| YouTube Channel

द (da)

 
शब्दसागरः
English
द The third letter of the dental class, and eighteenth consonant in
the Deva Nagari alphabet, corresponding to the letter D.
द
n.
 (-दं) A wife.
nf. (दंदा)
1. Gift, donation.
2. Dividing, cutting,
breaking, &c.
f.
 (दा)
1. Purifying, cleansing.
2. Preserving, cherish-
ing.
3. Repentance.
m.
 (दः)
1. A donor, a giver.
2. A mountain.
3. A gift, a thing given.
E.
 दा to give, or दो to cut, &c. affix ड.
Capeller Eng
English
1 द (—°) giving, granting, causing.
2 द (—°) cutting off, destroying.
Yates
English
द
d The eighteenth consonant,
the first of the third or dental
class.
द (दं) 1.
n.
 A wife.
f.
n.
 (दा-दं) A
gift
a dividing.
f.
 A purifying
preserving
repentance. (दः)
m.
A donor
a mountain
a gift.
Wilson
English
द The third letter of the dental class, and eighteenth consonant in the
Nāgarī alphabet, corresponding to the letter D.
द
n.
 (दं) A wife.
nf. (दं दा)
1 Gift, donation.
2 Dividing, cutting, breaking, &c.
f.
 (दा)
1 Purifying, cleansing.
2 Preserving, cherishing.
3 Repentance.
m.
 (दः)
1 A donor, a giver.
2 A mountain.
3 A gift, a thing given.
E.
 दा to give, or दो to cut, &c. affix ड.
Apte
English
द [d],
a.
 (At the end of
comp.
 ) Giving, granting, producing, causing, cutting off, destroying, removing
as धनद, अन्नद, गरद, तोयद, अनलद
&c.
दः A gift, donation.
A mountain. -दम् A wife.
दा Heat.
Repentance.
दम् [dam], 4
P.
 (दाम्यति, दमित, दान्त)
To be tamed.
To be calm or tranquil
Ms.*
 4.35
6.8
7.141.
To tame, subdue, conquer, restrain
यमो दाम्यति राक्षसान्
Bk.*
 18.29
दमित्वाप्यरिसंघातान् 9.42, 19
15.37.
To pacify.
Caus.
 (दमयति-ते)
To tame.
To subdue, conquer, overpower
अस्त्वयं सर्वदमनः सर्वं हि दमयत्यसौ
Mb.
 * 1.74.8.
To afflict, crush down
अतिभारेण दमयति
Pt.*
 4.
Apte 1890
English
द a. (At the end of comp.) Giving, granting, producing, causing, cutting off, destroying, removing
as धनद, अन्नद, गरद, तोयद, अनलद &c.
दः 1 A gift, donation.
2 A mountain.
दं A wife.
दा 1 Heat.
2 Repentance.
Monier Williams Cologne
English
1. द the 3rd and soft letter of the 4th or dental class.
2. द mf(आ)n. (√ 1. दा) ifc. (Pāṇ. iii, 2, 3) giving, granting, offering, effecting, producing (e.g. अभीष्ट-, ‘giving any desired object’,
Pañcat.
 ii, 50
गज-वाजि-वृद्धि-, ‘promoting the welfare of elephants and horses’,
VarBṛS.
 xviii, 5),
Mn.
MBh.
&c.
 (cf. अग्नि-
अ-दोम-द॑
अन्न-, अर्थ-, गर्भ-, जन्म-
&c.
 )
द
m.
n.
 a gift,
L.
3. द
mfn.
 (√ दो) ifc. See अनल-, 2. जीव-
द
m.
n.
 the act of cutting off,
L.
4. द
mfn.
 (√ 4. द-) ifc. See ऋश्य-द॑.
5. द
=
 द॑त्
cf.
 अ-पन्न-, पन्न-
षो-ड.
6. द
m.
 a mountain,
L.
द
n.
 a wife (derived
fr.
 द॑म्-पती),
L.
Monier Williams 1872
English
द 1. द, the eighteenth consonant of the
alphabet and the third letter of the fourth or dental
class, the sound of which is more dental than the
English द्.
—द-कार, अस्, m. the letter or sound द्।
द 2. द, अस्, आ, अम् (fr. rt. 1. दा, to give),
giving, a giver, donor
presenting, favouring with,
granting, a granter
causing, (often at the end of
comp., e. g. वारि-द, giving water
अन्न-द,
granting food &c.
exceptionally compounded with
the receiver of the gift, e. g. पितृ-द, giving to the
father)
(अस्), m. a gift, anything given
(अम्, आ),
n. f. a gift, donation.
द 3. द, अस्, आ, अम् (fr. rt. 3. दा for दो, to
cut), cutting off, destroying, breaking, &c., (generally
at the end of comp.)
(अस्, आ), m. f. the act of cutting
off, dividing.
द 4. द, अस्, आ, अम् (fr. rt. 4. दा, to bind),
binding, (generally at the end of comp.
cf. ऋश्य-
द।)
द 5. द, अस्, आ, अम् (fr. rt. 7. दा, to purify),
cleaning, cleansing.
द 6. द, अस्, m. a mountain
(आ), f. heat,
pain, repentance
(अम्), n. a wife
[cf. दम्-पती।]
Macdonell
English
द 1. da,
a.
 (—°) giving, bestowing, imparting
🞄producing, yielding
indicating.
द 2. da,
a.
 cutting off, destroying (—°).
Benfey
English
ऽद -द, latter part of compound
words,
I. (vb. 1. दा), Giving, e. g.
अश्व-,
adj.
 Giving a horse, Man. 4, 231.
गो-
1.
adj.
 Giving cattle, Man. 4, 231.
2.
f.
 दा, The name of a river, Ragh.
13, 35 (अनु-गोद + म्, compounded ad-
verb, Along the Godā). जन्मद, i. e.
जन्मन्-,
m.
 A father, Śāk. d. 177, v. r.
सहस्र-,
adj.
 Giving, or one who has
given, a thousand (cows), Man. 3, 186.
II. (vb. 2. दा),
1. Destroying, cf. e. g.
अनल-,
adj.
 Quenching fire.
मान-,
adj.
 Destroying arrogance (or from
I.
pride-inspiring), Chr. 38, 15.
III. (vb.
3. दा), Binding
cf. अङ्गद।
Apte Hindi
Hindi
*द
वि* - दै-दो या + क
"देने वाला, स्वीकार करने वाला, उत्पादन करने वाला, पैदा करने वाला, काट कर फेंकने वाला, नष्ट करने वाला, दूर करने वाला"
दम्
"दिवा* पर*- , , " - -
पाला जाना
दम्
"दिवा* पर*- , , " - -
शान्त होना
दम्
"दिवा* पर*- , , " - -
"पालना, वश में करना, जीतना, रोकना"
दम्
"दिवा* पर*- , , " - -
शान्त करना
Shabdartha Kaustubha
Kannada
द
विस्तारः - > ಇದು ವ್ಯಂಜನಾಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ತವರ್ಗದ ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ಆಭ್ಯಂತರ ಸ್ಪೃಷ್ಟಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ದಂತಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಅಲ್ಪಪ್ರಾಣಾಕ್ಷರ. "लृतुलसानां दन्ताः" । "कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । "स्पृष्टं प्रयतनं स्पर्शानाम्" । - सि० कौ० ।
द
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರ್ವತ /ಬೆಟ್ಟ
द
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಾನ ಮಾಡುವವನು
निष्पत्तिः - > दैप् (शुद्धौ) डुदाञ् (दाने) - वा "कः" (३-२-३)
द
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಳತ್ರ /ಪತ್ನಿ
द
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಾನ
द
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೈರಾಗ್ಯ
द
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅವಲೋಕನ /ನೋಡುವುದು
द
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಕ್ಷಣೆ /ಕಾಪಾಡುವುದು
द
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಖಂಡನ /ಕತ್ತರಿಸುವುದು
निष्पत्तिः - > दो (अवखण्डने) - "कः" (३-२-३)
द
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮೂಗ /ಮಾತಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದವನು
द
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಸ್ವೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ
द
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಕರಗಿಸುವ /ದ್ರವವಾಗಿ ಮಾಡುವ
द
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಶುದ್ಧವಾದ
L R Vaidya
English
da {% (I) a. (f. दा) (at the end of compounds only) %} Giving, granting, administering, causing, cutting off, destroying, e.g. अन्नद, गरद, वारिद, अवधिद, अनलद &c.
da {% (II) m. %} 1. A gift, a donation
2. a mountain.
da {% (III) n. %} A wife.
Bopp
Latin
द (r. दा s. अ) dans, in fine compp. ut जलद.
Lanman
English
dá, vbl. giving, in cpds. [√1dā, 333, 354.]
Kridanta Forms
Sanskrit
दम् (द꣡मुँ꣡ उपशमे - दिवादिः - सेट्)
ल्युट् = दमनम्
अनीयर् = दमनीयः - दमनीया
ण्वुल् = दमकः - दमिका
तुमुँन् = दमितुम्
तव्य = दमितव्यः - दमितव्या
तृच् = दमिता - दमित्री
क्त्वा = दमित्वा / दान्त्वा
ल्यप् = प्रदम्य
क्तवतुँ = दान्तवान् - दान्तवती
क्त = दान्तः - दान्ता
शतृँ = दाम्यन् - दाम्यन्ती
Abhyankara Grammar
English
द (1) the consonant द्, the vowel अ being added for facility of utter- ance or use
(2) a technical term used in the Jainendra Vyakarana for the term आत्मनेपद in the gram- mar of Panini.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
°द bewahrend, H 43, 145 [in °मायाद]. 228
[in सामद]. 256
abschneidend, H 43, 196. 227. — wife, Vās. 199, 1.
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
द, दान, दायक
विलक्षणे विकल्पार्थे थो भवेद् भयरक्षणे ।
verse 1.1.1.24
page 0120
द, कलत्र
दं कलत्रं तथा धं च धीरे च धनदे धने ॥ २५ ॥
verse 1.1.1.25
page 0121
पुराणम्
English
द / DA. This syllable means ruin. (agni purāṇa, Chapter 348).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
द, दकारः । स व्यञ्जनाष्टादशवर्णः तवर्गतृतीय-वर्णश्च । अस्योच्चारणस्थानं दन्तः । इति व्याक-रणम् ॥
(यथा, शिक्षायाम् । १७ ।“स्युर्मूर्द्धन्या ऋटुरषा दन्त्या ऌतुलसाःस्मृताः ॥
”)अस्य स्वरूपं यथा, --“दकारं शृणु चार्व्वङ्गि ! चतुर्व्वर्गप्रदायकम् ।पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा ॥
त्रिशक्तिसहितं देवि ! त्रिविन्दुसहितं सदा ।आत्मादितत्त्वसंयुक्तं स्वयं परमकुण्डली ॥
रक्तविद्युल्लताकारं दकारं हृदि भावय ॥
”इति कामधेनुतन्त्रम् ॥
अस्य ध्यानादि यथा, --“ध्यानमस्य दकारस्य वक्ष्यते शृणु पार्व्वति ! ।चतुर्भुजां पीतवस्त्रां नवयौवनसंस्थिताम् ॥
अनेकरत्नघटितहारनूपुरशोभिताम् ।एवं ध्यात्वा दकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥
”अस्य नामानि यथा, नानातन्त्रशास्त्रे ।“दोऽद्रीशो धातकिर्धाता दाता दलं कलत्रकम् ।दीनं ज्ञानञ्च दानञ्च भक्तिराहवनी धरा ॥
सुषुम्ना योगिनी सद्यः कुण्डलो वामगुल्फकः ।कात्यायनी शिवा दुर्गा लङ्घना ना त्रिकण्डकी ॥
स्वस्तिकः कुटिलारूपः कृष्णश्चोमा जितेन्द्रियः ।धर्म्महृद्वामदेवश्च भ्रमा बहुसुचञ्चला ॥
हरिद्रापुरमत्रौ च दक्षपाणिस्त्रिरेखकः ॥
”
दं,
क्ली,
 (ददाति आनन्दमिति । दा + बाहुल-कात् कः ।) भार्य्य । इत्येकाक्षरकोषः ॥
दः,
पुं,
 (दै प शुद्धौ वा दा दाने + बाहुलकात्कः ।) अचलः । दत्तः । दाता । इति मेदिनीदे, १ ॥
(दो च्छेदे + डः ।) खण्डनम् । इतिशब्दरत्नावली ॥
(यथा, माघे । १९ । ११४ ।“दाददोदुद्ददुद्दादी दादादोदूददी ददोः ।दुद्दादं दददे दुद्दे ददादद ददोऽददः ॥
”“दद्यते इति दादोदानम् । दददाने कर्म्मणि घञ् ।दादं ददातीति दाददो दानप्रदः ।” इत्यादौमल्लिनाथकृतटीकायामर्थविशेषा बोद्धव्याः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
द दकारः तवर्गीयतृतीयवर्णः व्यञ्जनवर्णभेदः अस्यो-च्चारणस्थानं दन्तमूलम् । दन्तमूलेन सह जिह्वा-ग्रेण स्पर्शनादस्य उच्चार्य्यत्वात् स्पर्शवर्णता । अस्यो-च्चारणे याह्यभयत्नाः संवारनादघोषा अल्पप्राणश्च । तस्यवाघकशब्दा वर्णाभिधानोक्ता यवा ।“दोऽद्रीशोधातकि र्धाता दाता त्रासः कलत्रकम् ।दीनं ज्ञानञ्च दानञ्च भक्तिरावहनी धरा । सुषुम्णायोगिनी सद्यःकुन्तलो वामगुल्फकः । कात्यायनी शिवादुर्गाऽनङ्गनामा त्रिकण्टकी । स्वस्तिकः कुटिलारूपः कृष्णःश्यामा जितेन्द्रियः । धर्मकृद्वामदेवश्च भ्रमरेहः सुचञ्चला ।हरिद्रापुरवेदी च दक्षपाणिस्त्रिरेखकः” श्रस्याधिष्ठातृदेवताध्यानादि यथा “ध्यानमस्य दकारस्य वक्ष्यते शृणु पार्वति! ।चतुर्भुजा पीतवस्त्रां नवयौवनसंश्रिताम । अनेकरत्न-घटितहारनुपूरशोभिताम् एवं ध्यात्व दकारन्तुतन्मन्त्रं दशधा जपेत् । त्रिशक्तिसहितं देवि! त्रिवि-न्दुसहितं तथा । आत्मादितत्त्वसंयुक्तं दकारं प्रणमा-न्थहम्” वर्णोद्धारतन्त्रम् । अस्य स्वरूपं यथा “दकारंशृणु चार्वहि! बतुर्वर्गप्रदायकम् । पञ्चदवमयं वर्णंपञ्चप्राणमयं सदा । त्रिशक्तिसहितं देवि! त्रिविन्दुसहितं यदा । व्यात्मादितत्त्रसंयक्तं स्वयं परमकुण्डली ।रक्तविद्युल्लताकार टकरि हृदि भावयेत्” कामधेनुमन्त्रम् ।ताव्यादौ अस्व प्रयोगे सौख्यं फलम् । दोघः सौख्यंमुदं नः” वृत्त० र० टी० उक्तेः । मावृकान्वासेऽस्यवामगुल्फे न्यास्यः ।
द
पु०
 दैप्--शुद्धो दा--दाने टो--खण्डने वा क दद--दानेबा० ड वा । १ पर्वते २ दत्ते ३ दातरि च मेदि० ।४ कलत्रे
न०
 एकाक्षरकोषः । दो--खण्डने सम्प० भावेक्विप् । ५ खण्डने ६ रक्षणे च स्त्री मेदि० ।“दाददोदुद्ददुद्दादीदादादोदूददीददोः । दुद्दादं दददे दुद्दे-ददाददददोऽददः” माघः अस्य मल्लिनाथवाख्यायामर्थविशेषा बोध्याः । “स्मरशापावधिदां सरस्वतीम्” कुमा०“करिणां मुदे सनलदा नलदाः” किरा० । “स्यादस्या-नलदं विना न दलने तापस्य कोऽपि क्षमः” “दे!वःपतिर्विदुवि नैषधराजगत्याः” नैषधम् । हे विदुषिदेविद्वज्जने दात्रि! वो वरुणः इति वरुणपक्षे च्छेदः ।
Capeller
German
1. द (—°) gebend, verleihend.
2. द (—°) abschneidend, vernichtend.
Grassman
German
(dá), gebend [von 1. dā durch Suffix a], enthalten in draviṇo-dá u. s. w.
Burnouf
French
द द 32ᵉ lettre et 3ᵉ dentale de l'alphabet sanscrit.
Elle répond au द्, et qqf. au त्, à l' ल् ou même au ज़्
des autres langues âryennes.
द द (दा) [à la fin des composés] qui donne
(दो) qui coupe.
M. montagne, cf. त। -- N. femme, cf.
दम्। -- F. दा purification
préservation
repentir.
Stchoupak
French
द-
ag. ifc. qui donne, accorde, confère, enseigne, indique qqch. (ou
à qq'un, rare).