षिणं परी-त्याग्निं चरेद्भैक्षं यथाविधि” ।संन्यासिनां दण्डधारणे विशेषादि नि० सि० उक्तो यथा“हारीतः “कुटीचको बहूदको हंसश्चैव तृतीयकः ।चतुर्थः परमो हंसो यो यः पश्चात् स उत्तमः” । आद्यःपुत्रादिना कुटिं कारयित्वा तत्र गृहे वा वसन् काषायवासाः शिखोपवीतत्रिदण्डवान् बन्धुषु स्वगृहे वाभुञ्जान आत्मज्ञो भवेत् एतदत्यन्ताशक्तपरम् द्वितीयस्तुबन्धून् हित्वा सप्तागाराणि भैक्षं चरन् पूर्वोक्तवेषःस्योत् । हंसस्तु पूर्वोक्तवेषोऽप्येकदण्डः “एकन्तु वैणवं दण्डंघारयेन्नित्यमादरादिति” स्कान्दात् विष्णुरपि “यज्ञोप-वीतं दण्डं च वस्त्रं जन्तुनिवारणम् । तावान् परि-ग्रहः प्रोक्तो नान्यो हंसपरिग्रहः” । चतुर्थोऽपिस्कान्दे “परहंसस्त्रिदण्डं च रज्जु” गोबालनिर्मि-ताम् । शिखां यज्ञोपवीतं च नित्यं कर्म परित्यजेत् ।अयमप्येकदण्डः एव । ये तु शिखोपवीतादित्याग-निषेघास्ते कुटीचकादिपराः । यत्तु मेधातिथिंः“यावन्न स्युस्त्रयो दण्डास्तावदेकेन वर्त्तयेदिति”तदपि तत्परमेव । यच्चात्रिः “चतुर्धा भिक्षवः प्रोक्ताः सर्वेचैव त्रिदण्डिनः” इति तद्वाग्दण्डादिपरं न यष्टिपरम्“वाग्दण्डोऽथ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च । यस्यैतेनियता दण्डाः स त्रिदण्डीति चोच्यते” मनूक्तेः । तस्मात्परमहंसस्यैकदण्ड एव । सोऽप्यविदुषः विदुषस्तु सोऽपिनास्ति “न दण्डं न शिखां नाच्छादनं न भैक्षं चरतिपरमहंस” इति महोपनिषदुक्तेः “ज्ञानमेवास्य दण्ड” इतिवाक्यशेषाञ्च यत्तु यमः “काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशीज्ञानवर्जितः । स याति नरकान् घोरान् महारौरवसं-ज्ञकानिति” तद्वैराग्यं विना जीवनार्थकृतसन्न्यासपरम्“एकदण्डं समाश्रित्य जीवन्ति बहवी नराः । नरकेरौरवे घोरे कर्मत्यानात् पतन्ति ते” इति स्मृतेः यच्चाश्व-मेधिके “एकदण्डी त्रिदण्डी वा शिखामुण्डित एव वा ।काषायमात्रसारोऽपि यतिः पूज्यो युधिष्ठिरेति” तस्यापिपूर्वोक्तव्यवस्था ज्ञेया” ।भावे अच् । ३ दमने “वाग्दण्डश्च मनोदण्डः कायदण्ड-स्तथैव च” मनुः । “शरणागतसंत्राणं भूतानामप्यहिंस-नम् । बहिर्वेदि च दानञ्च दण्डमित्यभिधीयते” भा०मोक्षधर्म्मोक्ते ४ शरणागतत्राणादित्रिके । दण्ड इवाचरति दण्ड + क्विप् ततो भावे घञ् । ५ दण्डतुल्यस्थितौ(दाँडान) सारसुन्दरी दण्ड--यथायथं कर्मभावकरणादौअच् । ६ प्रकाण्डे ७ अश्वे ८ कोणे ९ मन्थने १० सैन्ये ११ भूमि-मानभेदे (काठा) “हस्तैश्चतुर्भिर्भवतीह दण्डः” लीला० ।गोचर्म्मशब्दे २६९५ पृ० दृश्यम् “दशहस्तेन दण्डेन”इति पाठान्तरम् । १२ सूर्य्यपारिषदभेदे १३ यमे १४ अभि-माने च मेदि० । १५ दण्डाकारे ग्रहभेदे हेमच० ग्रहशृङ्गा-टकशब्दे २७६९ पृ० दृश्यम् । १६ इक्ष्वाकुनृपपुत्रभेदे ।तत्कथा जनस्थानशब्दे ३०२४ पृ० दृश्या । स्वार्थे क ।तत्रार्थे । “धृष्णुकश्चाम्बरीषथ दण्डकश्चेति ते त्रयः ।यश्चकार महात्मावै दण्डकारण्यमुत्तमम्” हरिवं० १० अ० ।षष्टिपलात्मके दिनषष्टिभागरूपे घटिकापरपर्य्याये१७ कालभेदे तज्ज्ञानोपायश्च घटीयन्त्रशब्दे उक्तप्रायः ।श्रीपतिनाप्युक्तो यथा“शुल्वस्य दिग्भिर्विहितं पलैर्यत् षडङ्गुलोच्चद्विगुणा-यतास्यम् । तदम्भसा षष्टिपलैः प्रपूर्यं पात्रं घटार्द्ध-प्रतिमं घटी स्यात् । सत्र्यंशमाषत्रयनिर्मिता याहेम्नः शलाका चतुरङ्गुका स्यात् । विद्धं तयां प्राक्तनमत्रपात्रं प्रपूर्य्यते नाडिकयाम्बुना तत्” “षष्टिदण्डात्मिका-याश्च तिथेर्निष्क्रमणं परे” । “दण्डैकरजनीयोगः” ति० त० ।१८ व्यूहभेदे तल्लक्षणभेदादि अग्निपु०  २४१ अ० यथा“मण्डलासंहतौ भागो दण्डास्ते बहुधा शृणु ।तिर्य्यग्वृत्तिस्तु दण्डः स्यात् भोगोऽन्या वृत्तिरेव च ।मण्डलः सर्वतो वृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः । प्रदरो दृढ-कोऽसह्यः चापो वैकुक्षिरेव च । प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश्चश्येनो विजयसञ्जयौ । विशालो विजयः सूची स्थूणा-कर्णचमूमुखौ । सर्पास्यो बलयश्चैव दण्डभेदाश्च दुर्जयाः ।अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तः कक्ष्याभ्याञ्चैकक्षपक्षतः । अति-क्रान्तस्तु पक्षाभ्यां त्रयोऽन्ये तद्विपर्य्यये । पक्षोरस्यैरति-क्रान्तः प्रतिष्ठोऽन्यो विपर्य्ययः । स्थूणापक्षो धनुःपक्षोद्विस्थूणो दण्ड ऊर्द्ध्वगः । द्विगुणोऽयन्त्वतिक्रान्तपक्षो-ऽन्यस्य विपर्य्ययः । द्विचतुर्दण्ड इत्येते ज्ञेया लक्षणतःक्रमात् । गोमूत्रिका हि सञ्चारी शकटो मकरस्तथा”१९ राज्ञामुपायभेदे चतुर्थोपाये । ते चोपायाः सामदा-नभेददण्डाः सर्व्त्र प्रसिद्धाः तु अग्निपु०  २४० अ० ।अन्येऽप्युपायाः सामादिप्रयोगविषयाश्चोक्ता यथा“साम दानं च भेदश्च दपेण्डोक्षेन्द्रजालकम् ।मायोपायाः सप्त परे निक्षिपेत् साधनाय तान् । चतुर्विधंस्मृतं साम उपकारानुकीर्त्तनात् । मिथः सम्बन्धकथनंमृदुपूर्वं च भाषणम् । आयाते दर्शनं वाचा तवाह-मिति चार्पणम् । यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधमम-ध्यमः । प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनम् ।द्रव्यदानमपूर्वं च स्वयंग्राहप्रवर्त्तनम् । देयश्च प्रति-मोक्षश्च दानं पञ्चविधं स्मृतम् । स्नेहरागापनयनं संह-र्षोत्पादनं तथा । भिथो भेदश्च भेदज्ञैर्भेदश्च त्रिविधःस्मृतः । वधोऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्त्रिधा दमः ।प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकद्विष्टान् प्रकाशतः” । “दण्डस्यदर्शनाद्दुष्टान्,  पुत्रभ्रात्रादि,  सामतः । दानभेदैश्चमूमुख्यान्योधान् जनपदादिकान् । सामन्ताटविकान् भेददण्डा-भ्यामपराद्धकान् । देवताप्रतिमानान्तु पूजयान्तर्गतैर्नरैः ।पुमान् स्त्रीवस्त्रसंवीतो निशि चाद्भुतदर्शनः । वेतालोल्-कापिशाचानां शिवानां च स्वरूपिता । कामतो रूपधा-रित्वं शस्त्राग्न्यश्माम्बुवर्षणम् । तमोऽनिलोऽनलोमेघ इति माया ह्यमानुषी । जधान कीचकं भीम आ-स्थितः स्त्रीस्वरूपताम् । अन्याये व्यसने युद्धे प्रवृत्तस्या-निवारणम् । उपेक्षेयं स्मृता भ्रातोपेक्षितश्च हिडि-ग्वया । मेघान्धकारवृष्ट्यग्निपर्वताद्भुतदर्शनम् । दरस्थानंच सैन्यानां दर्शनं ध्वजशालिनाम् । छिन्नपाटितभि-न्नानां संसृतानां च दर्शनम् । इतीन्द्रजालं द्विषतां भी-त्यर्थमुपकल्पयेत्” । २० विष्णौ पु०
  “धनुर्द्धरो धनुर्वेदो दण्डोदमयिता दमः” विष्णुसं० । २१ शिवे “शत्रुन्दमाय दण्डायपर्णचीरपटाय च” भा० शा० २८६ अ० । २२ दण्डाकारेऋजौ सूर्य्यपरिवेषभेदे “परिधिस्तु प्रतिसूय्योर्दण्डस्त्वृजु-रिन्द्रचापनिभः” वृ० स० १९ अ० । २३ दण्डवत्स्थितेरविकरादेः संघाते “रविकिरणजलदमरुतां सङ्घातोदण्डवत्स्थितो दण्डः । स विदिक्स्थितो नृपाणाम-शुभो दिक्ष द्विजातीनाम् । शस्त्रभयातङ्ककरो दृष्टःप्राङ्मध्यसन्धिषु दिनस्य । शुक्लाद्यो विप्रादीन् यदभि-मुखस्तां निहन्ति दिशम्” ३० अ० ।२४ राज्ञः प्रजाशासनभेदे तत्स्वरूपादि भा० शा० १२१ अ०“शृणु कौरव्य! यो दण्डो व्यवहारो यथा च सः ।यस्मिन् हि सर्वमायत्तं स दण्ड इह केवलः । धर्मसंस्थामहाराज! व्यवहार इतीर्य्यते । तस्य लोपः कथं नस्याल्लोकेष्ववहितात्मनः । इत्येवं व्यवहारस्य व्यवहारत्व-मिष्यते । अपि चैतत् पुरा राजन्! मनुना प्रोक्तमादितः ।सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना । प्रजा रक्षतियः सम्यक् धर्म्म एव स केवलः । यथोक्तमेतद्वचनंप्रागेव मनुना पुरा । यन्मयोक्तं मनुष्येन्द्र! ब्रह्मणोवचनं महत् । प्रागिदं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्वचनंविदुः । व्यवहारस्य चाख्यानाद्व्यवहार इहोच्यते ।दण्डे त्रिवर्गः सततं सुप्रणीते प्रवर्त्तते । दैवं हिपरमो दण्डो रूपतोऽग्निरिवोत्थितः । नीलोत्पलदल-श्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः । अष्टपान्नैकनयनः शङ्कुकर्णो-र्द्ध्वरोमवान् । जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनु-च्छदेः । एतद्रूपं बिभर्त्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुराधरः ।असिर्द्धनुर्गदा शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः । मुषलं परशु-श्चक्रं पाशो दण्डर्ष्टितोमराः । सर्वप्रहरणीयानि सन्तियानीह कानिचित् । दण्ड एव स सर्वात्मा लोकेचरति मूर्त्तिमान् । भिन्दन् छिन्दन् रुजन् कृन्तन्दारयन् पाटयंस्तथा । घातयन्नभिधावंश्च दण्ड एवचरत्युत । असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्म्मा दुराधरः ।श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः सनातनः । शास्त्रंब्राह्मणमन्त्राश्च शास्ता प्राग्वदतां वर! । घर्मपालोऽक्षरोदेवः सत्यगो नित्यगोऽग्रजः । असङ्गो रुद्रतनयो मनु-र्ज्येष्ठः शिवङ्करः । नामान्येतानि दण्डस्य कीर्त्तितानियुधिष्ठिर! । दण्डो हि भगवान् विष्णुर्दण्डो नारा-यणः प्रभुः । शश्वद्रूपं महद्बिभ्रन्महापुरुष उच्यते ।तथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्वृत्तिः सरस्वती । दण्ड-नीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः । अर्थानर्थौसुखं दुःखं धर्म्माधर्म्मौ बलाबले । दौर्भाग्यं मागधेयञ्चपुण्यापुण्ये गुणागुणौ । कामाकामावृतुर्म्मासः शर्वरीदिवसः क्षणः । अप्रमादः प्रमादश्च हर्षक्रोधौ शमो-दमः । दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भयाभये । हिंसा-हिंसे तपो यज्ञः संयमोऽथ विषाविषम् । अन्तश्चादिश्चमध्यञ्च कृत्यानाञ्च प्रपञ्चनम् । मदः प्रमादो दर्पश्च दम्भोधैर्य्यं नयानयौ । अशक्तिः शक्तिरित्येवं मानस्तम्भौव्ययाव्ययौ । विनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च भारत! ।अनृतं ज्ञानिता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च । क्लीवताव्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ । तीक्ष्णता मृदुतामृत्युरागमानागमौ तथा । विरोधश्चाविरोधश्च कार्य्या-कार्य्ये बलाबले । असूया चानसूया च धर्म्माधर्स्मौतथैव च । अपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च सम्पद्विपत्पदम् ।तेजः कर्म्माणि पाण्डित्यं वाक्छक्तिस्तत्त्वबुद्धिता । एवंदण्डस्य कौरव्य! लोकेऽस्मिन् बहुरूपता । न स्याद्यदीहदण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम् । भयाद्दण्डस्य नान्योन्यंघ्नन्ति चैव युधिष्ठिर! । दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राज-न्नहरहः प्रजाः । राजानं वर्द्धयन्तीह तस्माद्दण्डःपरायणम् । व्यवस्थापयति क्षिप्रमिमं लोकं नरेश्वर! ।सत्ये व्यवस्थितो धर्म्मो व्राह्मणेष्ववतिष्ठते । धर्म्मयुक्ताद्विजश्रेष्ठा वेदयुक्ता भवन्ति च । बभूव यज्ञो वेदेभ्योयज्ञः प्रीणाति देवताः । प्रीताश्च देवता नित्यमिन्द्रेपरिवदन्त्यपि । अन्नं ददाति शक्रश्चाप्यनुगृह्णन्निमाःप्रजाः । प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताः ।तस्मात् प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्त्ति तासु च ।एवंप्रयोजनश्चैब दण्डः क्षत्त्रियतां गतः । रक्षन् प्रजाःस जागर्त्ति नित्यं स्ववहितोऽक्षरः । ईश्वरः पुरुषःप्राणः सत्त्वं चित्तं प्रजापतिः । भूतात्मा जीव इत्येवंनामभिः प्रोच्यतेऽष्टभिः । अददद्दण्डमेवास्मै ध्रुवमैश्वर्य्यमेव च । बलेन यश्च संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः । कुलंबहुधनामात्याः प्राज्ञाः प्रोक्ता बलानि तु आहार्य्यमष्टकैर्द्रव्यैर्बलमन्यद्युधिष्ठिर! । हस्तिनोऽश्वा रथाःपत्तिर्गावो विष्टिस्तथैव च । दैशिकाश्चाविकाश्चैव तद-ष्टाङ्ग वल स्मृतम् । अथ वाऽङ्गस्य युक्तस्य रथिनोहस्तियायिनः । अश्वारोहाः पदाताश्च मन्त्रिणो रस-दाश्च ये । भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्त्ता दैवचिन्तकाः ।कोषो मित्राणि धान्यञ्च सर्वोपकरणानि च । सप्त-प्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरमिह यद्विदुः । राज्यस्य दण्ड-मेवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च । ईश्वरेण प्रयत्नेन कार-णात् क्षत्त्रियस्य च । दण्डो दत्तः समानात्मा दण्डोहीदं सनातनम् । राज्ञां पूज्यतमो नान्यो यथा धर्मःप्रदर्शितः । ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्म्मस्थापनाय च ।भर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथाऽपरः । तस्माद्यःसुहितो दृष्टो भर्तृप्रत्ययलक्षणः । व्यवहारस्तु वेदात्मावेदप्रत्यय उच्यते । मौलश्च नरशार्दूल! शास्त्रोक्तश्चतथाऽपरः । उक्तो यश्चापि दण्डोऽसौ भर्तृप्रत्यय-लक्षणः । ज्ञेयो नः स नरेन्द्रस्थो दण्डप्रत्ययलक्षणः ।दण्डप्रत्ययदृष्टोऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतः । व्यवहारःस्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः । यश्च वेदप्रसूतात्मा सधर्म्मो गुणदर्शनः । धर्म्मप्रत्यय उद्दिष्टो यथाधर्मं कृता-त्मभिः । व्यवहारः प्रजागोप्ता ब्रह्मदिष्टो युधिष्ठिर! !त्रीन् धारयति लोकान् वै सत्यात्मा भूतिवर्द्धनः ।यश्च दण्डः स दृष्टो नो व्यवहारः सनातनः । व्यव-हारश्च दृष्टो यः स वेद इति निश्चितम् । यश्च वेदःस वै धर्म्मो यश्च धर्म्मः स सत्पथः । ब्रह्मा पितामहःपूर्बं बभूवाथ प्रजापतिः । लोकानां स हि सर्वेषांससुरासुररक्षसाम् । समनुष्योरगवतां कर्त्ता चैव सभूतकृत् । ततोऽन्यव्यवहारोऽयं भर्तृप्रत्ययलक्षणः ।तस्मादिदमथोवाच व्यवहारनिदर्शनम् । माता पिताच भ्राता च भार्य्या चेव पुरोहितः । नादण्ड्योविद्यते राज्ञो यः स धर्मेण तिष्ठति ।” तत्रैव १५ अ० ।“दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति ।दण्डः सुप्तेषु जागर्त्ति दण्डं धर्मं विदुर्ब्बुधाः । धर्मंसंरक्षते दण्डस्तथैवार्थं जनाधिप! । कामं संरक्षतेदण्डस्त्रिवर्गो दण्ड उच्यते । दण्डेन रक्ष्यते धान्यंधनं दण्डेन रक्ष्यते । एवंविद्वन्नुपादत्स्व भावं पश्यस्वलौकिकम् । राजदण्डभयादेके पापाः पापं न कुर्वते ।यमदण्डभयादेके परलोकभयादपि । परस्परभयादेकेपापाः पापं न कुर्वते । एवं सांसिद्धिके लोके सर्वंदण्डे प्रतिष्ठितम् । दण्डस्यैव भयादेके न खादन्तिपरस्परम् । अन्धे तमसि मज्जेयुर्यदिं दण्डो न पाल-येत् । यस्माददान्तान्दमयत्यशिष्टान्दण्डयत्यपि । दम-नाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः । वाचादण्डो ब्राह्मणानां क्षत्त्रियाणां भुजार्पणम् । दान-दण्डाः स्मृता वैश्या निर्दण्डः शूद्र उच्यते । असंमो-हाय मर्त्त्यानामर्थसंरक्षणाय च । मर्य्यादा स्थापितालोके दण्डसंज्ञा विशाम्पते! । यत्र श्यामो लोहिताक्षोदण्डश्चरति सूद्यतः । प्रजास्तत्र न मुह्यन्ते नेता चेत्-साधु पश्यति । ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थश्चभिक्षुकः । दण्डस्यैव भयादेते मनुष्या वर्त्मनि स्थिताः ।नाभीतो यजते राजन्! नाभीतो दातुमिच्छति ।नीभतः पुरुषः कश्चित्समये स्थातुमिच्छति । नाच्छित्त्वापरमर्म्माणि नाकृत्वा कर्म दुष्करम् । नाहत्वा मत्स्य-घातीव प्राप्नोति महतीं श्रियम् । नाघ्नतः कीर्त्ति-रस्तीह न वृत्तं न पुनः प्रजाः । इन्द्रो वृत्रबधेनैवमहेन्द्रः समपद्यत । य एव देवा हन्तारस्तान् लोको-ऽर्चयते भृशम् । हन्ता रुद्रस्तथा स्कन्दः शक्नोऽग्नि-र्वरुणो यमः । हन्ता कालस्तथा मृत्युर्वायुर्वैश्रवणोरविः । वसवो मरुतः साध्या विश्वे देवाश्च भारत! ।एतान्देवान्नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जनाः । न ब्रह्माणंन धातारं न पूषाणं कथञ्चन । मध्यस्थान सर्वभूतेुदान्तान् शमपरायणान् । यजन्ते मानवाः केचित्-प्रशस्ताः सर्वकर्भसु । न हि पश्यामि जीवन्तं लोकेकञ्चिदहिंसया । सत्त्वैः सत्त्वा हि जीवन्ति दुर्बलैर्बल-वत्तराः । नकुलो मूषिकानत्ति विडालो नकुलं तथा ।विडालमत्ति श्वा राजन् श्वानं व्यालमृगस्तथा । तानत्तिपुरुषः सर्वान् पश्य कालो यथागतः । प्राणस्यान्नमिदंसर्वं जङ्गमं स्थावरञ्च यत् । विधानं दैवविहितं तत्रविद्वान्न मुह्यति । यथा सृष्टोऽसि राजेन्द्र! तथा भवितु-मर्हसि । विनीतक्रोधहर्षा हि मन्दा वनमुपाश्रिताः ।विना बधं न कुर्वन्ति तापसाः प्राणयापनम् । उदकेबहवः प्राणाः पृथिव्यां च फलेषु च । न च कश्चिन्नतान् हन्ति किमन्यत्प्राणयापनात् । सूक्ष्मयोनीनि भूतानितर्कागम्याणि कानिचित् । पक्ष्मणोऽपि निपातेन येषांस्यात् स्कन्धपर्य्ययः । ग्रामान्निष्क्रम्य मुनयो विगत-क्रोधमत्सराः । वने कुटुम्बधर्माणी दृश्यन्ते परिमो-हिताः । भूमिं भित्त्वौषधीश्छित्त्वा वृक्षादीनण्डजान्पशून् । मनुष्यास्तन्वते यज्ञांस्ते स्वर्गं प्राप्नुवन्ति च ।दण्डनीत्यां प्रणीतायां सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः । कौन्तेय!सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः । दण्डश्चेन्न भवेल्लोकेविनश्येयुरिमाः प्रजाः । शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन् दुर्बलान्वलवत्तराः । सत्यं चेदं ब्रह्मणा पूर्बमुक्त दण्डः प्रजारक्षति साधुनीतः । पश्याग्नयश्च प्रतिशाम्य भीताःसन्तर्ज्जिता दण्डभयाज्ज्वलन्ति । अन्धन्वम इवेदंस्यान्न प्राज्ञायेत किञ्चन । दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी । येऽपि सम्भिन्नमर्य्यादा नास्तिका वेद-निन्दकाः । तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनाशु निपी-डिताः । सर्वो दण्डजितो लोके दुर्लभो हि शुचिर्जनः ।दण्डस्य हि भयाद्भीतो भोगायैव प्रवर्त्तते । चातुर्वर्ण्य-प्रभेदाय सुनीतिनयनाय च । दण्डो विधात्रा विहितोधर्मार्थावभिरक्षितुम् । यदि दण्डान्न बिभ्येयुर्वयांसिश्वापदानि च । अद्युः पशून्मनुष्यांश्च यज्ञार्थानिहवींषि च । न व्रह्म चाप्यधीयीत कल्याणीं न दुहेतगाम् । न कन्योद्वहनं गच्छेद्यदि दण्डो न पालयेत् ।विश्वग्लोपः प्रवर्त्तोत भिद्येरन् सर्वसेतवः । ममत्वं नप्रजानीयुर्यदि दण्डो न पालयेत् । न संवत्सरसत्राणितिष्ठेयुरकुतोभयाः । विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि दण्डोन पालयेत् । चरेयुर्नाश्रमे धर्मं यथोक्तं विधिमा-श्रिताः । न विद्यां प्राप्नुयात् काञ्चित् यदि दण्डो नपालयेत् । न चोष्ट्रा न बलीवर्द्दा नाश्वाश्वतरगर्दभाः!युक्ता वहेयुर्यानानि यदि दण्डं न पालयेत् । न प्रेष्यावचनं कुर्य्युर्न्न बाला जातु कर्हिचित् । तिष्ठेत्पितृ-मती धर्म्मे यदि दण्डो न पालयेत् । दण्डे स्थिताःप्रजाः सर्वा दण्डे सर्वं विदुर्बुधाः । दण्डे स्वर्गोमनुष्याणां लोकोऽयञ्च प्रतिष्ठितः । न तत्र कूटं पापंवा वञ्चना वाऽपि दृश्यते । यत्र दण्डः सुविहितश्चर-त्यरिविनाशनः । हविः श्वाऽपि लिहेद्दृष्ट्वा दण्डश्चे-न्नोद्यतो भवेत् । हरेत्काकः पुरोडाशं यदि दण्डो नपालयेत् ।”मनुनाप्युक्तं यथा “दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभि-रक्षति । दण्डः सुप्तेषु जागर्त्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः ।समीक्ष्य स धृतः सम्यक् सर्वा रञ्जयति प्रजाः । असमीक्ष्यप्रणीतस्तु विनाशयति सर्वतः । यदि न प्रणयेद्राजा दण्डंदण्ड्येष्वतन्द्रितः । शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन् दुर्बलान्बलवत्तराः । अद्यात् क्राकः पुरोडाशं श्वाऽयलिह्या-द्धविस्तथा । साम्यञ्च नंस्यात् कस्मिंश्चित् प्रवर्त्तेताध-रोत्तरम् । णर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचि-र्न्नरः । दण्डस्य हि भयात् सर्वं जगद्भोगाय कल्पते ।देवदानवगन्धर्वा रक्षांसि पतगोरगाः । तेऽपि भोगायकल्पन्ते दण्डेनैव निपीडिताः । दुष्येयुः सर्ववर्णाश्चविद्येरन् सर्वसेतवः । सर्वलोकप्रकोपश्च भवेद्दण्डस्यविभ्रमात् । यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरतिपापहा । प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत् साधुपश्यति । तस्याहुः सम्प्रणेतारं राजानं सत्यवादिनम् ।समीक्ष्यकारिणं प्राज्ञं धर्मकामार्थकोविदम् । तं राजाप्रणयन् सम्यक् त्रिवर्गेणाभिवर्द्धते । कामात्मा विषमःक्षुद्रो दण्डेनैव निहन्यते । दण्डो हि सुमहातेजादुर्द्धरश्चाकृतात्मभिः । धर्माद्विचलितं हन्ति नृपमेवसवान्धवम् ।” तस्य स्थानानि च मनूक्तानि“दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायम्भुवोऽब्र-वीत् । त्रिषु वर्णेषु यानि स्युरक्षतो ब्राह्मणोव्रजेत् । उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् ।चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च । अनुबन्धंपरिज्ञाय देशकालौ च तत्त्वतः । सारापराधौ चालोक्यदण्डं दण्ड्येषु पातयेत् । अधर्मदण्डनं लोके यशोघ्नंकीर्त्तिनाशनम् । अस्वर्ग्यञ्च परत्रापि तस्मात्तत् परि-वर्जयेत् । अदण्ड्यान् दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्ड-यन् । अयशो महदाप्नोति नरकञ्चैव गच्छति । वाग्-दण्डं प्रथमं कुर्य्यात् धिग्दण्डं तदनन्तरम् । तृतीयंधनदण्डन्तु बधदण्डमतः परम् । वधेनापि यदा त्वेतान्निग्रहीतुं न शक्नुयात् । तदैषु सर्वमप्येतत् प्रयु-ञ्जीत चतुष्टयम् ।”तस्योत्तमाधममध्यमभेदेन परिमाणभेदा मनूक्ता यथा“पणानां द्वे शते सार्द्धे प्रथमः साहसः स्मृतः ।मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहह्रन्त्वेव चोत्तमः” ।विवादभेदे तद्भेदाः स्मृत्युक्ताः क्रमशो दर्श्यन्ते ।तत्र ऋणादाने प्रतिवादिनो निह्नवे निह्नुतद्रव्यतुल्यम् ।वादिना मिथ्याभियोगे अभियोगविषयधनात् द्विगुणं धनंवादिनो दमः । “निह्नवे भावितो दद्यात् धनं राज्ञे च तत्समम् । मिथ्याभियोगीद्विगुणमभियोगात् धनं हरेत्”याज्ञ० । मनुनात्र विशेष उक्तः यथा“ऋणे देवे प्रतिज्ञाते पञ्चकं शतमर्हति । अपह्नवेतद्द्विगुणं तन्मनोरनुशासनम्” ।“यः साधयन्तं छन्देन वेदयेत् धनिकं नृपे । स राज्ञातच्चतुर्भागं दाप्यस्तस्य च तद्धनम्” मनुः ।प्रतिपन्नार्थस्य राज्ञा दापने अधमर्णस्य निह्न-वाभावे दशकं शतं साधितद्रव्यस्य दशमभागो दनः ।“राज्ञाऽधमर्णिको दाप्यः साधिताद्दशकं शतम्” याज्ञ० ।उपनिधिनिक्षेपादौ नाशभेदे दमभेदो याज्ञ० उक्तो यथा“भ्रेषश्चेत् मार्गितेऽदत्ते दाप्यो दण्डं च तत्समम्”आजीवन् स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्यस्तञ्चापि सोदयम् ।याचितान्वाहितन्यासनिःक्षेपादिकेष्वयं विधिः” ।अत्र विशेषो मनुनोक्तो यथा “यो निक्षेपं नार्पयतियश्चानिक्षिप्य याचते । तावुभौ चौरवच्छास्यौ दाप्यौ वातत्समं दमम् । निक्षेपस्यापहर्त्तारं तत्समं दापयेद्दमम् ।तस्योपनिधिहर्त्तारमविशेषेण पार्थिवः” ।छद्मना उत्कोचग्रहणे मनुनोक्तो यथा “उपधाभिश्च यःकश्चित् परद्रव्यं हरेन्नरः । ससहायः संहन्तव्यःप्रकाशं विविधैर्बधैः” । “करचरणशिरश्छेदादिभिर्ना-नाविधैः बधोपायैः स दम्यः” कुल्लू० ।कौटसाक्ष्ये मनुनोक्तो दमो यथा“लोभान्मोहाद्भयान् मैत्र्यात् कामात् क्रोधात्तथैव च ।अज्ञानाद्बालभावाच्च साक्ष्यं वितथमुच्यते । एषामन्य-तमे स्थाने यः साक्ष्यमनृतं वदेत् । तस्य दण्डविशेषांस्तुप्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । लोभात् सहस्रं दण्ड्यस्तु मोहात्पूर्वन्तु साहसम् । भयाद् द्वौ मध्यमौ दण्डौ मैत्र्यात् पूर्वंचतुर्गुणम् । कामाद्दशगुणं पूर्वं क्रोधात्तु त्रिगुणंपरम् । अज्ञानात् द्वे शते पूर्णे चाशिष्याच्छतमेव तु ।एतानाहुः कौटसाक्ष्ये प्रोक्तान् दण्डान् मनीषिभिः ।धर्मस्याव्यभिचारार्थमधर्मनिधनाय च । कौटसाक्ष्यन्तुकुर्वाणान् त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृपः । प्रवासयेद्दण्ड-यित्वा ब्राह्मणन्तु विवासयेत्” । अत्र विशेषमाह याज्ञ०“यः साक्ष्यं श्रावितोऽन्येभ्यो निह्नुते तत्तमो वृतः ।स दाप्योऽष्टगुणं दण्डं ब्राह्मणन्तु विवासयेत्” ।साक्ष्यादाने दममाह याज्ञ० । “अब्रुवन् हि नरः साक्ष्य-मृणं स दशबन्धकम् । राज्ञा सर्वं प्रदाप्यः स्यात्षट्चत्वारिंशकेऽहनि । न ददाति च यः साक्ष्यं जान-न्नपि नराधमः । स कुटसाक्षिणां पापैस्तुल्यो दण्डेनचैव हि” ।मष्टस्वामिकद्रव्यविषये दमो मनुनोक्तो यथा “ममेदमिति योब्रूयात् सोऽनुयोज्यो यथाविधि । संवाद्य रूपसंख्यादीन्स्वामी तत्द्रव्यमर्हति । अवेदयानो नष्टस्य देशं कालञ्चतत्त्वतः । वर्णं रूपं प्रमाणञ्च तत्समं दण्डमहति” ।“हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्तादवाप्नुयात् । अनि-वेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षण्णवतिं पणान्” मनुः ।“आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतोऽन्यथा । पञ्चवन्धोदमस्तत्र राज्ञे तेनाविभाविते” याज्ञ० । “पञ्चबन्धःपञ्चमांशः” मिता० ।अस्वामिविक्रये मनुनोक्तो दमो यथा “अवहार्य्यो भवेच्चैव सान्वयःषट्शतं दमम् । निरन्वयोऽनपसरः प्राप्तः स्याच्चौर-किल्विषम्” । “एष परस्वविक्रयी यदि स्वामिनो भ्रात्रा-दिरूपत्वेन सान्वयः सम्बन्धी भवति तदा षट् पणशतानिअवहार्य्यो दमनीयः यदि पुनः स्वामिनः सम्बन्धी नभवति अनपसरश्च स्यात् अपसरत्यनेनास्मात् सकाशाद्धन-मित्यपसरः प्रतिग्रहक्रयादिः स यस्य स्वामिसम्बन्धि-पुत्रादेः सकाशात् नास्ति तदा चौरसम्बन्धि पापं तद्वद्द-मनीय इत्यर्थः” कुल्लू० “नान्यदन्ये न संसृष्टरूपं विक्रय-मर्हति । न चासारं न च न्यूनं न दूरे न तिरोहितम्”मनुः । “कुङ्कुमादिद्रव्यं कुसुम्भादिना मिश्रीकृत्यन विक्रेत्यव्यं न चासारं सारमित्यभिधाय न च तुला-दिना न्यूनं न च परोक्षावस्थितं न च रागादिना-स्थापितरूपम् अत्रास्वामिविक्रयसादृश्यादस्वामिविक्रय-दम एव स्यात्” कुल्लू० ।दोषविशिष्टकन्यादाने दमो यथा । “यस्तु दोषवतींकन्यामनाख्याय प्रयच्छति । तस्य कुर्य्यान् नृपो दण्डंस्वयं षण्णवतिं पणान् । अकन्येति च यः कन्यां ब्रूया-द्द्वेषेण मानवः । स शतं प्राप्नुयाद्दण्डं तस्या दोषमद-र्शयन्” ।दत्ताप्रदानिके नारदेनोक्तो दमो यथा “गृह्णात्यदेयं यो लोभाद्यश्चादेयं प्रयच्छति । अदेयदायको दण्ड्यस्तघाऽदत्तप्रती-च्छकः” । तत्सममित्यर्थः ।अभ्युपेत्याशुश्रूषायां “शिक्षयन्तमसन्दुष्टं य आचार्य्यं परि-त्यजेत् । बलाद्वासयितव्यः स्यात् बधवन्धौ च सोऽर्हति”नारदः । “बधोऽत्र ताडना दोषस्याल्पत्वात्” मिता० ।संविद्व्यतिक्रमादौ “गणद्रव्यं हरेद्यस्तु संविदं यश्च लङ्घयेत् ।सर्वस्वहरणं कृत्वा तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत्” याज्ञ० । “अयञ्चदण्डोऽनुबन्धाद्यतिशये द्रष्टव्यः । अनुबन्धाद्यल्पत्वे तु“यो ग्रामदेशसङ्घानां कृत्वा सत्येन संविदम् । विसंवदेन्न-रो लोभात्तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत् । निगृह्य दापयेदेनं समय-व्यभिचारिणम् । चतुःसुसर्णं षण्णिष्कं शतमानञ्चराजतमिति” मनूक्त निर्वासनचतुःसुवर्णनिष्कशतमानानांचतुर्णामन्यतमो जातिशक्त्याद्यपेक्षया कल्पनीयः” मिता० ।वेतनादाने “भृत्यो नार्त्तो न कुर्य्याद्यो दर्पात् कर्म यथोदितम् ।स दण्ड्यः कृष्णलान्यष्टौ न देयं तस्य वेतनम्” मनुः ।द्यूतसमाह्वये “राज्ञा सचिह्नं निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः”याज्ञ० “कूटाक्षदेविनः पापान् राज्ञा राष्ट्राद्विवासयेत् ।कण्ठेऽक्षमालामासज्य स ह्येषां विनयः स्मृतः” नारदःयानि च मनुवचनानि द्यूतनिषेधपराणि । “द्यूतंसमाह्वयञ्चैव यः कुर्य्यात् कारयेत् वा । तान् सर्वान्घातयेद्राजा शूद्रांश्च द्विजलिङ्गिनः” इत्यादीनि तान्यपिकूटाक्षदेवनविषयतया राजाध्यक्षसभिकरहितद्यूतविषय-तया च योज्यानि” मिता० ।स्वामिपालविवादे मिताक्षरोक्ता दमा यथा “माषानष्टौ तु म-हिषी सस्यघातस्य कारिणी । दण्डनीया तदर्द्धं तु गौ-स्तदर्द्धमजाविकम्” याज्ञ० । परसस्यविनाशकारिणी महिषीअष्टौ माषान् दण्डनीया । गौस्तदर्द्धं चतुरो माषान्अजामेषञ्च माषद्वयं दण्डनीयम् । महिष्यादीनां धन-सम्बन्धाभावात्तत्स्वामी पुरुषो लक्ष्यते । माषश्चात्रताम्रिकपणस्य विंशतितमो भागः “माषो विंशतिमोभागः पणस्य परिकीर्त्तितः” इति नारदस्मरणात् ।एतच्चाज्ञानपिपयम् । ज्ञानपूर्बं तु “पणस्य पादौद्वौ गां तु द्विगुणं महिषीं तथा । तथाऽजाविक-वत्सानाम्पादो दण्डः प्रकीर्त्तितः” इति स्मृत्यन्तरोक्तंद्रष्टव्यम् । यत् पुनर्नारदेनोक्तम् “माषङ्गान्दापयेद्दण्डंद्वौ माषौ महिषीं तथा । तथाजाविकवत्सानां दण्डःस्यादर्द्धमाषिक” इति । तत्पुनः प्ररोहयोग्यमूलावशेष-भक्षणविषयम् । अपराधातिशयेन क्वचिद्दण्डद्वैगुण्य-माह “भक्षयित्वोपविष्टानां यथोक्ताद्द्विगुणोदमः” याज्ञ० ।“यदि पशवः परक्षेत्रे सस्यम्भक्षयित्वा तत्रैवानिवारिताःशेरते । तदा यथोक्ताद्दण्डाद्द्विगुणो दण्डो वेदितव्यः ।“वसतां द्विगुणः प्रोक्तः सवत्सानाञ्चतुर्गुण” इति वचनात् ।क्षेत्रान्तरे पश्वन्तरे चातिदेशमाह “सममेषां विवीतेऽपिखरोष्ट्रं महिषीसमम्” याज्ञ० । विवीतः प्रचुरतृणकाष्ठो-रक्ष्यमाणः परग्रहीतो भूप्रदेशस्तदुपघातेऽपीतरक्षेत्र-दण्डसमन्दण्डमेषां महिष्यादीनां विद्यात् । खरा-श्चोष्ट्राश्च खरोष्ट्रं तन्महिषीसमं महिषी यत्र यादृशेनदण्डेन दण्ड्यते तत्र तादृशेनैव दण्डेन खरोष्ट्रमपिप्रत्येकं दण्डनीयम् । सस्योपरोधकत्वे खरोष्ट्रयोःप्रत्येकं महिषीतुल्यत्वाद्दमस्य चापराधानुसारित्वात्खरोष्ट्रमिति समाहारो न विवक्षितः । परसस्यनाशेगोस्वामिनो दण्ड उक्त इदानीं क्षेत्रस्वामिने फलमप्य-सौ दापनीय इत्याह “यावत्सस्यं विनश्येत्तु तावत्स्यात् क्षेत्रिणः फलम् । गोपस्ताड्यस्तु गोमी तु पूर्वोक्तंदण्डमर्हति” याज्ञ० । सस्यग्रहणं क्षेत्रोपचयोपलक्ष-णार्थम् । यस्मिन् क्षेत्रे यावत्पलालधान्यादिकं गवादि-भिर्विनाशितं तावत्क्षेत्रफलमेतावति क्षेत्रे एतावद्भवतीतिसामन्तैः परिकल्पितं तत्क्षेत्रस्वामिने गोमी दापनीयः ।गोपस्तु ताडनीय एव न फलं दापनीयः । गोपस्यताडनं पूर्वोक्तधनदण्डसहितमेव पालदोषेण सस्यस्यनाशे द्रष्टव्यः । “या नष्टा पालदोषेण गौस्तु सस्यानिनाशयेत् । न तत्र गोमिनो दण्डः पालस्तद्दण्डमर्ह-तीति” वचनात् । गोमी पुनः स्वापराधेन सस्यनाशंपूर्वोक्तं दण्डमेवार्हतीति न ताडनम् । फलदानं पुनःसर्वत्र गोमिन एव तत्फलपुष्टमहिष्यादिक्षीरोपभोगद्वारेण तत्क्षेत्रफलभोगत्वात् ।“क्षेत्रविशेषेऽपवामाह “पथि ग्रामविवीतान्ते क्षेत्रेदोषो न विद्यते । अकामतः कामचारे चौरवद्दण्डमर्हति”याज्ञ० । पथि मार्गसमीपवर्त्तिनि क्षेत्रे ग्रामविवीत-समीपवर्त्तिनि च क्षेत्रेऽकामतो गोभिर्भक्षिते गोप-गोमिनोर्द्वयोरप्यदोषः । दोषाभावप्रतिपादनं चदण्डाभावार्थं विनष्टसस्यमौल्यदानप्रतिषेधार्थं च ।कामचारे कामतश्चारे चौरवत् चौरस्य यादृशी दण्डःतादृशं दण्डमर्हति । एतच्चानावृतक्षेत्रविषयम् ।“तत्रापरिवृतं धान्यं विहिंस्युः पशवो यदि । न तत्रप्रणयेद्दण्डं नृपतिः पशुरक्षिणामिति” दण्डाभावस्या-नावृतक्षेत्रविषयत्वेन मनुनोक्तत्वात् । आवृते पुन-र्मार्गादिक्षेत्रेऽपि दोषोऽस्त्येव । वृतिकरणञ्च तेनै-वोक्तम् “वृतिञ्च तत्र कुर्वीत यामुष्ट्रो नावलोकयेत् ।छिद्रं निवारयेत्सर्वं श्वशूकरमुखानुगमिति” । पशु-विशेषेऽपि दण्डाभावमाह “महोक्षोत्सृष्टपशवःसूतिकागन्तुकाटयः । पालो येषां न,  ते मोच्यादैवराजपरिच्युताः” याज्ञ० । “महांश्चासावुक्षा च महोक्षः वृषःसेक्ता । उत्सृष्टपशयः वृषोत्सर्गविधानेन देवतोद्देशेनत्यक्ताः । सूतिका प्रसूता अनिर्दशाहा । आगन्तुकःस्वयूथात्परिभ्रष्टोदेशान्तरादागतः । एते मोच्याः ।परसस्यभक्षणेऽपि न दण्ड्याः । येषां च पालो नविद्यते तेऽपि दैवराजपरिच्युताः दैवराजोपहृताःसस्यनाशकारिणो न दण्ड्याः । आदिग्रहणात् हस्त्य-श्चादयो गृह्यन्ते । ते चोशनसोक्ताः “अदण्ड्याहस्तिनोह्यश्वाः प्रजापाला हि ते स्मृताः । अदण्ड्यौकाणकुब्जौ च ये शश्वत्कृतलक्षणाः । अदण्ड्यागन्तुकोगौश्च सूतिका चाभिसारिणी । अदण्ड्याश्चोत्सवे गावःश्राद्धकाले तथैव चेति” । अत्रोत्सृष्टपशूनामस्वामिकत्वेनदण्ड्यत्वासम्भवात् दृष्टान्तार्थमुपादानं यथोत्सृष्टपशवोन दण्ड्या एवं महोक्षादय इति” मिता० ।“पथि क्षेते परिवृते ग्रामान्तीयेऽथवा पुनः । सपालःशतदण्डार्हो विपालान् वारयेत् पशून्” मनुः ।क्षेत्रादिसीमाविवादे मनूक्तो दमो यथा । “क्षेत्रकूपतडा-गानामारामस्य गृहस्य च । सामन्तप्रत्ययो ज्ञेयःसीमासेतुविनिर्णयः । सामन्ताश्चेन्मृषा ब्रूयुः सेतौविवदतां नृणाम् । सर्वे पृथक् पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्य-मसाहसम्” । “मर्यदायाः प्रभेदे तु सीमातिक्रमणे तथा ।क्षेत्रस्य हरणे दण्डा अधमोत्तममध्यमाः” याज्ञ० । “अनेक-क्षेत्र व्यवच्छेदिका साधारणी भूर्मर्यादा तस्याः प्रकर्षेणभेदने सीमातिक्रमणे सीमामतिलङ्घ्य कर्षणे क्षेत्रस्य चभयादिप्रदर्शनेन हरणे यथाक्रमेणाधमोत्तममध्यमदमावेदितव्याः । क्षेत्रग्रहणञ्च गृहारामाद्युपलक्षणार्थम् । यदापुनः स्त्रीयभ्रान्त्या क्षेत्रादिकमपहरति तदा द्विशतो दमोवेदितव्यः । “गृहं तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषयाहरन् । शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादज्ञानाद्द्विशतोदमः” मनूक्तेः । अपह्रियमाणक्षेत्रादिभूयस्त्वपर्य्यालोचनयाकदाचिदुत्तमोऽपि दण्डः प्रयोक्तव्यः । अतएवाह “बधसर्व-स्वहरणं पुरान्निर्वासनाङ्कने । तदङ्गच्छेद इत्युक्तो दण्डउत्तमसाहस इति” मिता० ।वाक्पारुष्ये दमो मनूक्तो यथा “शतं व्राह्मणमाक्रुश्यक्षत्त्रियो दण्डमर्हति । वैश्योऽध्यर्द्धशतं द्वे वा शूद्रस्तुबधमर्हति । पञ्चाशद्ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्त्रियस्याभि-शंसने । वैश्ये स्यादर्द्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशकोदमः ।समवर्णे द्विजातीनां द्वादशैव व्यतिक्रमे । वादेष्ववच-नीयेषु तदेव द्विगुणं भवेत् । एकजातिर्द्विजातींस्तुवाचा दारुणया क्षिपन् । जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदंजघन्यप्रभवो हि सः । नामजातिग्रहन्त्वेषामभि-द्रोहेण कुर्वतः । निःक्षेप्योऽयोमयः शङ्कुर्ज्वलन्नास्येदशाङ्गुलः । धर्म्मोपदेशं दर्पेण विप्राणामस्य कुर्वतः ।तप्तमासेचयेत्तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः । श्रुतं देशञ्चजातिञ्च कर्म शारीरमेव च । वितथेन ब्रुवन् दर्पा-द्दाप्यः स्याद्द्विशतं दमम् । काणं वाप्यथ वा खञ्जमन्यंवापि तथाविधम् । तथ्येनापि ब्रुवन् दाप्यो दण्डंकार्षापणावरम् । मातरं पितरं जायां भ्रातरं तनयंगुरुम् । आक्षारयन् शतं दाप्यः पन्थानं चाददद्गुरोः ।ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यान्तु दण्डः कार्य्यो विजानता । ब्राह्मणेसाहसः पूर्वः क्षत्त्रिये त्वेव मध्यमः । विट्शूद्रयोरेव-मेव स्वजातिं प्रति तत्त्वतः । छेदवर्जं प्रणयनं दण्ड-स्येति विनिश्चयः ।”“सत्यासत्यान्यथास्तोत्रैर्न्यूनाङ्गेन्द्रियरोगिणाम् । क्षेपंकरोति चेद्दण्ड्यः पणानर्द्धत्रयोदश । अभिगन्तास्मिभागिनीं मातरं वा तवेति च । शपन्तं दापयेद्राजापञ्चविंशतिकं दमम् । अर्द्धोऽधमेषु द्विगुणः परस्त्रीषूत्तमेषुच । दण्डप्रणयनं कार्य्यं वर्णजात्युत्तराधरैः । प्राति-लोम्यापवादेषु द्विगुणास्त्रिगुणादमाः । वर्णानामानुलोम्येनतस्मादर्द्धार्द्धहानितः । वाहुग्रीवानेत्रसक्थिविनाशे वा-चिके दमः । शत्यस्तदर्द्धिकः पादनासाकर्णकरादिषु ।अशक्तस्तु वदम्नेवं दण्डनीयः पणान् दश । तथा शक्तःप्रतिभुवं दाप्यः क्षेमाय तस्य तु । पतनीये कृते क्षेपेदण्डो मध्यमसाहसः । उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथम-साहसः । त्रैविद्यनृपदेवानां क्षेप उत्तमसाहसः ।मध्यमो जातिपूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः” याज्ञ० ।दण्डपारुष्ये दण्डा मनूक्ता यथा “येन केनचिदङ्गेन हिंस्याच्चेत् श्रेष्ठमन्त्यजः । छेत्तव्यं तत्तदेवास्य तन्मनोरनु-शासनम् । पाणिमुद्दम्य दण्डं वा पाणिच्छेदनमर्हति ।पादेन प्रहरन् कोपात् पादच्छेदनमर्हति । सहासन-मभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यापकृष्टजः । कट्यां कृताङ्को नि-र्वास्यः स्फिचं वाऽस्यावकर्त्तयेत् । अवनिष्ठीवतो दर्पात्द्वावोष्ठौछेदयेन्नृपः! अवमूत्रयतो मेढ्रमवशर्द्धयतो गुदम् ।केशेषु गृह्णतो हस्तौ च्छेदयेदविचारयन् । पादयो-र्द्दाढिकायान्तु ग्रीवायां वृषणेषु च । त्वग्भेदकः शतंदण्ड्यो लोहितस्य तु दर्शकः । मांसभेत्ता तु षण्णिष्कान्प्रवास्यस्त्वस्थिभेदकः । वनस्पतीनां सर्वेषामुपभोगोयथा यथा । तथा तथा दमः कार्य्यो हिंसायामिति धा-रणा । मनुष्याणां पशूनाञ्च दुःखाय प्रहृते सति ।यथा यथा महद्दुःखं दण्डं कुर्य्यात्तथा तथा । अङ्गा-वपीडनायाञ्च प्राणशोणितयोस्तथा । समुत्थानव्ययं दाप्यःसर्वं दण्डमथापि वा । द्रव्याणि हिंस्यात् यो यस्य ज्ञा-नतोऽज्ञानतोऽपि वा । स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञोदद्याच्च तत्समम् । चर्मचार्मिकभाण्डेषु काष्ठलोष्ट-मयेषु च । मूल्यात् पञ्चगुणो दण्डः पुष्पमूलफलेषु च ।यानस्यैव तु यातुश्च यानस्वामिन एव च । दशाति-वर्त्तनान्याहुः शेषे दण्डो विधीयते । छिन्ननास्येभिन्नयुगे तिर्य्यक्प्रतिमुखागते । अक्षभङ्गे च या-नस्य चक्रभङ्गे तथैव च । छेदने चैव यन्त्राणां योक्त्र-रश्म्योस्तथैव च । अ क्रन्दे चाप्यपैहीति न दण्डंमनुरव्रयीत् । यत्रापवर्त्तते युग्यं वैगुण्यात् प्राजकस्यतु । तत्र स्वामी भवेद्दण्ड्यो हिंसायां द्विशतं दमम् ।प्राजकश्चेद्भवेदाप्तः प्राजको दण्डमर्हति । युम्यस्थाःप्राजकेऽनाप्ते सर्वे दण्ड्याः शतं शतम् । स चेत्तु पथि-संरुद्धः पशुभिर्वा रथेन वा । प्रमापयेत् प्राणभृतस्तत्रदण्डोऽविचारतः । मनुष्यमारणे क्षिप्रं चौरवत्किल्विषी भवेत् । प्राणभृत्सु महत्खर्द्धं गोगजोष्ट्र-हयादिषु । क्षुद्रकाणां पशूनाञ्च हिंसायां द्विशतोदमः । पञ्चाशत्तु भवेद्दण्डः शुभेषु मृगपक्षिषु । गर्द-भाजाविकानाञ्च दण्डः स्यात् पञ्चमाषकः । भाष-कन्तु भवेद्दण्डः श्वशूकरनिपातने । भार्य्या पुत्रश्चदासश्च शिष्यो भ्राता च सोदरः । प्राप्तापराधास्ताड्याः स्यू रज्ज्वा वेणुदलेन वा । पृष्ठतस्तु शरीरस्य, नोत्तमाङ्गे कथञ्चन । अतोऽन्यथा तु प्रहरन् प्राप्तःस्याच्चौरकिल्वषम्” । अत्र विशेषमाह याज्ञ० यथा“भस्मपङ्करजःस्पर्शे दण्डो दशपणः स्मृतः । अमे-ध्यपार्ष्णिनिष्ठ्यूतस्पर्शने द्विगुणस्ततः । समेष्वेवं पर-स्त्रीषु द्विगुणन्तूत्तमेषु च । हीनेष्वर्द्धदमो मोहमदा-दिभिरदण्डनम् । विप्रपीडाकरं छेद्यमङ्गमब्राह्मणस्य, तु । उद्गूर्णे प्रथमो दण्डः संस्पर्शे तु तदर्द्धिकः । उद्-गूर्णे हस्तपादे च दशविंशतिकौ दमौ । परस्परन्तुसर्वेषां शस्त्रे मध्यमसाहसम् । पादकेशांशुककरोल्लुञ्छ-नेषु पणान् दश । पीडाकर्षांशुकावेष्टपादाध्यासे शतंदमः । शोणितेन विना दुःखं कुर्वन् काष्ठादिभिर्नरः ।द्वात्रिंशतं पणान् दाप्यो द्विगुणं दर्शनेऽसृजः । कर-पाददतो भङ्गे च्छेदने कर्णनासयोः । मध्यो दण्डोव्रणोद्भेदे मृतकल्पहते तथा । चेष्टाभोजनवाग्रोधेनेत्रादिप्रतिभेदने । कराङ्घ्रिबाहुसक्थ्राञ्च भङ्गे मध्यम-साहसः । एकं घ्नतां बहूनाञ्च यथोक्ताद्घिगुणो दमः ।कलहापहृतं देयं दण्डश्च द्विगुणः स्मृतः । दुःखमुतपा-दयेद्यस्तु स ससुत्थानजव्ययम् । दाप्यो दण्डश्च योयस्मिन् कलहे समुदाहृतः । अभिघाते तथा च्छेदे भेदेकुड्यावपातने । पणान् दाप्यः पञ्चदशविंशतिन्तद्द्वयं तथा ।दुःखोत्पादि गृहे द्रव्यं क्षिपन् प्राणहरन्तथा । षोड-शाद्यः पणान् दाप्यो द्वितीयो मध्यमं दमम् । दुःखे चशोणितोत्पादे शाखाङ्गच्छेदने तथा । दण्डः क्षुद्रपशू-नाञ्च द्विपणप्रभृति क्रमात् । लिङ्गस्य च्छेदने मृत्यौमध्यमो मूल्यमेव च । महापशूनामेतेषु स्थानेषु द्विगुणोदमः । प्ररोहिशाखिनां शाखास्कन्धसर्वविदारणे । उप-जीव्यद्रुमाणाञ्च विंशतेर्द्विगुणो दमः । चैत्यश्मशानसी-मासु पुण्यस्थाने सुरालये । जातद्रुमाणां द्विगुणां दमोवृक्षेऽथ विश्रुते । गुल्मगुच्छक्षुपलताप्रतानौषविवीरुधाम् ।पूर्वस्मृतादर्द्धदण्डः स्थानेषूक्तेषु कर्त्तने” ।विक्रयासम्प्रदाने “वसानस्त्रीन् पणान् दण्ड्यो नेजकस्तुपरांशुकम् । विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान् दश ।पितापुत्रविरोधे तु साक्षिणां त्रिपणो दमः । अन्तरे चतयोर्यः स्यात्तस्याप्यष्टगुणो दमः । तुलाशासनमानानांकूटकृन्नाणकस्य च । एभिश्च व्यवहर्त्ता यः स दाप्योदण्डमुत्तमम् । अकूटं कूटकं ब्रूते कूटं यश्चाप्यकूटकम् ।स नाणकपरीक्षी तु दाप्य उत्तमसाहसम् । भिषङ्-मिथ्या चरन् दाप्यस्तिर्य्यक्षु प्रथमं दमम् । मानुषेमध्यमं राजमानुषेषूत्तमं दमम् । अबन्ध्यं यश्च बध्नातिबन्ध्यं यश्च प्रमुञ्चति । अप्राप्तव्यवहारञ्च स दाप्योदण्डमुत्तमम् । मानेन तुलया वापि योऽंशमष्टमकंहरेत् । दण्डं स दाप्यो द्विशतं वृद्धौ हानौ च कल्पि-तम् । भेषजस्नेहलवणगन्धधान्यगुडादिषु । पण्येषुप्रक्षिपन् हीनं पणान् दाप्यस्तु षोडश । मृच्चर्म्ममणि-सूत्रायःकाष्ठवल्कलवाससाम् । अजातौ जातिकरणेविक्रेयाष्टगुणो दमः । समुद्रपरिवर्त्तञ्च सारभाण्डञ्चकृत्रिमम् । आधानं विक्रयं वापि नयतो दण्डकल्पना ।भिन्ने पणे तु पञ्चाशत् पणे तु शतमुच्यते । द्विपणेद्विशतो दण्डोमुल्यवृद्धौ च वृद्धिमान्” याज्ञओ उक्तो दमः ।“अन्यहस्ते च विक्रीतं दुष्टं वाऽदुष्टवद् यदि । वि-क्रीणीते दमस्तत्र मूल्यात्तु द्विगुणो भवेत्” याज्ञ० ।साहसे याज्ञ० उक्तो दमो यथा “सामान्यद्रव्यप्रसभहरणात् साहसंस्मृतम् । तन्मूल्यादुद्विगुणो दण्डो निह्नवे तु चतुर्गुणः ।यः साहसं कारयति स दाप्यो द्विगुणं दमम् । यश्चैव-मुक्त्राऽहं दाता कारयेत् स चतुर्गुणम् । अर्घ्याक्रोशाति-क्रमकृद्भ्रातृभार्य्याप्रहारकः । सन्दिष्टस्याप्रदाता चसमुद्रगृहभेदकृत् । सामन्तकुलिकादीनामपकारस्य का-रकः । पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषामिति विनिश्चयः ।स्वच्छन्दं विधवागामी विक्रुष्टेऽनाभिधावकः । अकारणेच विक्रोष्टा चण्डालश्चोत्तमान् स्मृशन् । शूद्रः प्रव्र-जितानाञ्च दैवे पित्र्ये च भोजकः । अयुक्तं शपथंकुर्वन्नयोग्योऽयोग्यकर्मकृत् । वृषक्षुद्रपशूनाञ्च पुंस्त्वस्यप्रतिघातकृत् । साधारणस्यापलापी दासीगर्भविनाश-कृत् । पितृपुत्रस्वसृभ्रातृदम्पत्याचार्य्यशिष्यकाः । एषा-मपतितानां तु त्यागो च शतदण्डभाक् ।”चौर्य्ये दण्डो मनूक्तो यथा । “यस्तु रज्जु घटं क्वूपाद्धरे-द्भिन्द्याच्च यः प्रपाभ् । स दण्डं प्राप्नुयात् भाषं तच्चतस्मिन् समाहरेत् । धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतो-ऽभ्यधिकं बधः । शेषेऽप्येकादशगुणं दाप्यस्तस्य च तद्ध-नम् । तथा धरिममेयानां शतादभ्यधिके बधः । सुवर्णंरजतादीनामुत्तमानाञ्च वाससाम् । पञ्चाशतस्त्वभ्यधिकेहस्तच्छेदनमिष्यते । शेषेऽप्येकादशगुणं मूल्याद्दण्डंप्रकल्पयेत् । पुरुषाणां कुलीनानां नारीणाञ्च विशे-षतः । मुख्यानां चैव रत्नानां हरणे बधमर्हति । महा-पशूनां हरणे शस्त्राणामौषधस्य च । कालमासाद्यकार्य्यञ्च राजा दण्डं प्रकल्पयेत् । गोषु ब्राह्मणसंस्यासुच्छुरिकायाश्च भेदने । पशूनां हरणे चैव सद्यः कार्य्यो-ऽर्द्धपादिकः । सूत्रकार्पासकिण्वानां गोमयस्य गुडस्यच । दध्नः क्षीरस्य तक्रस्य पानीयस्य तृणस्य च ।वेणुवैदलभाण्डानां लवणानान्तथैव च । मृण्मया-नाञ्च हरणे मृदो भस्मन एव च । मत्स्यानां पक्षिणा-ञ्चैव तैलस्य च घृतस्य च । मांसस्य मधुनश्चैव यच्चान्यत्पशुसम्भवम् । अन्येषाञ्चैवमादीनां मद्यानामोदनस्यच । पक्वान्नानाञ्च सर्वेषां तन्मूल्याद्द्विगुणो दमः ।पुष्पेषु हरिते धान्ये गुल्मवल्लीनगेषु च । अन्येष्वपरि-पूतेषु दण्डः स्यात् पञ्चकृष्णलः । परिपूतेषु धान्येषुशाकमूलफलेषु च । निरन्वये शतं दण्डः सान्वयेऽर्द्धशतंदमः । स्यात् साहसं त्वन्वयवत् प्रसभं कर्म यत्कृतम् ।निरन्वयं भवेत् स्तेयं कृत्वापह्नुयते च यत् । यस्त्वेतान्यु-पकॢप्तानि द्रव्याणि स्तेनयेन्नरः । तमाद्यं दण्डयेद्राजायश्चाग्निं चोरयेद्गृहात् । येन येन यथाङ्गेन स्तेनोनृषु विचेष्टते । तत्तदेव हरेत्तस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः” ।अन्यत्र च चौर्य्यादिनानाविषये मनुनोक्तो दमो यथा ।“न होढेन विना चोरं घातयेद्धार्मिको नृपः । स-होढं सोपकरणं घातयेदविचारयन् । ग्रामेष्वपि चये केचिच्चौराणां भक्तदायकाः । भाण्डावकाशदाश्चैवसर्वांस्तानपि घातयेत् । राष्ट्रेषु रक्षाधिकृतान् सामन्तां-श्चैव चोदितान् । अभ्याघातेषु मध्यस्थान् शिष्याच्चौरा-निव द्रुतम् । यश्चापि धर्म्मसमयात् प्रच्युतो धर्मजीवनः ।दण्डेनैव तमप्योषेत् स्वकाद्धर्म्माद्धि विच्युतम् । ग्रामघातेहिताभङ्गे पथि मोषाभिदर्शने । शक्तितो नाभिधावन्तोनिर्वास्याः सपरिच्छदाः । राज्ञः कोषापहर्त्तृंश्च प्रतिकूलेषुच स्थितान् । घातयेद्विविधैर्दण्डैररीणाञ्चोपजापकान् ।सन्धि छित्त्वा तु ये चौर्य्यं रात्रौ कुर्वन्ति तस्कराः ।तेषां छित्त्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णशूले निवेशयेत् । अङ्गुलीग्रन्थिभेदस्य च्छेदयेत् प्रथमे ग्रहे । द्वितीये हस्तचरणौतृतीये बधमर्हति । अग्निदान् भक्तदांश्चैव तथा शस्त्रा-वकाशदान् । सन्निधातॄंश्च मोषस्य हन्याच्चौरमिवेश्वरः ।तडागभेदकं हन्यादप्सु शुद्धबधेन वा । तद्वापि प्रति-संस्कुर्य्याद्दाप्यस्तूत्तमसाहसम् । कोष्ठागारायुधागार-देवतागारभेदकान् । हस्त्यश्वरथहर्त्तॄंश्च हन्यादेवाऽवि-चारयन् । यस्तु पूर्वनिविष्टस्य तडागस्योदकं हरेत् ।आगमं वाप्ययां भिन्द्यात् स दाप्यः पूर्वसाहसम् ।समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वेकध्यमनापदि । स द्वौ कार्षा-प्रणौ दद्यादमेध्यञ्चाशु शोधयेत् । आपद्गतोऽथवा वृद्धोगर्भिणी बाल एव वा । परिभाषणमर्हन्ति तञ्च शोध्य-मिति स्थितिः । चिकित्सकानां सर्वेषां मिथ्या प्रचरतांदमः । अमानुषेषु प्रथमो मानुषेषु तु मध्यमः । संक्रम-ध्वजयष्टीनां प्रतिमानाञ्च भेदकः । प्रतिकुर्य्याच्च तत् सर्वंपञ्चदद्याच्छतानि च । अदूषितानां द्रव्याणां दूषणे भेदनेतथा । मणीनामपवेधे च दण्डः प्रथमसाहसः । समैर्हिविषमं यस्तु चरेद्वै मूल्यतोऽपि वा । स प्राप्नुयाद्दमंपूर्वं नरो मध्यममेव वा । बन्धनानि च सर्वाणि राज-मार्गे निवेशयेत् । दुःखिता यत्र दृश्येरन् विकृताः पाप-कारिणः । प्राकारस्य च भेत्तारं परिखाणाञ्च पूरकम् ।द्वाराणाञ्चैव भङ्क्तारं क्षिप्रमेव प्रवासयेत् । अभिचारेषुसर्वेषु कर्त्तव्यो द्विशतो दमः । मूल्यकर्मणि चानाप्तैःकृत्यासु विविधासु च । अवीजविक्रयी चैव वीजोत्-कृष्टन्तथैव च । मर्य्यादाभेदकश्चैव विकृतं प्राप्नुयाद्बधम् ।सर्वकण्टकपापिष्ठं हेमकारन्तु पार्थिवः । प्रवर्त्तमान-मन्याये छेदयेल्लवशः क्षुरैः । सीताद्रव्यापहरणे शस्त्राणा-मौषधस्य च । कालमासाद्य कार्य्यञ्च राजा दण्डं प्रक-ल्पयेत्” “चौरं प्रदाप्यापहृतं घातयेद्विविधैर्बधैः । सचिह्नंब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद्विप्रवासयेत्” या० । अङ्कन-विशेषो मनुनोक्तो यथा “गुरुतल्पे भगः कार्य्यः सुरा-पाने सुराध्वजः । स्तेये च श्वपदं कार्य्य ब्रह्महण्यशिराःपुमान्” । “एतच्च दण्डोत्तरकालं प्रायश्चित्तमचिकी-र्षतां द्रष्टव्यम् । यथाह मनुः “प्रायश्चित्तन्तु कुर्वाणा ।सर्वे वर्णा यथोदितम् । नाङ्क्या राज्ञा ललाटे तु दाप्या-स्तूत्तमसाहसमिति” मिता० । “घातितेऽपहृते दोषोग्रामभर्त्तुरनिर्गते । विवीतभर्तुस्तु पथि चौरो-द्धर्तुरवीतके । स्वसीम्नि दद्याद् ग्रामस्तु पदं वा यत्रगच्छति । पञ्चग्रामो वहिःक्रोशाद्दशग्राम्यथ वा पुनः ।वन्दिग्राहांस्तथा वाजिकुञ्जराणाञ्च हारिणः । प्रसह्य-घातिनश्चैव शूलमारोपयेन्नरान् । उत्क्षेपकग्रन्थिभेदौकरसन्दंशहीनकौ । कार्य्यौ द्वितीयापराधे करपादैक-हीनकौ । क्षुद्रमध्यमहाद्रव्यहरणे सारतोदमः ।देशकालवयःशक्तिं संचिन्त्य दण्डकर्म्मणि । भक्ताव-काशाग्न्युदकमन्त्रोपकरणव्ययान् । दत्त्वा चौरस्यहन्तुर्वा जानतो दम उत्तमः । शस्त्रावपाते गर्भस्यपातने चोत्तमो दमः । उत्तमो वाऽधमो वापि पुरुष-स्त्रीप्रमापणे । विप्रदुष्टां स्त्रियञ्चैव पुरुषघ्नीमगर्भिणीम् ।सेतुभेदकरीञ्चाप्सु शिलां बद्ध्वा प्रवेशयेत् । विषाग्निदांपतिगुरुनिजापत्यप्रमापिणीम् । विकर्णकरनासौष्ठीं कृत्वागोभिः प्रमापयेत् । अविज्ञातहतस्याशु कलहं सुत-बान्धवाः । प्रष्टव्या योषितश्चास्य परपुंसि रताः पृथक् ।स्त्रीद्रव्यवृत्तिकामो वा केन वायं गतः सह । मृत्यु-देशसमासन्नं पृच्छेद्वापि जनं शनैः । क्षेत्रवेश्मवनग्राम-विवीतखलदाहकाः । राजपत्न्याभिगामी च दग्ध-व्यास्तु कटाग्निना” याज्ञ० । “तृणं वा यदि वा काष्ठं पुष्पंवा यदि वा फलम् । अनापृच्छन् हि गृह्णानो हस्त-च्छेदनमर्हति” मिता० धृतवचनम् ।स्त्रीसंग्रहे मनुनोक्तो दमो यथा “परदाराभिमर्षेषु प्रवृत्तान्नॄन्महीपतिः । उद्वेजनकरैर्दण्डैश्चिह्नयित्वा प्रवासयेत् ।परस्य पत्न्या पुरुषः सम्भाषां योजयन् रहः । पूर्वमाक्षा-रितो दोषः प्राप्नुयात् पूर्वसाहसम् । परस्त्रियं योभि-वदेत् तीर्थेऽरण्ये वनेऽपि वा । नदीनामपि संभेदे स सं-ग्रहणमाप्नुयात् । उपचारक्रियाकेलिः स्पर्शो भूषणवा-ससाम् । सह खद्वासनञ्चैव सर्वं संग्रहणं तथा ।स्त्रियं स्पृशेददेशे यः स्पृष्टो वा मर्षयेत्तथा । परस्परस्या-नुमते सर्वं संग्रहणं स्मृतम् । अब्राह्मणः संग्रहणेप्राणान्तं दण्डमर्हति । न सम्भाषां परस्त्रीभिः प्रति-षिद्धः समाचरेत् । निषिद्धो भाषमाणस्तु सुवर्णं दण्ड-मर्हति । नैष चारणदारेषु विधिर्नात्मोपजीविषु । सज्ज-यन्ति हि ते नारीर्निगूढाश्चारयन्ति च । किञ्चिदेव तुदाप्यः स्यात् सम्भाषां ताभिराचरन् । योऽकामां दूषयेत्कन्यां ससद्यो वर्धमर्हति । सकामां दूषयंस्तुल्यो न बधंप्राप्नुयान्नरः । कन्यां भजन्तीमुत्कृष्टं न किञ्चिदपिदापयेत् । जघन्यं सेवमानान्तु संयतां वासयेद्गृहे ।उत्तमां सेवमानस्तु जघन्यो वधमर्हति । शुल्कं दद्यात्सेवमानः समामिच्छेत् पिता यदि । अभिसह्य तु यःकन्यां कुर्य्याद्दर्पेण मानवः । तस्याशु कर्त्तेदङ्गुल्यौदण्डञ्चार्हति षट् शतम् । सकामां दूषयंस्तुल्यो नाङ्गु-लिच्छेदमाप्नुयात् । द्विशतन्तु दमं दाप्यः प्रसङ्गविनिवृ-त्तये । कन्यैव कन्यां या कुर्य्यात् तस्याः स्याद्द्विशतो दमः ।शुल्कञ्च द्विगुणं दद्याच्छिफाश्चैवाप्नुयाद्दश । या तु कन्यांप्रकुर्य्यात् स्त्री सा सद्यो मौण्ड्यमर्हति । अङ्गुल्योरेव चछेदं खरेणोद्वहनं तथा । भर्त्तारं लङ्घयेद्या तुस्त्री ज्ञातिगुणदर्पिता । तां श्वभिः खादयेद्राजा संस्थानेबहुसंस्थिते । पुमांसं दाहयेत् पापं शयने तप्त आयसे ।अभ्यादध्युश्च काष्ठानि तत्र दह्येत पापकृत् । संवत्-सराभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो दमः । व्रात्यया सहसंवासे चाण्डाल्या तावदेव तु । शूद्रो गुप्तमगुप्तं वा द्वै-जातं वर्णमावसन् । अगुप्तमङ्गसर्वस्वैर्गुप्तं सर्वेण हीयते ।वैश्यः सर्वस्वदण्ड्यः स्यात् संवत्सरनिरोधतः । सहस्रंक्षत्रियो दण्ड्या मौण्ड्यं मूत्रेण चार्हति । ब्राह्मणींयद्यगुप्तान्तु गच्छेतां वैश्यपार्थिवौ । वैश्यं पञ्चशतंकुर्य्यात् क्षत्रियन्तु सहस्रिणम् । उभावपि तु तावेवब्राह्मण्या गुप्तया सह । विप्लुतौ शूद्रवद्दण्ड्यौ दग्धव्यौवा कटाग्निना । सहस्रं ब्राह्मणो दण्ड्यो गुप्तां विप्राबलाद्व्रजन् । शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादिच्छन्त्या सहसङ्गतः । मौण्ड्यं प्राणान्तिकीदण्डो ब्राह्मणस्य विधी-यते । इतरेषान्तु वर्णानां दण्डः प्राणान्तिको भवेत् ।न जातु ब्राह्मणं हन्धात् सर्वपापेष्वपि स्थितम् । राष्ट्रा-देनं बहिः कुर्य्यात् समग्रधनमक्षतम् । न ब्राह्मणबधाद्-गूयानधर्मो विद्यते भुवि । तस्मादस्य बधं राजा मनसापिन चिन्तयेत् । वैश्यश्चेत् क्षत्रियां गुप्तां वैश्यां वा क्षत्रियोव्रजेत् । योब्राह्मण्यामगुप्तायां तावुभौ दण्डमर्हतः ।सहसं ब्राह्मणो दण्डं दाप्यो गुप्ते तु ते व्रजन् । शूद्रायांक्षत्रियविशोः साहस्रो वै भवेद्दमः । क्षत्रियायामगुप्तायांवैश्ये पञ्चशतं दमः । मूत्रेण मौण्ड्यमिच्छेत्तु क्षत्रियोदण्डमेव वा । अगुप्ते क्षत्रियावैश्ये शूद्रां वा ब्राह्मणोव्रजन् । शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यात् सहस्रन्त्व-न्त्यजस्त्रियम्” ।“स्त्री निषेधे शतं दद्याद्द्विशतन्तु दमं पुमान् । प्रतिषेधेद्वयोर्द्दण्डो यथा संग्रहणे तथा । खजातावुत्तमो दण्डआनुलोम्ये तु मध्यमः । प्रातिलोम्ये बधः पुंसः स्त्रीणांनासादिकर्त्तनम् । अलङ्कृतां हरन् कन्यामुत्तमस्त्वन्यथा-ऽधमम् । दण्डं दद्यात् सवर्णासु प्रातिलोम्ये बधः स्मृतः ।स्वकाम स्वनुलोमासु न दोषस्त्वन्यथा दमः । दूषणे तुकरच्छेद उत्तमायां बधस्तथा । शतं स्त्रीदूषणे दद्याद् द्वेतु मिथ्य भिशंसने । पशून् गच्छन् शतं दाप्यो हीनांस्त्रीं गाञ्च मध्यमम् । अवरुद्धासु दासीषु भुजिष्यासुतथैव च । गम्यास्वपि पुमान् दाप्यः पञ्चाशत्पणिकंदमम् । प्रसह्य दास्यभिगमे दण्डो दशपणः स्मृतः ।बहूनां यद्यकामासौ चतुर्विंशतिकः पृथक् । गृहीतवे-तना वेश्या नेच्छन्ती द्विगुणं वहेत् । अगृहीते समंदाप्यः पुमानप्येवमेव च । अयोनौ गच्छतो योषां पुरुषंवापि मोहतः । चतुर्विंशतिको दण्डस्तथा प्रव्रजिता-गमे । अन्त्याभिगमने त्वङ्क्यः कुबन्धेन प्रवासयेत् । शूद्र-स्तथान्त्य एव स्यादन्त्वस्यार्य्यागमे वधः” ।राजशासनकूटकरणादौ मनुनोक्तो दमो यथा“ऊनं वाप्यधिकं वापि लिखेद् यो राजशासनम् ।पारदारिकचौरं वा मुञ्चतो दण्ड उत्तमः । अभक्ष्येणद्विजं दुष्यन् दण्ड्य उत्तमसाहसम् । क्षत्त्रियं मध्यमंवैश्यं प्रथमं शूद्रमर्द्धकम् । कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्यच विक्रयी । त्र्यङ्गहीनस्तु कर्त्तव्यो दाप्यश्चोत्तम-साहसम् । चतुष्पादकृतो दोषो नापैहीति प्रजल्पतः ।काष्ठलोष्ट्रेषु पाषाणबाहुयुम्यकृतस्तथा । छिन्ननस्येनयानेन तथा भग्नयुनादिना । पश्चाच्चैवापसरता हिंसनेस्वाम्यदोषभाक् । शक्तो ह्यमोक्षयन् स्वामी दंष्ट्रिणांशृङ्गिणां तथा । प्रथम साहसं दद्याद्विक्रुष्टे द्विगुणंततः । जारं चौरेत्यभिवदन् दाप्यः पञ्चशतं दमम् ।उपजीव्य धनं मुञ्चंस्तदेवाष्टगुणीकृतम् । राज्ञोऽनिष्ट-प्रवक्तारं तस्यैवाक्रोशककारिणम् । तन्मन्त्रस्य च भेत्तारंजिह्वां छित्त्वा प्रवासयेत् । मृताङ्कसम्बविकेतुर्गुरो-स्ताडयितुस्तथा । राजयानासनारोढुर्दण्ड उत्तमसा-हसः । द्विनेत्रभेदिनो राजद्विष्टादेशकृतस्तथा । विप्र-त्वेन च शूद्रस्य जीवतोऽष्टशतो दमः । दुर्दृष्टांस्तु पुनर्दृष्ट्वाव्यवहारान्नृपेण तु । सभ्याः सजयिनो दण्ड्या वि-वादाद्द्विगुणं दमम् । यो मन्येताजितोऽस्मीति न्याये-नापि पराजितः । तमायान्तं पुनर्जित्वा दापयेद्द्विगुणंदमम्” । याज्ञवल्क्यवचनांनि अनुपदमेषां मानवत्वोक्तिःप्रामादिकी ।सामान्यतोदमविधिः “पिताचार्य्यः सुहृन्माता भार्य्या पुत्रःपुरोहितः । नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति यः स्वधर्मे नतिष्ठति । कार्षापणं भवेद्दण्ड्यो यत्रान्यः प्राकृतो जनः ।तत्र राजा भवेद्दण्ड्यः सहस्रमिति धारणा । अष्टापाद्यन्तुशूद्रस्य स्तेये भवति किल्विषम् । षोडशैव तु वैश्यस्य धा-त्रिंशत् क्षत्रियस्य च । ब्राह्मणस्य चतुःषष्टिःपूर्णँवापिशतं भवेत् । द्विगुणा वा चतुःषष्टिस्तद्दोषगुणविद्धि सः ।वानस्पत्यं मूलफलं दार्वग्न्यर्थं तथैव च । तृणञ्चगोभ्यो ग्रासार्थमस्तेयं मनुरव्रवीत् । योऽदत्तादायिनोहस्ताल्लिप्सेत ब्राह्मणो धनम् । याजनाध्यापनेनापियथा स्तेनस्तथैव सः । द्विजोऽध्वगः क्षीणवृत्तिर्द्वाविक्षू द्वेच मूलके । आददानः परक्षेत्रान्न दण्डं दातुमर्हति ।असन्धितानां सन्धाता सन्धितानाञ्च मोक्षकः । दासाश्व-रथहर्त्ता च प्राप्तः स्याच्चौरकिल्विषम्” ।“ऋत्विजं यस्त्यजेद्याज्यो याज्यञ्चर्त्विक् त्यजेद्यदि ।शक्तं कर्म्मण्यदुष्टञ्च तयोर्दण्डः शतं शतम् । न मातान पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमर्हति । त्यजन्नपतिता-नेतान् राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट्” मनूक्तो दमः ।अग्निपु०  २२६ अ० सर्वविषये दमभेद उक्तो यथा“चौरैरभूषितो यस्तु मूषितोऽस्मीति भाषते । तत्प्रदा-तरि भूपाले स दण्ड्यस्तावदेव तु । यो यावद्विप-रीतार्थं मिथ्या वा यो वदेत्तु तम् । तौ नृपेणह्यधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्द्विगुणं दमम् । कूटसाक्ष्यं तु कुर्वा-णांस्त्रीन् वर्णांश्च प्रमापयेत् । विवासयेद्ब्राह्मणन्तुविधिरेष न हीतरः । निक्षेपस्य समं मूल्यंदण्ड्यो निक्षेपभुक् तथा । वस्त्रादिकस्य,  धर्मज्ञ! तथाधर्मो न हीयते । यो निक्षेपं घातयति यश्चानि-क्षिप्य याचते । तावुभौ चौरवच्छास्यौ दण्ड्यौ वाद्विगुणं दमम् । अज्ञानाद्यः पुमान् कुर्य्यात् परद्रव्यस्यविक्रयम् । निर्द्दोषो,  ज्ञानपूर्वन्तु चौरवद्दण्डमर्हति ।मूल्यमादाय यः पण्यं न दद्याद् दण्ड्य एव सः ।प्रतिश्रुत्याप्रदातारं सुवर्णं दण्डयेन् नृपः । भृतिं गृह्यन कुर्य्याद्यः कर्माष्टौ कृष्णला दमः । अकाले तुत्यजन् भृत्यं दण्ड्यः स्यात्तावदेव तु । क्रीत्वाविक्रीय वा किञ्चिद्यस्येहानुशयो भवेत् । सोऽन्तर्दशा-हात्तत्स्वामी दद्याच्चैवाददीत च । परेण तु दशाहस्यनादद्यान्नैव दापयेत् । आददद्धि ददच्चैव राज्ञादण्ड्यः शतानि षट् । वरे दोषानविख्याप्य यः कन्यांवरयेदिह । दत्ताप्यदत्ता सा तस्य राज्ञा दण्ड्यः शत-द्वयम् । प्रदाय कन्यां योऽन्यस्यै पुनस्तां सम्प्रयच्छति ।दण्डः कार्य्यो नरेन्द्रेण तस्याप्युत्तमसाहसः । सत्य-ङ्कारेण वाचा च युक्तं पण्यमसंशयम् । लुब्धोऽन्यत्रच विक्रेता षट्शतं दण्डमर्हति । दद्याद्धेनुं न यःपालो गृहीत्वा भक्तवेतनम् । स तु दण्ड्यः शतंराज्ञा सुवर्णं वाप्यरक्षिता । धनुःशतं परीणाहोग्रामस्य तु समन्ततः । द्विगुणं त्रिगुणं वापि नगरस्यच कल्पयेत् । वृतिं तत्र प्रकुर्वीत यामुष्ट्रो नावलोक-येत् । तत्रापरिवृते धान्ये हिंसिते नैव दण्ड म् ।गृहन्तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषया हरन् । शतानिपञ्च दण्ड्यः स्यादज्ञानात् द्विशतो दमः । मर्यादा-भेदकाः सर्वे दण्ड्याः प्रथमसाहसम् । शतं ब्राह्मण-माक्रुश्य क्षत्रियो दण्ड्यमर्हति । वैश्यस्तु द्विशतंराम शूद्रस्तु बधमर्हति । पञ्चाशद्ब्राह्मणोदण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने । वैश्ये चाप्यर्द्धपञ्चाश-च्छूद्रे द्वादशको दमः । क्षत्रियक्षेपके वैश्यःसाहसं पूर्वमेव तु । शूद्रः क्षत्रियमाक्रुश्य जिह्वा-च्छेदमवाप्नुयात् । धर्मोपदेशं विप्राणां शूद्रः कुर्वंश्चदण्डभाक् । श्रुतदेशादिवितथी दाप्यो द्विगुणसाहसम् ।उत्तमः साहसस्तस्य यः पातैरुत्तमान् क्षिपेत् । प्रमा-दाद्यैर्भयात् प्रोच्य प्रीत्या दण्डार्द्धमर्हति । मातरं पितरंज्येष्ठं भ्रातरं श्वशुरं गुरुम् । आकारयञ्च्छतंदण्ड्यः पन्थानं चाददद्गुरोः । एकजातिर्द्विजातेस्तुयेनाङ्गेनापराध्नुयात् । तदेव च्छेदयेत्तस्य क्षिप्रमेवावि-चारयन् । अवनिष्ठीवतो दर्पाद् द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः ।अपमूत्रयतो मेढ्रमपशर्द्दयतो शुदम् । उत्कृष्टासनसंस्थस्यनीचस्याधोनिकृन्तनम् । यो यदङ्गुं च रुजयेत्तदङ्गन्तस्यकर्त्तयेत् । अर्द्धपादकराः कार्या गोगजाश्वोष्ट्रघातकाः ।वृक्षन्तु विफलं कृत्वा सुवर्णं दण्डमर्हति । द्विगुणंदापयेच्छिन्ने पथि सीम्नि जलाशये । द्रव्याणि योहरेद्यस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा । स तस्योत्पाद्यतुष्टिन्तु राज्ञे दद्यात्ततो दमम् । यस्तु रज्जुं घटंकूपाद्धरेच्छिन्द्याच्च वा प्रपाम् । स दण्डं प्राप्नुयान् माषंदण्ड्यः स्यात् प्राणिताडने । धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्योहरतोऽभ्यधिकं बधः । शेषेऽप्येकादशगुणं तस्य दण्डंप्रकल्पयेत् । सुवर्णरजतादीनां नृस्त्रीणां हरणे बधः ।येन येन यथाङ्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते । तत्तदेवहरेदस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः । ब्राह्मणः शाकधान्यादिअल्पं गृह्णन्न दोषभाक् । गोदेवार्थं हरंश्चापि,  हन्या-द्दष्टं बधोद्यतम् । गृहक्षेत्रापहर्त्तारं तथा पत्न्य-भिगामिनम् । अग्निदं गरदं हन्यात्तथा चाभ्यु-द्यतायुधम् । राजगत्यभिचाराभ्यां हन्याच्चैवातता-यिनम् । परस्त्रियं न भाषेत प्रतिषिद्धो विशेन्न हि ।अदण्डा स्त्री भवेद्राज्ञा वरयन्ती पतिं स्वयम् ।उत्तमां सेवमानः स्त्रीं जघन्यो बधमर्हति । भर्त्तारंलङ्घयेद्या तां श्वभिः सङ्घातयेत् स्त्रियम् । सवर्णदूषितांकुर्य्यात् पिण्डमात्रोपजीविनीम् । ज्यायसा दूषितानारी मुण्डनं समवाप्नुयात् । वैश्यागमे तु विप्रस्यक्षत्रियस्यान्त्यजागमे । क्षत्रियः प्रथमं,  वैश्यो दण्ड्यःशूद्रागमे भवेत् । गृहीत्वा वेतनं वेश्या लोभादन्यत्रगच्छति । वेतनन्द्विगुणं दद्याद्दण्डञ्च द्विगुणं तथा ।भार्या पुत्राश्च दासाश्च शिष्यो भ्राता च सोदरः ।कृतापराधास्ताड्याः स्यूरज्वा वेणुदलेन वा । पृष्ठे,  नमस्तके हन्याच्चौरस्याप्नोति किल्विषम् । रक्षास्वधिकृतै-र्यैस्तु प्रजाऽत्यर्थं विलुप्यते । तेषां सर्वस्वमादाय राजाकुर्य्यात् प्रवासनम् । ये नियुक्ताः स्वकार्येषु हन्युःकार्याणि कर्मिणाम् । निर्घृणाः क्रूरमनसस्तान्निःस्वान्कारयेन्नृपः । अमात्यः प्राड्विवाको वा यः कुर्य्यात्कार्य्यमन्यथा । तस्य सर्वस्वमादाय तं राजा विप्रवास-येत् । गुरुतल्पे भगः कार्य्यः सुरापाने सुराध्वजः ।स्तेयेषु श्वपदं विद्याद् ब्रह्महण्याशिरः पुमान् । शूद्रा-दीन् घातयेद्राजा पापान्,  विप्रान् प्रवासयेत् । महा-पातकिनां वित्तं वरुणायोपपादयेत् । ग्रामेष्वपि चये केचिच्चौराणां भक्तदायकाः । भाण्डारकोषदाश्चैवसर्वांस्तानपि घातयेत् । राष्ट्रेषु राजाधिकृतान् साम-न्तान् पापिनो हरेत् । सन्धिं कृत्वा तु ये चौर्यं रात्रौकुर्वन्ति तस्कराः । तेषां पछित्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णेशूले निवेशयेत् । तडागदेवतागारभेदकान् घातयेन्नृपः ।समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि । स हि कार्षा-पणन्दण्ड्यस्तममेध्यञ्च शोधयेत् । प्रतिमासङ्क्रमभिदोदद्युः पञ्च शतानि ते । समेषु विषमं यो वा चरतेमूल्यतोऽपि वा । समाप्नुयान्नरः पूर्वं दमं मध्यममेववा । द्रव्यमादाय बणिजामनर्घेणावरुन्धताम् । राजापृथक् पृथक् कुर्य्याद्दंण्डमुत्तमसाहसम् । द्रव्याणांदूषको यश्च प्रतिच्छन्दकविक्रयी । मध्यभं प्राप्नुयाद्-दण्डं कूटकर्त्ता तथोत्तमम् । कलहापहृतं देयं दण्डश्चद्विगुणस्ततः । अभक्ष्यभक्षे विप्रे वा शूद्रे वा कुष्णलोदमः । तुलाशासनमानानां कूटकृन्नाणकस्य च ।एभिश्च व्यवहर्त्ता यः स दाप्यो दममुत्तमम् । बिषा-ग्निदां पतिगुरुविप्रापत्यप्रमापिणीम् । विकर्णकरना-सौष्ठीं कृत्वा गोभिः प्रवासयेत् । क्षेत्रवेश्मवनग्रामवि-दाहकास्तथा नराः । राजपत्न्यभिगामी च दग्धव्यास्तुकटाग्निना । ऊनं वाप्यधिकं वापि लिखेद्यो राज-शासनम् । पारजायिकचौरौ च मुञ्चतो दण्ड उत्तमः ।राजयानासनारीढुर्दण्ड उत्तमसाहसः । यो मन्ये-ताजितोऽस्मीति न्यायेनापि पराजितः । तमायान्तंपराजित्य दण्डयेद् द्विगुणं दमम् । आह्वानकारी बध्यःस्यादनाहूतमथाह्वयन् । दाण्डिकस्य च यो हस्ताद-भिमुक्तः पलायते । हीनः पुरुषकारेण तद् दद्याद्-दाण्डिको धनम्” । “दण्डो दमयतामस्मि” गीता ।“दण्डवत्प्रायश्चित्तानि भवन्ति” प्रा० वि० धृतवाक्यम्कुलालचक्रार्थे “कलसे निजहेतुदण्डजः किमु चक्रभ्रमि-कारिता गुणः” नैष० । दण्ड्यतोऽनेन करणे घञ् ।२५ देहे दण्डपारुष्यशब्दे मिता० । २६ द्वापरोद्भवेनृपभेदे । “क्रोधहन्तेति यस्तस्य बभूवावरजोऽसुरः ।दण्ड इत्यभिविख्यातः सोऽभवन्मनुजर्षभः” भा० आ०६७ अ० । “बधः पाण्ड्यस्य च तथा अश्वत्थाम्ना महा-त्मना । दण्डसेनस्य च ततो दण्डस्य च वधस्तथा” भा०आ० १ अ० । दण्डयति कर्त्तरि--अच् । २७ नृपेदण्डनीतिशब्दे कामन्द० । अस्य शब्दस्य शब्दकल्पद्रुम-दृष्ट्या शरणागतत्राणार्थतोक्तिः प्रामादिकी तत्प्रमा-णवाक्ये दत्तमित्यभिधीयते इत्येव पाठः साधुः । लिपि-करप्रमादात् दत्तमित्यत्र दण्डमिति पाठ इति बोध्यम्दत्तशब्दे दृश्यम् ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

दण्ड  दण्डनिपातने
- दण्डयति  364

धातुवृत्तिः

Sanskrit

दण्ड (अर्थः)  दण्डनिपातने
अयं द्विकर्मक इत्युक्तं नाथतौ तत्र कर्मणि लादयो नाथत्यादौ  प्रपञ्चितास्तद्वदिहापि नेयाः 381

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“दण्ड दण्डनिपातने”@} 2 अदन्तः। 
 द्विकर्मकोऽयं घातुः। 
 दण्डकः-ण्डिका,  दिदण्डयिषकः-षिका
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरा- दिकचित्रयतिवत् 3 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (८१३)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१९२६। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (५२५)

Capeller

German

 दण्ड॑ M. (n. ) Stock (वैतस॑ Rohrstock), 
Stengen,  Stamm,  Steil,  Fahnenstock
(am Wagen),  Stab (als Längenmaß), 
Herrscherstab,  Macht,  Herrschaft über
(Gen.  o.—°),  Gewalt,  Gewaltthätigkeit, 
Richtergewalt,  Strafe (jeder Art).

Grassman

German

 daṇḍá,  m.,  Stock.
-ā́s (gavájanāsas) {549, 6}.

Burnouf

French

 दण्ड दण्ड m.
  n.
  bâton.  -- M. tige d'arbre
		 bâton
de baratte
		 perche,  mesure de 4 coudées
 mesure de temps d'un
demiमुहूर्त ou 1/60 des 24 heures.
		 Colonne de troupes et par
ext. corps d'armée.
		 Coin,  angle.
		 Au fig. châtiment,  punition
		 Yama [le punisseur]
		 la puissance qui punit
 supériorité du
rang
		 par ext. action de soumettre,  de subjuguer
 arrogance.
Cheval.
दण्डक m.
  n.
  stance où les syllabes varient de 27 à 200.
-- F. दण्डका np. d'une forêt située entre la Narmadā et la
Godāvarī.
दण्डगौरी f.
  np. d'une Apsaras.
दण्डडक्का f.
  sorte de tambour.
दण्डताम्री f.
  (ताम्र) clepsydre [comptant 24
minutes].
दण्डधर a. (धृ) qui porte un bâton.  -- S. m.
  roi
[porte-sceptre]
		 Yama,  cf.  दण्ड।
		 Potier.
दण्डधारण n.
  (धृ) châtiment.
दण्डनायक m.
  (नी
 sfx. अक) colonel,  chef d'un
corps d'armée.
		 Magistrat.
दण्डपाणि f.
  (नी
 sfx. ति) morale,  éthique.
दण्डपाणि a. qui a un bâton à la main.  -- S. m.
  Yama, 
cf.  दण्ड।
		 Mendiant portant bâton. 
दण्डपारुष्य n.
  excès de sévérité.
दण्डपाल m.
  (पाल्) huissier
 portier.
		 Esp. de
poisson [? le barbeau].
दण्डभृत् m.
  (भृ) potier.
दण्डयात्रा f.
  (या
 sfx. त्र) conquête.
Cortège nuptial
 procession,  pompe sacrée.
दण्डयाम m.
  (यम) surn.  de Yama et d'Agastya.
(यामा) un jour.
दण्डयामि (de om. ) bâtonner.
		 En gén.  punir qqn. ,  ac.
[avec l'ac. de la peine infligée].
दण्डवादिन् a. (वद्
 sfx. इन्) qui menace d'un
châtiment. -- S. m.
  huissier
 gardien. 
दण्डवालधि m.
  éléphant [dont la queue ressemble à un
bâton].
दण्डवासिन् m.
  (वस्
 sfx. इन्) chef de police d'un
village.
		 Gardien,  concierge,  etc.
दण्डविष्कम्भ m.
  pièce de bois où s'enroule la corde de
la baratte.
दण्डाजिन n.
  tromperie,  fraude,  escroquerie.
दण्डाधिपति m.
  (अधिपति) juge.
दण्डार m.
  (ऋ) arc
		 roue de potier
		 chariot.
Eléphant en rut ou furieux.
दण्डाहत m.
  (आ
 हन्) lait de beurre.
दण्डिक m.
  (sfx. इक) homme portant un bâton.  -- F. sorte
de collier long.
दण्डित pp. de दण्डयामि।
दण्डिन् a. (sfx. इन्) qui porte un bâton.  -- S. m.
  mendiant
portant bâton. 
		 Gardien
 portier.
		 Yama,  cf.  दण्ड।
दण्डोत्पला f.
  esp. d'arbrisseau,  cf.  सहदेवा।
दण्ड्य (pf.  ps. de दण्डयामि) qu'il faut punir.

Stchoupak

French

 दण्ड-
 m.
  (nt.) bâton,  canne,  jonc,  gourdin,  massue,  sceptre 
 tige, 
tronc d'arbre,  hampe,  manche 
 bâton en tant que symbole de puissance, 
exercice du pouvoir,  acte d'autorité,  force armée,  armée 
 pouvoir
judiciaire,  punition corporelle,  punition en général,  châtiment 
 voie de
fait,  violence 
 ligne (d'écriture) 
 signe de ponctuation (trait vertical qui
sépare les phrases 
 en poésie marque la fin de la demi-strophe et (double
द्।) de la strophe) 
 n.
  d'un prince d'un Rākṣasa 
 -ता- f.
  fait
d'être bâton 
 -वन्त्- a. muni d'un bâton,  etc. 
 possédant une armée
puissante.
°काष्ठ- nt. bâton,  gourdin en bois.
°कुश- °कूल- m.
  pl.
  n.
  de peuples.
°घ्न- ag. qui frappe avec un bâton,  assaillant.
°चक्र- nt. division particulière de l'armée 
 n.
  d'une arme mythique.
°दास- m.
  esclave par punition,  pour ne pas avoir payé une amende ou
une dette.
°धा̆र- a. qui porte un bâton,  etc. 
 qui exerce la justice,  punit
(qq'un,  gén. ) 
 m.
  roi,  juge,  chef d'armée 
 °धारक- °धारिन्- a. id.
°धारण- nt. action,  fait de punir,  d'infliger une correction. 
°धृक्- ag. ifc. qui gouverne.
°नायक- m.
  juge.
°निधान- (fait de déposer le bâton) nt. pardon,  clémence.
°नीति- f.
  exercice de la justice,  judicature,  administration,  politique
 
 titre d'un ouvrage 
 -मन्त्- a. versé dans la judicature.
°नेतृत्व- nt. exercice de la justice.
°पाणि- a. qui tient à la main un bâton,  un sceptre 
 m.
 
porte-bâton.  policier 
 n.
  de divers personnages.
°पातिन्- a. qui punit qq'un (gén. ).
°पारुष्य- nt. voies de fait,  violence,  châtiment sévère.
°पाशक- -इक- m.
  policier,  bourreau.
°प्रणाम- m.
  fait de s'étendre de toute sa longueur (comme un
bâton).
°भङ्ग- m.
  fait de se soustraire à une punition,  de ne pas purger sa
peine.
°भय- nt. °भीति- f.
  peur du châtiment.
°भाज्- ag. qui subit un châtiment.
°माणव- m.
  jeune Brâhmane,  étudiant brâhmanique.
°योग- m.
  fait d'infliger une punition. 
°लेश- m.
  petite amende.
°वाचिक- a. qui concerne les voies de fait et les injures.
°वासिन्- m.
  chef de village.
°वाहिन्- m.
  porte-bâton,  policier.
°विकल्प- m.
  punition optionnelle,  fixée ad hoc,  au gré (du roi,  etc.).
°विधि- m.
  mode,  règle de punition. 
°विषय- m.
  région de Daṇḍaka.
°व्यूह- m.
  alignement des troupes,  arrangement de l'armée en colonnes.
°व्रत-धर- a. = °धार-।
°शूर- m.
  n.
  d'un homme.
°स्थान- nt. division particulière de l'armée.
°हस्त- a. = °पाणि-।
दण्डाघात- m.
  coup de bâton. 
दण्डाधिप- °पति- m.
  juge suprême.
दण्डानीक- nt. दण्डावयव- m.
  = °स्थान-।
दण्डास्त्र- nt. n.
  d'une arme mythique.
दण्डोद्यम- m.
  pl.
  exercice du pouvoir,  application des châtiments.
दण्डा-दण्डि adv. bâton contre bâton,  à coups de bâtons.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.