| YouTube Channel

दंशः (daMzaH)

 
Apte
English
दंशः [daṃśḥ], [दंश्-अच भावे घञ् वा]
Biting, stinging
मुग्धे विधेहि मयि निर्दयदन्तदंशम्
Gīt.*
 1.
The sting of a snake.
A bite, the spot bitten
छेदो दंशस्य दाहो वा
M.*
 4.4
U.*
 3.35.
Cutting, tearing.
A gad-fly
R.*
 2.5
Ms.*
 1.4
Y.*
 3.215.
A flaw, fault, defect (in a jewel).
A tooth
प्रुत्युप्तमन्तः सविषश्च दंशः
Pungency.
An armour
शितविशिखहतो विशीर्णदंशः
Bhāg.*
 1.9.38.
A joint, limb.
Comp.
 -भीरुः, -भीरुकः a buffalo.-वदनः a heron.
Apte 1890
English
दंशः [दंश्-अच् भावे घञ् वा] 1 Biting, stinging
मुग्धे विधेहि मयि निर्दयदंतदंशं Gīt. 10.
2 The sting of a snake.
3 A bite, the spot bitten
छेदो दंशस्य दाहो वा M. 4. 4
U. 3. 35.
4 Cutting, tearing.
5 A gad-fly
R. 2. 5
Ms. 1. 40
Y. 3. 215.
6 A flaw, fault, defect (in a jewel).
7 A tooth.
8 Pungency.
9 An armour.
10 A joint, limb.
Comp.
भीरुः,
भीरुकः a buffalo.
वदनः a heron.
Apte Hindi
Hindi
दंशः
पुं*
 - दंश् + घञ्
"काटना, डंक मारना"
दंशः
पुं*
 - दंश् + घञ्
साँप का डंक
दंशः
पुं*
 - दंश् + घञ्
"काटना, काटा हुआ स्थान"
दंशः
पुं*
 - दंश् + घञ्
"काटना, फाड़ना"
दंशः
पुं*
 - दंश् + घञ्
"डाँस, एक प्रकार की बड़ी मक्खी"
दंशः
पुं*
 - दंश् + घञ्
"त्रुटि, दोष, कमी"
दंशः
पुं*
 - दंश् + घञ्
दाँत
दंशः
पुं*
 - दंश् + घञ्
तीखापन
दंशः
पुं*
 - दंश् + घञ्
कवच
दंशः
पुं*
 - दंश् + घञ्
"जोड़, अंग"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कटुकीटः, दंशः, पुत्तिका, भम्भरालिका, मशः, मशकः, मलिम्लुचः, रणरणः, सूचीतुण्डः, सूचीमुखः, सूच्यास्यः, वज्रतुण्डः, सूक्ष्ममक्षिका, क्षुद्रः
noun
झिरीविशेषः।
"बालाः कटुकीटं ग्रहितुम् अयतन्त।"
Synonyms:
 दंशः, आदंशः, सर्पदष्टम्
noun
सर्पवृश्चिकादीनां जन्तूनाम् अभिदशनेन जायमानः व्रणः।
"दंशः नीलवर्णीयः जातः।"
Synonyms:
 दंशः, दंशनम्, दशनम्, दंशितम्
noun
सः व्रणः यः दन्तानाम् आदंशेन जायते।
"संजयः दंशे विलेपनं करोति।"
Synonyms:
 दंशः, ग्रासः, दंशनम्, दंशितम्
noun
ग्रस्तं स्थानं तत् स्थानं वा यत्र केनापि सदंशितेन प्राणिना दन्तेभ्यः आघातः कृतः।
"श्वेता दंशे लेपं निवेशयति।"
Synonyms:
 दन्तः, दशनः, रदः, रदनः, दंशः, दंष्ट्रा, खादनः, दाढा, छद्वरः, दन्दंशः, जम्भः, हालुः, मल्लकः, फटः
noun
कस्यापि वस्तुनः दन्ताकारो अवयवः।
"अस्याः केशमार्जन्याः दन्ताः अतीव तीक्ष्णाः सन्ति।"
Synonyms:
 दन्तः, दशनः, दशनम्, रदः, रदनः, दंशः, दंष्ट्रा, खादनः, दाढा, द्विजः, द्विजन्मा, मुखजः, छद्वरः, दन्दशः, जम्भः, हालुः, स्वरुः, वक्त्रखुरः, रुधकः, मल्लकः, फटः
noun
प्राणिनां मुखे अस्थ्नः ऊर्ध्वम् अधश्च उद्भूता अङ्कुरिता अवयवावलिः यया ते खादन्ति पदार्थान् कृन्तन्ति भूमिं च खनन्ति।
"दुर्घटनायां तस्य नैके दन्ताः नष्टाः। /जृम्भस्व सिंह दन्तान् ते गणयिष्यामि। "
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दंशः,
पुं,
 (दशतीति । दंश दंशने + पचाद्यच् ।)कीटविशेषः । दाँश इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।वनमक्षिका २ । इत्यमरः । २ । ५ । २७ ॥
गोमक्षिका ३ अरण्यमक्षिका ४ भम्भरालिका५ । इति शब्दरत्नावली ॥
पांशुरः ६ दंशकः७ । इति हारावली ॥
दुष्टमुखः ८ क्रूरः ९क्षुद्रिका १० । इति राजनिर्घण्टः ॥
(यथा, मनुः । १ । ४५ ।“स्वेदजं दंशमशकं यूकामक्षिकमत्कुणम् ।उष्मणश्चोपजायन्ते यच्चान्यत् किञ्चिदीदृशम् ॥
”दशतीव शरीरमिति ।) वर्म्म । (यथा, भाग-वते । ३ । १८ । ९ ।“परानुषक्तं तपनीयोपकल्पंमहागदं काञ्चनचित्रदंशम् ॥
”दश + भावे धञ् ।) दंशनम् । इति मेदिनी ।शे, ७ ॥
(“सुप्तता जायते दंशे कृष्णञ्चातिस्रवत्यसृक् ॥
”इति सुश्रुते कल्पस्थाने वष्ठेऽध्याये ॥
)दन्तः । इति हेमचन्द्रः । ३ । २४८ ॥
खण्ड-नम् । (दन्तक्षतम् । यथा, आर्य्यासप्त-शत्याम् । ५११ ।“वर्णहृतिर्न ललाटे न लुलितमङ्गं न चाघरेदंशः ।उत्पलमहारि वारि च न स्पृष्टमुपायचतु-रेण ॥
”)दोषः । मर्म्म । सर्पक्षतम् । इति विश्वः ॥
(यथा, “सर्व्वैरेवादितः सर्पैः शाखादष्टस्य देहिनः ।दंशस्योपरिबध्नीयादरिष्टाश्चतुरङ्गुले ॥
प्लोतचर्म्मान्तवल्कानां मृदुनान्यतमेन च ।न गच्छति विषं देहमरिष्टाभिर्निवारितम् ॥
”इति सुश्रुते कल्पस्थाने पञ्चमेऽध्याये ॥
असुरविशेषः । यथा, महाभारते । १२ । ३ । १९ ।“सोऽब्रवीदहमांसं प्राक् दंशो नाममहासुरः ॥
”अयन्तु भृगुभार्य्यामपहरन् तच्छापात् मांस-शोणिताशी कीटो जातः । ततः कदाचित्गुरोः परशुरामस्य निद्रां प्रतिपालयितुः कर्णस्यऊरुदेशं निर्भिद्य शोणितं पीतवान् । ततःपरशुरामेणायं शापात् निर्म्मोचितः ॥
एतद्-विवरणन्तु तत्रैवाध्याये द्रष्टव्यम् ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“दन्श दशने”@} 2 “दशनम् = दंष्ट्राव्यापारः।
हनुमूलगताः स्थूलदन्ताः दंष्ट्राः।
तद्व्यापारः क्षत- क्रियादिरूप इत्यर्थः।” इति बालमनोरमा।
“दंशने दशतीति स्यात् तत्र दंशयते णिचि।।
भाषणे दंशयेत् … … …।” 3 इति देवः।
4 दंशकः-शिका, दंशकः-शिका, 5 दिदङ्क्षकः-क्षिका, 6 दन्दशकः-दंदशकः-शिका
7 दंष्टा-दंष्ट्री, दंशयिता-त्री, दिदङ्क्षिता-त्री, दन्दशिता-दंदशिता-त्री
8 दशन्-न्ती, दंशयन्-न्ती, दिदङ्क्षन्-न्ती
-- दङ्क्ष्यन्-न्ती-ती, दंशयिष्यन्-न्ती-ती, दिदङ्क्षिष्यन्-न्ती-ती
-- -- दंशयमानः, दंशयिष्यमाणः, -- दन्दश्यमानः, दन्दशिष्यमाणः
9 प्रधट्-प्रधड्-प्रदशौ-प्रदशः
-- -- दष्टम्-दष्टः-दष्टवान्, दंशितः, दिदङ्क्षितः, दन्दशितः-तवान्
10 दंशः, 11 दशनः, 12 वृषदंशः, दंशः, दिदङ्क्षुः, 13 दन्दंशः, 14 दन्दशूकः 15
दंष्टव्यम्, दंशयितव्यम्, दिदङ्क्षितव्यम्, दन्दशितव्यम्
दंशनीयम्, दंशनीयम्, दिदङ्क्षणीयम्, दन्दशनीयम्
दंश्यम्, दंश्यम्, दिदङ्क्ष्यम्, दन्दश्यम्
16 ईषद्दंशः-दुर्दंशः-सुदंशः
-- -- दश्यमानः, दंश्यमानः, दिदङ्क्ष्यमाणः, दन्दश्यमानः
दंशः, दंशः, दिदङ्क्षः, दन्दशः
दंष्टुम्, दंशयितुम्, दिदङ्क्षितुम्, दन्दशितुम्
17 दशा-दष्टिः, दंशना, दिदङ्क्षा, दन्दशा
दंशनम्- 18 दशनम् 19, 20 दंष्ट्रः-दंष्ट्रा, दंशनम्, दिदङ्क्षणम्, दन्दशनम्
21 दष्ट्वा, दंशयित्वा, दिदङ्क्षित्वा, दन्दशित्वा
विदश्य, विदंश्य, विदिदङ्क्ष्य, प्रदन्दश्य
22 मूलकोपदंशम्, मूलकेनोपदंशम्, मूलकेनोपदश्य वा भुङ्क्ते।
23 कालखण्डोपदंशम्।
दंशम् २ दष्ट्वा २ दंशम् २ दंशयित्वा २ दिदङ्क्षम् २ दिदङ्क्षित्वा २ दन्दशम् २
दन्दशित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८१७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९८९। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। १६४-१६५)
04
=>
 [[१। ‘नकारजावनुस्वारपञ्चमौ झलि धातुषु।’ इति वचनात् नोपधोऽयं धातुः। नका- रस्य ‘नश्चापदान्तस्य झलि’ (८-३-२४) इत्यनुस्वारः। एवं सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[२। सनि, ‘व्रश्चंभ्रस्ज--’ (८-२-३६) इत्यादिना शकारस्य षकारे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति षकारस्य ककारे, षत्वे, अनुस्वारे च रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[३। ‘लुपसदचरजपजभदहदशगॄभ्यो भावगर्हायाम्’ (३-१-२४) इति भावगर्हायां यङ्। ‘अनिदिताम्--’ (६-४-२४) इति नकारलोपः। ‘जपजभदहदशभञ्जपशां च’ (७-४-८६) इति अभ्यासस्य नुगागमः। ‘स च पदान्तवद्वाच्यः’ (वा। ७-४-८५) इत्यनेन पदान्तवद्भावः। ‘वा पदान्तस्य’ (८-४-५९) इति परसवर्णविकल्पः। एवं यङन्ते सर्वत्र रूपद्वयं ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[४। तृचि, शकारस्य ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इत्यादिना षत्वे नकारस्यानुस्वारे, ष्टुत्वे च रूपम्। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [[५। शपि, ‘दंशसञ्जस्वञ्जां शपि’ (६-४-२५) इत्युपधानकारस्य लोपः।]]
09
=>
 [[६। क्विपि, नकारलोपे, षत्वधत्वजश्त्वचर्त्वविकल्पेषु रूपमेवं भवति।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०७१९+ ३१]
11
=>
 [[१। ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इति बाहुलकात् कर्तरि ल्युट्। यद्वा, नन्द्या- देराकृतिगणत्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युः। ‘दंशदशने’ इति धातुपाठनिर्देशात्, ‘दाम्नीशस--’ (३-२-१८२) इत्यत्र दश इति नकारलोपघटितत्वेन च निर्देशाद्वा क्ङिद्भिन्नप्रत्ययेऽपि क्वचिन्नलोपो भवतीति ज्ञायते। अतः पृषोदरादित्वात् (६-३-११०) नकारलोपो भवति।]]
12
=>
 [[२। वृषं दशतीति वृषदंशः = मार्जारः। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्।]]
13
=>
 [[३। यङ्न्तात् पचाद्यचि, यङो लुकि, उपधानकारलोपाभावे रूपमेवम्।]]
14
=>
 [[४। ‘वाऽसरूपोऽस्त्रियाम्’ (३-१-९४) इत्यनेन असरूपापवादप्रत्ययत्वात् उत्सर्गस्य वा बाधकः, यङन्तात् ‘यजजपदशां यङः’ (३-२-१६६) इत्यूकप्रत्ययः। दन्द- शूकः = सर्पः।]]
15
=>
 [[आ। ‘भयविह्वलमाशु दन्दशूकैर्विवशैराविविशे स्वमेव धाम।।’ शि। व। २०। ५८।]]
16
=>
 [[५। ‘ईषद्दुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल्’ (३-३-१२६) इति खल्। ‘इह सामान्योक्तावपि योग्यताबलादयं विषयविभागो लभ्यते--कृच्छ्रार्थे दुरि, अकृच्छ्रे इतरयोः इति।’ इति बृहच्छब्देन्दुशेखरे।]]
17
=>
 [[६। भिदादेराकृतिगणत्वेन, तत्र (३-३-१०४) पाठादङि, उपधानकारलोपे दशा इति क्षीरतरङ्गिणी। दशा = वर्तिरवस्था वस्त्रान्तावयवश्च। भिदादिष्वस्यादर्शनात् क्तिनि--दष्टिरिति रूपमिति बोध्यम्।]]
18
=>
 [[७। करणे ल्युटि, ‘दंश दशने’ इति धातुपाठबलात् नकारलोपे रूपमेवम्। ‘दंशेः करणे ल्युटि नलोपो वाच्यः’ इति नलोपः।’ इति धा। का। व्याख्याने (२-४०) दृश्यते। तादृशं वचनं तु भाष्यादौ न दृश्यते।]]
19
=>
 [[B। ‘कृत्वा स कृत्यं दशनांशुगौरं कृष्णं ययौ दैत्यनिदाघमेघम्।।’ धा। का। २। ४०।]]
20
=>
 [[८। ‘दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे’ (३-२-१८२) इति करणे ष्ट्रन् प्रत्ययः। प्रत्ययस्य षित्त्वेऽपि अजादिषु (४-१-४) पाठात् टाबेव। न ङीष्।]]
21
=>
 [पृष्ठम्०७२०+ २३]
22
=>
 [[१। ‘उपदंशस्तृतीयायाम्’ (३-४-४७) इति णमुल्। ‘तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम्’ (२-२-२१) इति समासविकल्पः। वाऽसरूपन्यायेन क्त्वाऽपि भवति। तेन मूल- केनोपदश्य इत्यपि साधुः।]]
23
=>
 [[आ। ‘स्वादुङ्कारं कालखण्डोपदंशं क्रोष्टा डिम्भं व्यष्त्रणद् व्यस्वनच्च।।’ शि। व। १८। ७७।]]