दक्षिण (dakSiNa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 दक्षिण mfn.
   (-णः-णा-णं)
	 1. Candid,  sincere,  honest,  upright.
	 2. Right, 
(not left.)
	 3. South,  southern. 
	 4. Dependent,  subject.
	 5. Clever, 
able,  dexterous.
	 f.
  (-णा)
	 1. A present to Brahmans,  upon solemn
or sacrificial occasions.
	 2. The south.
	 3. Completion of any rite, 
fixing or establishing any act or place.
	 4. A form or figure of
DURGA,  in which the right side is said to be advanced.
	 5. Dona-
tion to Brahmans,  personified as a goddess,  said to be born from
KRISHNA'S right side.
 E.
  दक्ष् to prosper,  &c. Unadi affix इनन् ।

Capeller Eng

English

 द॑क्षिण a.
  able,  capable of,  fit for (—°)
 right (not
left),  southern
 upright,  honest
 amiable,  polite,  chivalrous. 
दक्षिणं w.
  परि-इ walk round a person with the right side towards
him
 w.
  कृ = दक्षिणतःकृ q.v.
  —m.  the right hand or arm,  the right
hand horse
 the right side,  the south (m.  or n.
 ). f.
  आ (scil. गो) a
good milch-cow
 a present given to officiating priests (orig.   a cow)
fee,  donation,  gift i.g.
  
 (±दिश्) the south.

 दक्षिण॑ a.
  able,  capable of,  fit for (—°)
 right (not
left),  southern
 upright,  honest
 amiable,  polite,  chivalrous. 
दक्षिणं w.
  परि-इ walk round a person with the right side towards
him
 w.
  कृ = दक्षिणतःकृ q.v.
  —m.  the right hand or arm,  the right
hand horse
 the right side,  the south (m.  or n.
 ). f.
  आ (scil. गो) a
good milch-cow
 a present given to officiating priests (orig.   a cow)
fee,  donation,  gift i.g.
  
 (±दिश्) the south.

Yates

English

 दक्षिण (णः-णा-णं)
a. Candid,  sincere
right (hand)
 southern
 depen-
dant
 clever.
f.
  (णा) Making pre-
sents to
brāhmans
 the south
completion of a rite.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	 right
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  clever
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  the southern sacred text
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  compliant
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  southern
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  lovable
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  turned or directed southward
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  dexterous
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  sincere
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  able
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  civil
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  situated to the south
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  candid
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  south
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  pleasing
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  courteous
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  straightforward
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 adj.
  	-	  coming from south
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 m.
  	-	  right side of the pole of a carriage
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 m.
  	-	  ziva
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 m.
  	-	  horse on the
दक्षिण 	-	 dakSiNa 	-	 n.
  	-	  righthand or higher doctrine of the zAktas

 
   दक्षिण  dakSiNa n.
   righthand or higher doctrine of the zAktas

Wilson

English

 दक्षिण
mfn.
   (-णः-णा-णं)
1 Candid,  sincere,  honest,  upright.
2 Right,  (not left.)
3 South,  southern. 
4 Dependent,  subject.
5 Clever,  able,  dexterous.
f.
  (-णा)
1 A present to Brahmans,  upon solemn or sacrificial occasions.
2 The south.
3 Completion of any rite,  fixing or establishing any act or place.
4 A form or figure of DURGĀ,  in which the right side is said to be advanced.
5 Donation to Brahmans,  personified as a goddess,  said to be born from
KṚṢṆA'S right side.
E.
  दक्ष to prosper,  &c. Uṇādi affix इनन्.

Apte

English

दक्षिण [dakṣiṇa],  a.
  [दक्ष्-इनन् U.*
  2.5.]

Able,  skilful,  dexterous,  competent,  clever
 इत्यम्बरीषं नाभागिमन्वमोदन्त दक्षिणाः Mb.
 *  12.29.12.

Right (opp.  वाम).

Situated on the right side. दक्षिणं परि,  दक्षिणं कृ to place any one on the right side as a mark of respect
 ग्रहर्क्षताराः परियन्ति दक्षिणम् Bhāg.*
  4.12.25.

South,  southern
 as in दक्षिणवायु,  दक्षिणदिक्
 आददे नातिशीतोष्णो नभस्वानिव दक्षिणः R.*
  4.8.

Situated to the south.

Sincere,  straightforward,  honest,  impartial.

Pleasing,  amiable.

Courteous,  civil.

Compliant,  submissive.

Dependent.

Favourable
 'दक्षिणः सरलावामपरच्छन्दानुवर्तिषु' इति विश्वः
 Ki.*
  18.27.

णः The right hand or arm. 

A civil or courteous person,  applied in poetic compositions to a lover who professes attachment to one mistress,  while his heart has been entirely taken up by another.

An epithet of Śiva or Viṣṇu.

The right-hand horse of a carriage
 इन्द्रस्येव दक्षिणः श्रियैधि Vāj.9.8.

The southern sacred fire.

णः,  णम् The right side.

The south
 Nala.*
  9.23.

The Deccan.  -णम् The highest doctrine of the ŚāktasComp.   -अग्निः the southern fire,  the sacred fire placed southwards
 also called अन्वाहार्यपचन q. v.  -अग्र a.
  pointing to the south. -अचलः the southern mountain. i. e.  Malaya.  -अत्ययः a dweller in the south. -अपरa.  south-western.  -अभिमुख a.
  facing the south,  directed towards the south
 Ms.*
  4.5. -अयनम् the sun's progress south of the equator,  the half year in which the sun moves from the north to the south,  the winter solstice
 सर्वे$श्वमेधैरीजानास्ते$ न्वयुर्दक्षिणायनम् Mb.
 *  12.29.13. रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् Ms.*
  1.67
 Bhāg.*
  5.21.3.-अरण्यम् Dandakāraṇya. 

अर्धः the right hand.

the right or southern side. -आचार a.
 

honest,  well-behaved.

a worshipper of Śakti according to the right hand (or purer) ritual. -आम्नायः the southern sacred text (of the Tāntrikas). -आवर्त a.
  turning to the right (from the left),  (a conch-shell). -आशा the south. ˚पतिः

an epithet of Yama. 

the planet Mars.-इतर a.
 

left (as hand or foot)
 तमिमं कुरु दक्षिणेतरं चरणं निर्मितरागमेहि मे Ku.*
  4.19.

northern.  (-रा) the north.-ईर्मन् a.
  (a deer) wounded on the right side मृगयुमिव मृगो$थ दक्षिणेर्मा. -उत्तर a.
  turned or lying to the south and the north. ˚वृत्तम् the meridian line. -कालिका f.
 

A Tāntrika Deity.

Durgā. -पश्चात् ind.
  to the southwest. -पश्चिम a.
  south-western.  (-मा) the south-west
 जग्मुर्भरतशार्दूल दिशं दक्षिणपश्चिमाम् Mb.
 *  17.1.44. -पूर्व,  -प्राच् a.
  south-east. -पूर्वा,  -प्राची the south-eastern quarter. -भागः the southern hemisphere. -समुद्रः,  -सागरः the southern ocean.  -स्थः a charioteer.

Apte 1890

English

 दक्षिण a. [दक्ष्-इनन् Uṇ. 2. 50] 1 Able,  skilful,  dexterous,  competent,  clever. 
2 Right (opp. वाम). 
3 Situated on the right side. 
4 South,  southern
 as in दक्षिणवायु,  दक्षिणदिक्. 
5 Situated to the south. 
6 Sincere,  straightforward,  honest,  impartial. 
7 Pleasing,  amiable. 
8 Courteous,  civil. 
9 Compliant,  submissive. 
10 Dependent. 
णः 1 The right hand or arm. 
2 A civil or courteous person,  applied in poetic compositions to a lover who professes attachment to one mistress,  while his heart has been entirely taken up by another. 
3 An epithet of Śiva or Viṣṇu. 
4 The right-hand horse of a carriage. 
5 The southern sacred fire. 
णः,  
णं 1 The right side. 
2 The Deccan. 
णं The highest doctrine of the Śāktas. 
Comp. 
अग्निः the southern fire,  the sacred fire placed southwards
 also called अन्वाहार्यपचन q. v. 
अग्र a. pointing to the south. 
अचलः the southern mountain,  i. e. Malaya. 
अत्ययः a dweller in the south. 
अपर a. south-western. 
अभिमुस्व a. facing the south,  directed towards the south. 
अयनं the sun's progress south of the equator,  the half year in which the sun moves from the north to the south,  the winter solstice. 
अर्धः {1} the right hand. {2} the right or southern side. 
आंचार a. {1} honest,  well-behaved. {2} a worshipper of Śakti according to the right hand (or purer) ritual. 
आशा the south. °पतिः {1} an epithet of Yama. {2} the planet Mars. 
इतर a. {1} left (as hand or foot)
 Ku. 4. 19. {2} northern. (
रा) the north. 
उत्तर a. turned or lying to the south and the north. °वृत्तं the meridian line. 
पश्चात् ind. to the south-west. 
पश्चिम a. south-western. (
मा) the southwest. 
पूर्व,  
प्राच् a. south-east. 
पूर्वा,  
प्राची the south-eastern quarter. 
भागः the southern hemisphere. 
समुद्रः,  
सागरः the southern ocean. 
स्थः a charioteer. 

Monier Williams Cologne

English

 द॑क्षिण mf(आ)n.  (also °ण॑,  ŚBr.
  ) (declined as a pron.  when denoting relative position [‘right’ or ‘southern’] KātyŚr.
  
 ĀśvGṛ.
  &c.
  
 cf.
   Pāṇ.
  i,  1,  34
 vii,  1,  16
 but not necessarily in abl.
  and loc.
   sg. m.
  n.
  [°णे,  KātyŚr.
  
 Mn.
   ii,  63] and nom.
   pl.
  m.
 
 except,  Hariv.
  12390) able,  clever,  dexterous,  Pāṇ.
  i,  1,  34,  Kāś.
 
 Śatr.
  (ifc. )

 right (not left),  RV.
  
 AV.
  
 VS.
  &c.
   (°णं परी,  ‘to walk round a person with the right side towards him’,  BhP.
   iv,  12,  25
 °णं√ कृ,  ‘to place any one on the right side as a mark of respect’,  i,  viii)

 south,  southern (as being on the right side of a person looking eastward),  situated to the south,  turned or directed southward,  AV.
  
 VS.
  &c.
  

 coming from south (wind),  Suśr.
 
 Ragh.
  iv,  8

 (with आम्नाय) the southern sacred text (of the Tāntrikas),  Kulārṇ. iii

 straightforward,  candid,  sincere,  pleasing,  compliant,  MBh.
   iv,  167
 R.
 
 Śak.
  iv,  18
 Sāh.
  iii,  35
 Pratāpar.
 
 BrahmaP.
  

 द॑क्षिण m.
  the right (hand or arm),  RV.
   i,  viii,  x
 TS.
  v

 the horse on the right side of the pole of a carriage,  i,  x
 VS.
  ix,  8

 Śiva

 द॑क्षिण m.
  or n.
  the south,  Nal.
  ix,  23
 R.
  iv

 द॑क्षिण n.
  the righthand or higher doctrine of the Śāktas,  Kulārṇ. ii

 दक्षिण [cf.   Lith.
  dészinê f.
  ‘the right hand’.]

Monier Williams 1872

English

 दक्षिण,  अस्,  आ,  अम् (according to Pāṇ. I. 1, 
34,  and VII. 1,  16,  can only be declined as a
pronominal when it denotes relative position,  i. e.
‘situated on the right hand’ or ‘southern, ’ and
even in this sense can be optionally declined like
शिव in abl. loc. sing. m. n. and nom. voc. pl. m.
but दक्षिणायां दिशि,  for the loc. f. in Hari-vaṃśa
12390,  is against the rule),  able,  competent,  clever, 
skilful,  dexterous [cf. दक्ष]
 right (not left
probably applied to the right hand,  foot,  &c.,  as the
cleverest or most skilful),  situated on the right side, 
(opposed to सव्य,  वाम
 दक्षिणम् परी,  to
walk round a person with the right side towards
him
 दक्षिणं कृ,  to place on the right side, 
to turn the right side towards a person as a mark of
respect)
 south,  southern (as being on the right side
of a person looking towards the east),  situated to
the south,  turned or directed southward,  (दक्षिणा
दिश्,  the south,  the southern quarter or point of the
compass
 दक्षिणस्यां दिशि,  in the southern
quarter
 दक्षिण आम्नायस्,  the southern sacred
text,  one of the holy texts of the Tāntrikas)
 straight-
forward,  candid,  sincere,  upright,  honest,  impartial
pleasing,  amiable,  compliant
 submissive,  dependent, 
subject
 (अस्),  m. the right (hand or arm)
 the
right hand horse,  the horse on the right side of the
pole of a carriage
 an epithet of Śiva
 (अस्,  अम्), 
m. n. the right side
 सव्यं दक्षिणम् एव च, 
to the left and to the right
 the south,  the country
of the south,  the Dekhan
 (आ),  f.,  scil. गो,  a prolific
cow,  ‘able to calve and give milk, ’ a good milch-
cow
 a present to Brāhmans or young virgins (con-
sisting originally of a cow,  and given upon solemn
or sacrificial occasions)
 property so acquired [cf.
Manu VIII. 349]
 Donation to Brāhmans personified
as a goddess,  (generally mentioned together with
Brahmaṇas-pati,  Soma,  Indra,  &c.,  and said to be
the authoress of Ṛg-veda X. 107
 sometimes re-
garded as a daughter of Prajā-pati,  or as the wife of
Sacrifice personified,  or as born from Kṛṣṇa's right
side,  or as the wife of Ruci)
 wages or remunera-
tion in general
 a fee,  gift,  donation (e. g. प्राण-
दक्षिणा,  the gift of life)
 offering,  oblation in
general
 completion of any rite,  fixing or establish-
ing any act or place
 scil. दिश्,  the south
 the
southern quarter,  the southern point of the compass, 
the Dekhan
 a form or figure of Durgā,  in which
the right side is said to be advanced
 (अम्),  n. the
right hand or highest doctrine of the Śāktas
 द-
क्षिणा or दक्षिणेन,  ind. on the right,  on the
right side of (with acc. and gen.)
 on the south, 
southward
 दक्षिणेन कृ,  to place on the right, 
to leave on the right
 दक्षिणात्,  ind. on the
right,  from the south,  southward
 दक्षिणे,  ind.
on the right,  on the south,  southward
 [cf. Lith.
dészinê,  f. ‘the right hand, ’ = perhaps Russ. yug, 
‘south
’ yuṣnyĭ,  ‘southern.’]
—दक्षिण-कालिका, 
f. a form of Durgā worshipped by the Tāntrikas.
—दक्षिण-तस्,  ind. from the right,  to the right
hand
 from the south,  southward,  southerly
 द-
क्षिणतः कृ,  to turn the right side towards a
person (as a mark of respect)
 to stand on the
right side of any one and so assist him
 दक्षिण-
तः पुरस्तात् or दक्षिणतः पुरः,  to the south-
east,  on the south-east.
—दक्षिणतस्-कपर्द or
दक्षिणा-कपर्द,  आस्,  m. pl.,  Ved. ‘wearing the
hair knotted or braided on the right side of the
head, ’ epithet of the Vasiṣṭhas.
—दक्षिण-त्रा, 
ind.,  Ved. on the right side.
—दक्षिण-त्व,  अम्, 
n. uprightness,  honesty.
—दक्षिण-धुरीण,  अस्, 
आ,  अम्,  harnessed on the right side of the pole of a
carriage.
—दक्षिण-पथ,  a wrong reading for
दक्षिणा-पथ,  q. v.
—दक्षिण-पश्चात्,  ind. to
the south-west,  on the south-west.
—दक्षिण-
पश्चार्ध (°च-अर्°),  अस्,  m. the south-western side.
—दक्षिण-पश्चिम,  अस्,  आ,  अम्,  south-western.
—दक्षिण-पाञ्चालक,  अस्,  इका,  अम्,  relating to
the southern Pañcālas.
—दक्षिण-पूर्व,  अस्,  आ, 
अम्,  south-eastern
 (आ),  f.,  scil. दिश्,  the south-east
quarter
 (एण),  ind. to the south-east of (with acc.).
—दक्षिण-प्राञ्च्,  आङ्,  आची,  आक्,  south-eastern
 द-
क्षिण-प्राची,  f. the south-east quarter.
—दक्षिण-
भाग,  अस्,  m. the southern hemisphere.
—दक्षि-
ण-मानस,  N. of a place of pilgrimage.
—दक्षि-
ण-मारुत,  अस्,  m. the south wind.
—दक्षिण-
सद् or दक्षिणा-सद्,  त्,  त्,  त्,  sitting or remaining
seated on the right or southern side.
—दक्षिण-
स्थ,  अस्,  आ,  अम्,  standing upon the right,  to the
south,  &c.
 (अस्),  m. a charioteer (as standing
on the right of his master
 cf. सव्ये-ष्ठ).
—दक्षिणा-कपर्द,  see दक्षिणतस्-कपर्द।
—दक्षिणा-काल,  अस्,  m. the time of (receiving)
the sacrificial gift or fee.
—दक्षिणाग्नि (°ण-अग्°), 
इस्,  m. the southern fire of the altar,  a sacred fire
placed towards the south,  (in the Brāhmaṇas generally
called Anvāhārya-pacana.)
—दक्षिणाग्र (°णा-
अग्र),  अस्,  आ,  अम्,  pointing to the south,  having
the head or point turned towards the south.
—द-
क्षिणाचल (°ण-अच्°),  अस्,  m. the southern moun-
tain,  the Malaya range.
—दक्षिणाचार (°ण-आच्°), 
अस्,  आ,  अम्,  honest or upright in conduct,  well-
behaved
 a worshipper of Śakti according to the
purer or right hand ritual.
—दक्षिणाचारिन्,  ई,  इणी, 
इ,  a worshipper of Śakti according to the purer or
right hand ritual
 a follower of the right hand
Śākta system.
—दक्षिणा-ज्योतिस्,  इस्,  इस्,  इस्,  Ved.
brilliant by the sacrificial gift.
—दक्षिणाञ्च् (°ण-
अञ्च्),  आङ्,  आची,  आक्,  turned to the south,  southward.
—दक्षिणात्यय (°ण-अत्°),  अस्,  m. one who
goes beyond the south,  a dweller in the south.
—दक्षिणा-द्वार,  अस्,  आ,  अम्,  having the door
on the south.
—दक्षिणान्तिका (°ण-अन्°),  f. a
kind of metre.
—दक्षिणा-पथ,  अस्,  m. the path
or road of the Dakṣiṇā,  i. e. of the cow constituting
the sacrificial fee (situated between the Śālā and the
Sadas)
 the southern region or country,  the De-
khan.
—दक्षिणापथ-गामिन्,  ई,  इनी,  इ,  going to
the south,  living in the south.
—दक्षिणापथ-जन्-
मन्,  आ,  m. born in the south,  a southern
 (-जन्मा-
नस्),  m. pl.,  N. of the Andhakas,  Guhas,  Pulindas,  Sava-
ras,  Cucukas,  and Madrapas,  all outcast or barbarous
tribes.
—दक्षिणा-पथिक,  अस्,  आ,  अम्,  belonging
to the southern region.
—दक्षिणापर (°ण-अप्°), 
अस्,  आ,  अम्,  south-western.
—दक्षिणा-प्रवण, 
अस्,  आ,  अम्,  shelving or inclining to the south.
—द-
क्षिणा-प्रष्टि,  इस्,  m.,  Ved. the horse harnessed on
the right side of the yoke-horses (युग्य)
 [cf. Gr.
δεξιόσειρος.]
—दक्षिणा-बन्ध,  अस्,  m. (in the
Sāṅkhya phil.) N. of one of the three states of bondage, 
the bondage of ritual observance
 [cf. दाक्षिण and
दाक्षिणिक।]
—दक्षिणाभिमुख (°णा-अभ्°), 
अस्,  आ,  अम्,  facing southwards,  directed southwards, 
flowing southwards.
—दक्षिणाभिमुख-स्थित, 
अस्,  आ,  अम्,  standing with the face southwards.
—द-
क्षिणा-मुख,  अस्,  ई,  अम्,  turning the face to the
right or to the south,  facing south.
—दक्षिणा-
मूर्ति,  इस्,  m. one of the forms of Śiva with the
Tāntrikas
 N. of an author.
—दक्षिणामूर्ति-
प्रयोग,  अस्,  m.,  N. of a chapter of the Tantra-
sāra.
—दक्षिणामूर्ति-मन्त्र,  अस्,  m.,  N. of a
chapter of the Śāradātilaka by Lakṣmaṇa.
—द-
क्षिणामूर्ति-संहिता,  f.,  N. of a chapter of the
Tantra-sāra.
—दक्षिणामूर्त्य्-उपनिषद्,  त्,  f.,  N.
of an Upaniṣad.
—दक्षिणायन (°ण-अय्°),  अम्, 
n. the sun's progress south of the equator,  the winter's
solstice,  the half-year in which the sun moves from
north to south
 दक्षिणायनम् अनुया,  to follow
the southward way,  to go to Yama's quarter,  i. e. to
die
 (अस्,  आ,  अम्),  situated in the sun's course from
north to south (said of certain asterisms).
—द-
क्षिणा-युग्य,  अस्,  m. the right yoke-horse.
—द-
क्षिणारण्य (°ण-अर्°),  अम्,  n. the southern forest, 
N. of a particular forest (probably in the Dekhan).
—दक्षिणारुस् (°ण-अर्°),  उस्,  उस्,  उस्,  wounded on
the right side.
—दक्षिणार्ध (°ण-अर्°),  अस्,  m.
the right side,  the southern side.
—दक्षिणार्ध्य, 
अस्,  आ,  अम् (fr. the preceding),  Ved. situated on the
right,  being on the southern side.
—दक्षिणार्ह
(°णा-अर्°),  अस्,  आ,  अम्,  deserving a fee,  meriting a
reward,  worthy of a gift.
—दक्षिणा-वत्,  आन्,  अती, 
अत् (fr. दक्षिण with lengthening of the final),  Ved.
able,  competent,  strong,  fit,  effective
 (fr. दक्षि-
णा),  giving sacrificial presents,  offering large remu-
neration,  abounding in presents,  possessed of a gift, 
having ample rewards,  piously disposed.
—दक्षिणा-
वर्त (°णा-आव्°),  अस्,  आ,  अम्,  turning to the right, 
turned towards the south
 दक्षिणावर्त आदित्यस्, 
the sun in his course from the north to the south
(अस्),  m. the southern country,  the Dekhan,  a conch-
shell with the valve opening to the right.
—दक्षि-
णावर्तक (°णा-आव्°),  अस्,  इका,  अम्,  turning to the
right,  turned towards the south
 (अकी),  f.,  N. of a
plant or shrub (= वृश्चि-कालि)
 a line of bees.
—दक्षिणा-वह्,  -वाट्,  Ved. ‘being borne to the right
or to the south of the (Āhavanīya) fire, ’ epithet of the
sacrificial ladle.
—दक्षिणावृत् (°णा-आव्°),  त्,  त्,  त्,  Ved.
turned towards the right,  going round on the right.
—दक्षिणाशा (°ण-आशा),  f. the southern quarter, 
the south.
—दक्षिणाशा-पति,  इस्,  m. ‘the lord of
the south, ’ epithet of Yama.
—दक्षिणाशा-रति,  इस्, 
m. (? रति for पति),  an epithet of Agastya.
—द-
क्षिणा-सद्,  see दक्षिण-सद्.
—दक्षिणेतर
(°ण-इत्°),  different from the right,  other than the
right,  the left.
—दक्षिणेर्मन् (°ण-ईर्मन् = 2.
ईर्म),  आ,  आ,  अ,  wounded on the right side or right fore
leg (as a deer). (In any other sense this compound
takes the form दक्षिणेर्म,  अस्,  आ,  अम्,  e. g. द-
क्षिणेर्मं शकटम्,  a cart broken on the right
side.)
—दक्षिणोत्तर (°ण-उत्°),  अस्,  आ,  अम्,  situ-
ated on the right and left,  lying to the south and
north,  turned to the south and north.
—दक्षि-
णोत्तर-वृत्त,  the meridian line.
—दक्षिणोत्त-
रिन् (°ण-उत्°),  ई,  इणी,  इ,  Ved. being above on the
right side,  overhanging on the right side.

 दक्षिण दक्षिण। See col. 1.

Macdonell

English

 दक्षिण dákṣ-iṇa (also á),  a.
  able,  clever,  dexterous
 🞄right
 southern (because when looking 🞄cast the right hand is towards the south)
 🞄south (wind)
 upright
 honest
 amiable,  obliging
 🞄m.  right hand or arm
 m.
  n.
  right side
 🞄south
 ā,  f.
  (sc. go),  a good i. e. milch cow,  🞄(being the original) sacrificial fee
 fee
 gift
 🞄personified as the wife of Sacrifice.

Benfey

English

 दक्षिण दक्षिण,  i. e. दक्ष् + इन, 
 I.
adj.
 ,  f.
  णा।
 1. Clever,  Śatr. 14,  56.
 2.
Right (not left),  Rām.  2,  52,  86
 with
परि-इ,  To walk round a person or
thing,  keeping the right hand towards
them,  Bhāg. P. 4,  12,  25
 with कृ,  To
show one's reverence in this manner, 
1,  14,  13.
 3. South,  southern,  Man.  3, 
258.
 4. Upright,  honest,  MBh. 4,  167.
 II. m.
  and n.
 
 1. The right side,  Rām. 
2,  92,  13.
 2. South,  Nal. 9,  23.
 III.
f.
  णा।
 1. A good milch cow (ved.).
 2.
Legitimate possession(?),  Man.  8,  349.
 3. A present to Brāhmaṇas,  as a sacri-
ficial fee,  Man.  8,  207.
 4. Fee,  MBh.
5,  3779.
 5. Gift,  Man.  3,  141.
 IV.
दक्षिणेन,  instr. adv.
 1. Southward, 
Bhāg. P. 5,  17,  9.
 2. To the right
hand,  5,  21,  8.
 -- Comp.
  अ-दक्षिण, 
adj.
  1. left,  Rām.  6,  29,  10. 2.
foolish,  3,  24,  13. 3. devoid of pre-
sents,  Pañc. ii. d. 101. अ-भय-दक्-
षिणा,  f.
  promise of security,  Man.  4, 
247.
पूर्व-,  adj.
  south-eastern, 
Mārk. P. 58,  19. प्राण-दक्षिणा,  f.
  with दा, 
to give one his life,  Pañc. 231,  20.
भूरि-दक्षिण,  adj.
  one who makes
large presents to Brāhmaṇas upon so-
lemn or sacrificial occasions,  Nal. 12, 
14. स-दक्षिण,  adj.
  accompanied by
presents,  Rājat. 5,  285.

Hindi

दक्षिण

Apte Hindi

Hindi

दक्षिण
वि* - दक्ष् + इनन्
"योग्य,  कुशल,  निपुण,  सक्षम,  चतुर "

दक्षिण
वि* - दक्ष् + इनन्
"दायाँ,  दाहिना"

दक्षिण
वि* - दक्ष् + इनन्
दक्षिण पार्श्व में स्थित

दक्षिण
वि* - दक्ष् + इनन्
"दक्षिण,  दक्षिणी जैसा कि दक्षिणवायु,   दक्षिणदिक् में"

दक्षिण
वि* - दक्ष् + इनन्
दक्षिण में स्थित

दक्षिण
वि* - दक्ष् + इनन्
"निष्कपट,  खरा,  ईमानदार,  निष्पक्ष"

दक्षिण
वि* - दक्ष् + इनन्
"सुहावना,   सुखकर,   रुचिकर"

दक्षिण
वि* - दक्ष् + इनन्
"शिष्ट,  नागर"

दक्षिण
वि* - दक्ष् + इनन्
"आज्ञानुवर्ती,  वशवर्ती"

दक्षिण
वि* - दक्ष् + इनन्
पराश्रित

दक्षिणः
पुं*
  - -
दायाँ हाथ या बाजू

दक्षिणः
पुं*
  - -
"शिष्ट व्यक्ति,  ऐसा प्रेमी जिसका मन अन्य नायिका द्वारा हर लिया गया है परन्तु फिर भी वह केवल एक ही प्रेयसी में अनुरक्त है"

दक्षिणः
पुं*
  - -
शिव या विष्णु का विशेषण

दक्षिण
वि* - दक्ष्+इनन्
अनुकूल

Shabdartha Kaustubha

Kannada

दक्षिण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
निष्पत्तिः - > दक्ष (वृद्धौ) - "इनन्" (उ० २-५१)
व्युत्पत्तिः - > दक्षते स्वदूरवासादिगर्हणमुखेन अतिसमर्थो गजेन्द्रं सान्त्वयन् तस्यानुकूलो वर्धते
प्रयोगाः - > "अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिणः क्षम्मिणां वरः"
उल्लेखाः - > वि० स०
विस्तारः - > "गजेन्द्रस्य प्रपनस्य यः प्रीतो दक्षिणस्तु सः" - निरुक्तिः ।
दक्षिण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ /ಯಜ್ಞದ ೩ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲೊಂದು
दक्षिण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅನೇಕ ನಾಯಿಕೆಯರಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾದ ಅನುರಾಗವುಳ್ಳ ನಾಯಕ
प्रयोगाः - > "एषुत्वनेकमहिलासमरागो दक्षिणः कथितः"
उल्लेखाः - > सा० द० ३-३५
दक्षिण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹದ ಬಲಭಾಗ
दक्षिण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಸರ್ಳ ಸ್ವಭಾವದವನು /ಕಪಟವಿಲ್ಲದವನು /ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ
दक्षिण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯದ ಸ್ವಭಾವದವನು /ಇತರರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನಡೆಯುವವನು /ಇತರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ವರ್ತಿಸುವವನು
दक्षिण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ /ಬಲಪಾರ್ಶ್ವದ
प्रयोगाः - > "ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च सोमः सूर्योऽनलस्तथा । ते सर्वे चापि तिष्ठन्ति कर्णे विप्रस्य दक्षिणे ॥"
उल्लेखाः - > परा०

L R Vaidya

English

 dakziRa {% (I) a. (f. णा) %} 1. Able,  competent,  clever
right,  (op. to वाम)
southern
straightforward,  honest,  impartial
pleasing,  amiable,  agreeable
liberal,  courteous
submissive
situated on the right side
situated to the south.

 dakziRa {% (II) m. %} 1. The right hand
 2. an epithet of Vishṇu
 3. a lover who is equally courteous to several mistresses (in poetic composition).(The inst. sing. दक्षिणेन is used as an indeclinable in the sense of ‘on the right side of, ’ ‘on the south of, ’ (with an acc. or gen.),  अयि दक्षिणेन वृक्षवाटिकामालाप इव श्रूयते Sak.i.)

Bopp

Latin

 दक्षिण (v. gr. 279.
 ut videtur,  a r. दक्ष् s. इन्)
1) dexter.
SU. 4. 12.
2) meridionalis,  quia meridionalis plaga ei qui
ad orientem se convertit,  a dexterâ est. H. 1. 3. SU. 3. 25.
3) humanus,  urbanus,  comis. UR. 33. 9. infr.,  v. दाक्षिण्य.
दक्षिणेन Adv. ad meridiem. SU. 3. 23. (Gr. δεξιός,  δεξι-τεϱός
lat. dex-ter,  dex-timus
 hib. deas dexter,  me-
ridionalis
 lith. dészinế f. dextera manus = दक्षिणा
goth. taîhsvô f. id.
 germ. vet. zeso dexter,  zesawa subst.
f. dextera manus
 fortasse russ. югъ jug merdionalis
plaga
 южный juschnyĭ meridionalis,  abjecto d,  sicut
lat. Jupiter,  Jovis e Diupiter,  Diovis,  gr. comp. 122.)

Indian Epigraphical Glossary

English

 dakṣiṇa (EI 32),  the sacred fire.

Lanman

English

 dákṣiṇa,  a.
	—1. clever,  able
 and so
	—2. (as opp. to awkward,  gauche),  right, 
of the hand,  hasta,  e. g. 102^11
 so pāṇi, 
60^5
 foot,  pāda,  60^5
 side,  pārśva,  102^12
	—3. southern (because in prayer the face
is turned eastward: cf. uttara 3),  105^8
sc. agni,  southern fire,  102^3N.
	—4. as f., 
dakṣiṇā,  sc. go,  the able,  i. e. fruitful cow, 
milch cow
 milch cow as the customary
reward for conducting a sacrifice
 then, 
	—5. in general,  any reward or present for
the sacrificing priest,  see 106^5
 so 952,  3
--see also adv. dakṣiṇā. [√dakṣ: cf.
δεξιός,  Lat. dexter,  ‘clever,  right’
 Goth.
taihsva,  ‘right hand’: from dakṣiṇa in
mg 3,  comes Deccan,  name of the country
south of Hindustan,  lit. ‘the South.’]

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 [दक्षिण] ,  f. आ Akk. mit आदिश् Dank sagen,  Divyāvad. 85,  29. — Mit आदिश्
 Kaus. sich Dank (Lohn) verdienen,  2,  16
 10,  21.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  अवाचीन,  दक्षिण,  दक्षिणेन
adjective
 
दक्षिणदिक्सम्बन्धी।
 "अवाचीने अफगाणिस्थाने सोमवासरात् आरभ्य नाटोसैनिकानाम् अभियानं प्रचलति।"

Synonyms:
  दक्षिण,  वामेतर,  अपसव्य,  अवसव्य
adjective
 
पूर्वाभिमुखे स्थिते शरीरस्य दक्षिणदिशम् अभि वर्तमानं अङ्गम्।
 "मम दक्षिणम् अङ्गं प्रस्फुरति"

Synonyms:
  सच्चरित,  सुशील,  सदाचारिन्,  न्यायाचार,  धार्मिक,  शुचि,  दक्षिण,  सात्त्विक,  शुद्धात्मा
adjective
 
शोभनशीलविशिष्टः।
 "सच्चरिताः व्यक्तयः समाजस्य नेतारः।"

Synonyms:
  उदार,  विशालहृदय,  दक्षिण,  सरल,  उदारधी
adjective
 
यस्य हृदयं विशालम् अस्ति।
 "उदारः राजा राज्यस्य दानं दत्वा वने गतः।"

Synonyms:
  अनुग्राहिन्,  उपकारिन्,  अनुकूल,  अनुग्रहशील,  उपकारशील,  हितबुद्धि,  सुशील,  दक्षिण,  सुजन
adjective
 
यः अनुगृह्णाति।
 "अनुग्राहिणः पुरुषस्य जीवनं शान्तियुक्तम् अस्ति।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

lho phyogs
१) दक्षिण २) दक्षिणापथ

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
दक्षिणे सरलोदारौ शठस्तु निकृतोऽनृजुः ।
-wordlist-
 
दक्षिण (पुं),  सरल (पुं),  उदार (पुं),  शठ (पुं),  निकृत (पुं),  अनृजु (पुं)

--source--
 
स्युर्दक्षिणाहवनीयगार्हपत्याख्योऽग्नयः ।
-wordlist-
 
दक्षिण (पुं),  आहवनीय (पुं),  गार्हपत्य (पुं)

--source--
 
वामं शरीरेऽङ्गं सव्यमपसव्यं तु दक्षिणम् ।
-wordlist-
 
वाम (क्ली),  सव्य (क्ली),  अपसव्य (क्ली),  दक्षिण (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

सरल
सरल,  दक्षिण
सरलो दक्षिणो ज्ञेयो विदग्धश्छेक उच्यते ।
verse 2.1.1.385
page 0045

अपसव्य
अपसव्य,  दक्षिण
वामं सव्यं विदुः प्राज्ञा अपसव्यं च दक्षिणम् ।
verse 4.1.1.756
page 0087

Tamil

த3க்ஷிண : வலது,  தெற்கான,  நிபுணனான,  நேர்மையுள்ள,  சாமர்த்தியமுள்ள.

Mahabharata

English

Dakshiṇa = Śiva (1000 names^2). Do.^2 = Vishṇu (1000 names).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 दक्षिणः,  त्रि,  (दक्षते इति । दक्ष वृद्धौ + “द्रु-दक्षिभ्यामिनन् ।” उणां । २ । ५० । इतिइनन् ।) दक्षिणोद्भूतः । (दक्षिणदिग्भवः ।यथा,  रघुः । ४ । ८ ।“स हि सर्व्वस्य लोकस्य युक्तदण्डतया मनः ।आददे नातिशीतोष्णो नभस्वानिव दक्षिणः ॥
”दक्षिणदिक्स्थितः । यथा,  मनुः । ५ । ९२ ।“दक्षिणेन मृतं शूद्रं पुरद्वारेण निर्हरेत् ॥
”)सरलः । (यथा,  महाभारते । ४ । ५ । २७ ।“दक्षिणां दक्षिणाचारो दिशं येनाजयत्प्रभुः ॥
”)परच्छन्दानुवर्त्ती । आरामः । इति मेदिनीणे,  ५० ॥
(“दक्षिणः सरलावामपरच्छन्दानुवर्त्तिषु ।वाच्यवद्दक्षिणावाटीयज्ञदानप्रतिष्ठयोः ॥
”इति विश्ववचनात् । णे,  ४५ ॥
)दक्षः । अपसव्यम् । इति हेमचन्द्रः ॥
 डाहिनइति भाषा । (यथा,  मनुः । २ । ६३ ।“उद्धृते दक्षिणे पाणावुपवीत्युच्यते द्विजः ॥
”)दक्षिणहस्ताप्रदाने दोषो यथा,  --“दक्षहस्ताप्रदाता च सर्पश्च सप्तजन्मसु ।ततो भवेद्धस्तहीनो मानवश्च ततः शुचिः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥
 * ॥
दक्षिणहस्ते प्रतिग्रहो यथा,  --“ओंकारमुच्चरन् प्राज्ञो द्रविणं शक्तुमोदकम् ।गृह्णीयाद्दक्षिणे हस्ते तदन्ते स्वस्ति कीर्त्तयेत् ॥
”इत्यादित्यपुराणम् ॥
(प्रदक्षिणः । यथा,  भागवते । १ । १४ । १३ ।“शस्ताः कुर्व्वन्ति मां सव्यं दक्षिणं पशवोऽपरे ।वाहांश्च पुरुषव्याघ्र ! लक्षये रुदतो मम ॥
”)पुं,   चतुर्धानायकान्तर्गतनायकविशेषः । तस्यलक्षणम् । (यथा,  साहित्यदर्पणे । ३ । ४० ।“एषु त्वनेकमहिलासु समरागो दक्षिणःकथितः ॥
”)यथा च “सकलनायिकाविषयसमसहजानुरागः ।अस्योदाहरणं यथा,  --“अन्तःपुरे स्फुरति पद्मदृशां सहस्र-मक्षिद्वयं कथय कुत्र निवेशयामि ।इत्याकलय्य नयनाम्बुरुहे निमील्यरोमाञ्चितेन वपुषा स्थितमच्युतेन ॥
”इति रसमञ्जरी ॥
 * ॥
(तन्तोक्ताचारविशेषे,  क्ली । यथा,  कुलार्णवे५ खण्डे ।“सर्व्वेभ्यश्चोत्तमा वेदा वेदेभ्यो वैष्णवं महत् ।वैष्णवादुत्तमं शैवं शैवाद्दक्षिणमुत्तमम् ॥
दक्षिणादुत्तमं वामं वामात् सिद्धान्तमुत्तमम् ।सिद्धान्तादुत्तमं कौलं कौलात् परतरं न हि ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 दक्षिण त्रि०
  दक्ष--इनन् । १ परच्छन्दानुवर्त्तिनि पराभिप्रा-यानुवर्त्तिनि २ सरले । ३ दक्षभागस्थे च मेदि० ।४ अवामे अपसव्ये देहभागभेदे (डाहिन) ख्याते भागेहेमच० । “एषु त्वनेकमहिलासु समरागो दक्षिणःक्रथितः” सा० द० उक्ते ५ नायकभेदे यथा “स्नातातिष्ठति कुन्तलेश्वरसुना वारोऽङ्गराजस्वसुर्द्यूतै रात्रि-रियं जिता कमलया,  देवी प्रासाद्याद्य च । इत्यन्तः पुर-सुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाऽप्रतिप-त्तिमूढमनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः” । स्वापेक्षया मेरु-गिरितो विप्रकृष्टायां ६ दिशि स्त्री ७ तद्वर्त्तिनि त्रि०
  ।८ यज्ञदानान्ते दाने ९ प्रतिष्ठायां स्त्री यज्ञा-द्यन्तदक्षिणानामनिरुक्तिः” शत० व्रा० २ । २ । २ । २ ।“स एष यज्ञो हतो न ददक्षे । तं देवा दक्षिणासिरद-क्षयंस्तद्यदेनं दक्षिणाभिरदक्षयंस्तस्माद्दक्षिणा नाम तद्यदे-वात्र यज्ञस्य हतस्य व्यथते तदस्यैतद्दक्षिणाभिर्दक्षयत्यथसमृद्ध एव यज्ञो भवति तस्माद्दक्षिणा ददाति” । दक्षि-णाविशेषनिर्ण्णयः हेमा० दा० यथाभविष्यपुराणे “अदत्तदक्षिणं दानं व्रतञ्चैव नृपोत्तम! ।विफलं तद्विजानीयाद्भस्मनीव हुतं हविः” । षट्त्रिंश-न्मतात् “श्रद्धायुक्तः शुचिर्दान्तो दानं दद्यात् स-दक्षिणम् । अदाक्षणन्तु यद्दानं तत् सर्वं निष्फलंभवेत्” । मैत्रायणीयपरिशिष्टम् “दक्षिणालाभे मूलानांभक्ष्याणां ददाति न त्वेवं यजेत्” । तथा शतपथ-श्रुतिः “तस्मान्नादक्षिणं हविः स्यादिति” । भविष्योत्तरे“काम्यं यद्दीयते किञ्चित्तत्समग्रं सुखावहम् । अस-मग्रन्तु दोषाय भवतीह परत्र च । तस्मान्न दक्षिणाहीनं विधानविकलं न च । देयं दानं महाराज ।तमग्रफलकाङ्क्षया । अन्यथा दीयमानं तदपकारायकेवलम् । पत्यक्षतश्चार्थहानिर्न च तत् फलदं भवेत्” ।आह भगवान् व्यासः “सुवर्णं परमं दानं सुवर्णंदक्षिणा परा । सर्वेषामेव दानानां सुवर्णं दक्षिणे-ष्यते ।” एतच्च,  विशेषविहितगोवस्त्रादिदक्षिणकदान-वर्जं सामान्यविहितदक्षिणेषु दानेषु व्यवतिष्ठते तत्रापिपरा श्रेष्ठतमेति प्राशस्त्यं दर्शयति न त्वन्यां दक्षिणांनिराचष्टे आनन्त्यांर्थत्वाद्दक्षिणायाः सुवर्णस्य प्रकृष्टत्वात्सर्वदानेषु सुवर्णं दक्षिणेतिवचनार्थः,  अन्यदपिपुरुषस्याहारौपयिकं तण्डुलादिकं दक्षिणार्थेन योज्यंयत्तु श्रूयते “अन्येषाञ्चैव दानानां सुवर्णं दक्षिणास्मृता । सुवर्णे दीयमाने तु रजतं दक्षिणेष्यते”इति तदेतच्छ्रौतस्तैन्यं परिज्ञाय श्रद्धातव्यम् । “सुवर्णंरजतं ताम्रं तण्डुला धान्यमेव च । नित्यश्राद्धंदेवपूजा सर्वमेव सदक्षिणम्” । स्कन्दपुराणे । “देय-द्रव्यतृतीयांशं दक्षिणां परिकल्पयेत् । अनुक्तदक्षिणेदाने दशांशं वापि शक्तितः” । तुलापुरुषादिदानानिअधिकृत्य लिङ्गपुराणे “दक्षिणा च शतञ्चार्द्धंतदर्द्धं वा प्रदापयेत् । ऋत्विजाञ्चैव सर्वेषां दशनिष्कान् प्रदापयेत्” । भविष्यीत्तरे “ज्ञेयं निष्कशतंपार्थ । दानेषु विधिरुत्तमः । मध्यमस्तु तदर्द्धेन तदर्द्धे-नाधमः स्मृतः । मेष्याञ्च कालपरुषे तथान्येषु महत्-ष्वपि । एवं वृक्षे तथा द्वे च धेनोः कृष्णाजिनस्य च ।अशक्तस्यापि कॢप्तोऽयं पञ्चसौवर्णिको विधिः । अतो-ऽप्यल्पेन यो दद्यान्महादानं नराधमः । प्रतिगृह्णाति वातस्य दुःखशोकावहं भवेत्” । जयाभिषेकमुदाहृत्य लिङ्ग-पुराणे “अष्टषष्टिपलोन्मानं दद्याद्वै दक्षिणां गुरोः ।होतॄणाञ्चैव सर्वेषां त्रिंशत्पलमुदाहृतम् । अध्येतॄणांतदर्द्धेन द्वारपानां तदर्द्धतः” । एतेनान्यत्रापि,  गुरो-रर्द्धम्,  ऋत्विजां तदर्द्धं,  जापकानां तदर्द्धं द्वारपा-लानां तदर्द्धमिति दक्षिणाविभागोऽवगन्तव्यः ।” अन्वाअपि दक्षिणाः तत्र तत्रोक्ता वेदितव्याः । यज्ञभेदे दक्षि-णाभेदः कात्या० श्रौ० सू० उक्तः कातीयशब्दे दर्शितप्रायःविशेषतोदृश्यः । सर्वत्र दक्षिणाया अदाने कालविलत्बभेदेच दोषा दक्षिणानामनिरुक्तिसहिता उक्ता यथा ।“कार्त्तिक्यां पूर्णिमायान्तु रासे राधामहोत्सवे । आवि-र्भूता दक्षिणांसात् कृष्णस्य तेन दक्षिणा” । यज्ञो दक्षि-णया सार्द्धं पुत्रेण च फलेन च । कर्मिणां फलदात्रीचेत्येवं वेदविदो विदुः । कृत्वा कर्म च तस्यैव तूर्णं दद्याच्चदक्षिणाम् । तत् कर्मफलमाप्नोति वेदैरुक्तमिदं मुने! ।कर्त्ता कर्मणि पूर्णे च तत्क्षणं यदि दक्षिणाम् । नदद्याद्व्राह्मणेभ्यश्च दैवेनाज्ञानतोऽथ वा । मुहूर्त्तेसमतीते तु द्विगुणा सा भवेद्ध्रुवम् । एकरात्रे व्यतीतेतु भवेत् शतगुणा च सा । त्रिरात्रे तद्दशगुणा सप्ताहेद्विगुणा ततः । मासे लक्षगुणा प्रोक्ता ब्राह्मणानाञ्चवर्द्धते । संवत्सरे व्यतीते तु सा त्रिकोटीगुणाभवेत् । कर्म तद्यजमानानां सर्वञ्च निष्फलं भवेत् । स चब्रह्मस्वापहारी न कर्मार्होऽशुचिर्नरः । दरिद्रोव्याधियुक्तश्च तेन पापेन पातकी । तद्गृहाद्यातिलक्ष्मीश्च शापं दत्त्वा सुदारुणम्! पितरी नैव गृह्णन्तितद्दत्तं श्राद्धतर्पणम् । एवं सुराश्च तत्पूजां तद्दत्ता-मग्निराहुतिम् । दाता न दीयते दानं ग्रहीता च नयाचते । उभौ तौ नरकं यातश्छिन्नरज्जुर्यथा धटः ।नार्पयेद्यजमानश्चेद्याचितृषु च दक्षिणाम् । भवेद्ब्रह्मस्वापहारी कुम्भीपाकं व्रजेद्ध्रुवम् । वर्षलक्षं वसेत्तत्रयमदूतेन ताडितः । ततो भवेत् स चाण्डालो व्याधि-युक्तो दरिद्रकः । पातयेत् पुरुषान् सप्त पूर्वांश्च सप्त-जन्मतः” ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे । प्राणिरूप-दक्षिणाद्रव्यग्रहणे मन्त्रभेदेनाभिमन्त्रणम् अप्राणिद्रव्य-ग्रहणे तु अभिमर्शनमात्रम् यथाह आश्व० श्रौ० सू०५ । १३ । १५ । “क इदं कस्मा अदात् कामायादात् कामोदाता कामः प्रतिग्रहीता कामं समुद्रमाविश कामेन त्वा-प्रतिगृह्णामि कामैतत्ते वृष्टिरसि द्यौस्त्वा ददातु पृथिवीप्रतिगृह्णात्वित्यतीतास्वनुमन्त्रयेत् प्राणि” । सू० “वि-हारदेशमतीत्य नीतेषुदक्षिणाद्रव्येषु तन्मध्ये यत् प्राणि-द्रव्यं तदेतेनानुमन्त्रयते” नारा० । “अभिमृशेदप्राणि”सू० “तन्मध्ये यदप्राणि तदभिमृशेत् नारा० । सा चयज्ञपत्नी तथाह “दक्षिणा यज्ञपत्नी च दीक्षासर्वल पूजिता । यया विनापि विश्वस्य सर्वं कर्मतु निष्फलम्” भाग० २९ । २ । २ । २८ । १० नायि-काभेदे स्त्री यथा “या गौरवं भयं प्रेम सद्भावंपूर्वनायके । न मुञ्चत्यन्यसक्तापि सा ज्ञेया दक्षिणा बुधैः”इति विष्णुपु०  टीकायां स्वामी” ११ विष्णौपु०  । “अक्रूरःपेशलो दक्षो दक्षिणः दक्षिणाम्बरः” विष्णुस० । अस्यदिग्देशादिव्यवस्थायामेव सर्वनामता तेन दक्षिणे गा-यकाः अन्यत्र दक्षिणाः (कुशलाः) इत्येव । “दिशः सपत्नीभव दक्षिणस्याः” रघुः “दक्षिणीयमवगम्य पङ्क्तिशःपङ्क्तिपावनमथ द्विजव्रजम् । दक्षिणः क्षितिपति-र्व्यशिश्रयद्दक्षिणाः सदसि राजसूयकीः” माघः ।अनृतादौ दक्षिणकर्णस्पर्शनं पराशरो विधत्ते । “क्षुतेनिष्ठीवने चैव दन्तोच्छिष्टे तथाऽनृते । पतितानाञ्चसम्भाषे दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्चसोमः सूर्य्योऽनलस्तथा । ते सर्वे चापि तिष्ठन्ति कर्णेविप्रस्य दक्षिणे” । १२ आचारभेदे दक्षिणाचारशब्देदृश्यम् । १३ दक्षिणाग्नौ पु०
  “दक्षिणपश्चिमे दक्षिणम्आश्व० गृ० ४ । २ । ३ ।

Capeller

German

 द॑क्षिण u. दक्षिण॑ tüchtig,  geschickt zu (—°), 
recht (dexter),  südlich
 redlich,  brav, 
gefällig,  höflich,  galant. m.
  die rechte
Hand o. der r. Arm,  die r. Seite (auch n.
 )
f.
  आ die tüchtige (näml. Kuh),  der
Priesterlohn,  überh. Lohn,  Gabe,  Geschenk.

Grassman

German

 dákṣiṇa,  a.,  einmal ({100, 9}) dakṣiṇá [von dakṣ,  vgl. gr. δεξιός,  Cu. 〔266〕]. Der Grundbegriff ist „tüchtig,  geschickt“ [s. dakṣ]. Dieser Begriff,  welcher auch in dákṣiṇāvat 1 zu Grunde liegt,  hat sich nach zwei Richtungen entwickelt,  indem dákṣiṇa einerseits die rechte Hand als die geschickte,  tüchtige bezeichnet,  woraus dann der Begriff des rechts sich befindenden und weiter des südlichen hervorging,  und andererseits dákṣiṇā (f.),  [Page572] ursprünglich mit Ergänzung von gaús oder dhenús,  die reichlich milchende,  fruchtbare Kuh als die tüchtige oder nützliche darstellt,  woraus wieder der Begriff des Opfer lohnes,  der in der Regel aus einer solchen bestand,  sich ergab. Also 1〉 a.,  mit hásta,  die rechte Hand
 2〉 m.,  ursprünglich mit Ergänzung von hásta,  die rechte Hand
 3〉 m.,  ursprüngmit Ergänzung von áśva,  das rechts an der Deichsel gehende Ross
 in diesen drei Bedeutungen mit dem Gegensatze savyá ({644, 5}
 {100, 9}
 {690, 6}
 {82, 5})
 4〉 a.,  südlich gelegen (weil dem nach der aufgehenden Sonne blickenden Süden zur Rechten liegt),  also für die Bewohner des Indusgebietes nach der Richtung gelegen,  nach welcher die Ströme fliessen
 5〉 -ā (f.) ursprünglich mit Ergänzung von gaús oder dhenús,  die reichlich milchende Kuh,  namentlich auch 6〉 -ā,  bildlich: die reichlich milchende Kuh Indraʼs,  von der Fülle seiner den Frommen zuströmenden Gaben
 7〉 -ā,  von der Morgenröthe
 8〉 -ā,  der Opferlohn (s. o.)
 9〉 -ā,  als Gottheit personificirt neben bṛ́haspátis,  índras,  sómas. — Adj. zu 5—7: ánūna,  ójiṣṭha,  maghávan,  vājayát,  zu 8: dūṇā́śa,  yátamāna,  saptámātṛ.
-as 3〉 {82, 5}.
-am 1〉 {495, 10}
 {644, 5}
 {873, 1}. — 3〉 {990, 2}.
-ena 2〉 {622, 32}
 {690, 1}. _{690, 6}
 {1006, 1} (-enā).
-e 1〉 {128, 6}
 {273, 6}
 {463, 9}.
-é 2〉 {100, 9}.
-ā [p. n.] 4〉 padā́ {887, 8}.
-ā [N. s. f.] 5〉 {125, 5}
 {355, 3}
 {783, 1} (bildlich von der Milch,  die sich in den Soma ergiesst). — 6〉 {202, 21}
 {209, 8}
 {543, 4}
 {644, 21}. — 7〉 {505, 1} (vásvī maghónī). — 8〉 {168, 7}
 {468, 8}
 {644, 29}
 {888, 9}. _{888, 11}
 {933, 3}. _{933, 7}. _{933, 8}. — 9〉 {18, 5}
 {929, 8}.
-ām 6〉 {478, 4}. — 8〉 {933, 4}. _{933, 5}.
-ayā 6〉 {169, 4}. — 8〉 {888, 1} (neben yajñéna)
 {933, 6}. — In {123, 5} ist wahrscheinlich -āyā,  d. h. -āyās zu lesen,  s. u.
-āyās [G.] 5〉 dhurí {164, 9}. — 7〉 ráthas {123, 1}. _{123, 5} (s. o.). — 8〉 pánthās {933, 1}
 ráthas {933, 11}.
-āyās [Ab.] 5〉 {292, 1} (putrás antár carati).
-ās [N. p. f.] 6〉 {270, 5}.
-ābhis 5〉 {296, 3}. — 7〉 {659, 5}(?).

 dákṣiṇa:
-ām {933, 7}.

Burnouf

French

 दक्षिण दक्षिण a. (दक्ष
 sfx. इन) droit,  qui est à
droite.
		 Méridional [les Aryens se tournant vers le soleil levant].
		 Au fig. [qui se sert de sa main droite] adroit,  habile
		 honnête, 
probe
		 qu'on a sous la main,  sujet,  soumis,  subordonné. -- S. m.
  le
feu sacré du côté du sud [dans le त्रिवेदि] Vd.
-- S. f.
  दक्षिणा honoraires,  salaire du prêtre officiant
bonne-main. 
		 Le sud
 propt. la contrée du sud,  le Dekkan. 
दक्षिणतस् adv. du côté du sud.
दक्षिणपूर्वा f.
  le sud-est.
दक्षिणस्थ a. (स्था) qui se tient à droite. -- S. m.
  le
conducteur d'un char.
दक्षिणा adv. au midi.
दक्षिणाग्नि m.
  (अग्नि) le feu du sud,  cf.  दक्षिण।
दक्षिणाचल m.
  (अचल) la Montagne-du-sud,  c-à-d. le
Malaya.
दक्षिणात् (ab. de दक्षिण) au sud.
दक्षिणापथ m.
  le Dekkan [les Daxinabades des géographes
grecs].
दक्षिणायन n.
  l'ayana du sud,  les six mois où le soleil est
au sud de l'équateur.
दक्षिणारह a. (अर्ह्) qui mérite un salaire.
दक्षिणावत् a. qui a reçu le salaire.
दक्षिणावर्त m.
  le Dekkan ou pays du sud,  surtout la province
de Golconde.
दक्षिणाशापति m.
  (आशा) le Régent de la plage
méridionale,  c-à-d. Yama.
दक्षिणीय a. (sfx. ईय) qui mérite un salaire.
दक्षिणेन (à l'i.) au midi.
दक्षिणेर्मन् a. (ईर्म) blessé à droite. -- S. m.
 
antilope blessée par un chasseur.
दक्षिण्य a. (sfx. य) qui mérite un salaire.

Stchoupak

French

 दक्षिण-
 a. (flex. pron.  en partie) droit (opp. à gauche),  situé à
droite 
 du Sud,  méridional,  situé au Sud,  tourné vers ou venant du Sud 
droit (moralement),  franc,  sincère,  loyal,  aimable,  bienveillant 
 m.
  nt.
Sud,  région des Mânes 
 -अम् -आ -एन à droite,  au Sud,  -तस् de
droite,  du Sud (पुरो ou पुरस्ताद् -तस् au Sud-Est) 
 -एन ou -तः
कृ- placer, 
 laisser à droite 
 दक्षिणं परी- faire le
tour de l'objet du culte,  d'une personne vénérée,  en les ayant à sa droite
 
 -अं कृ- placer qq'un à sa droite en signe de respect 
 -ई-कृ-
placer à droite,  au Sud.
°पञ्चाल- a. appartenant,  relatif aux Pañcāla du Sud.
°पश्चिम- a. du Sud-Ouest.
°पूर्वा- f.
  Sud-Ouest.
दक्षिणाग्नि- m.
  un des trois grands feux du sacrifice placé au Sud de
l'autel (= अन्वाहार्यपचन-).
दक्षिणाग्र- a. dont les extrémités sont tournées vers le Sud.
दक्षिणाचार- a. qui a une conduite droite,  loyale.
दक्षिणाधिपति- m.
  roi du pays du Sud,  du Deccan. 
दक्षिणाभिमुख- a. tourné vers le Sud.
दक्षिणायन- nt. chemin du Sud,  chemin qui mène dans la région des
morts,  de Yama 
 partie de l'année pendant laquelle le soleil est censé se
mouvoir du Nord au Sud,  solstice d'hiver.
दक्षिणारण्य- nt. forêt du Sud,  n.
  d'une forêt.
दक्षिणार्ध- m.
  moitié de droite ou méridionale.
दक्षिणावर्त- a. tourné de gauche à droite,  du Nord au Sud
(-क- id.) 
 (soleil) à l'époque du solstice d'hiver.
दक्षिणेतर- a. gauche,  de gauche.
दक्षिणा-पथ- m.
  région du Sud,  Deccan. 
°पद- m.
  id.
°प्रवण- a. qui a une pente vers le Midi.
°मुख- -ई- a. qui fait face à droite ou au Sud.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.