तॄ (tRR)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
Englishतॄ r. 1st cl. (तरति)
1. To pass over or across.
2. To pass or float over,
to navigate.
3. To float or swim.
4. To overcome, to surpass,
With अव prefixed, To descend, as from heaven. With आङ्, To
cross by a boat, &c. With उत्, a To pass over or above
b To
answer
c To land, to arrive at the opposite shore. With दुर्, To
cross with difficulty. With निर्, To cross safely, to obtain salvation.
With प्र, To excel or surpass. With वि, a To pass from
b To relin-
quish, to give, to give away, to give alms. With सम् To swim over.
भ्वा-पर-सक-सेट् ।
Yates
EnglishWilson
Englishतॄ r. 1st cl. (तरति)
1 To pass over or across.
2 To pass or float over, to navigate.
3 To float or swim.
4 To overcome, to surpass.
With अव prefixed, To descend, as from heaven.
With आङ्, To cross by a boat, &c.
With उत्,
^a To pass over or above
^b To answer.
^c To land, to arrive at the opposite shore.
With दुर्, To cross with difficulty.
With निर्, To cross safely, to obtain salvation.
With प्र, To excel or surpass.
With वि,
^a To pass from
^b To relinquish, to give, to give away, to give alms.
With सम्, To swim over.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte
Englishतॄ [t]ॄ, 1 (तरति, ततार, अतारीत्, तरि-री-ष्यति, तीर्ण)
To cross over, cross
केनोडुपेन परलोकनदीं तरिष्ये 8.23
स तीर्त्वा कपिशाम् 4.38
4.77.
(a) To cross over, traverse (as a way)
(अध्वानं) ततार ताराधिपखण्डधारी 7.48
19. (b) To sail across, navigate (as a river).
To float, swim
शिला तरिष्यत्युदके न पर्णम् 12.77
Bṛi. 8.14.
(a) To get over, surmount, overcome, overpower
धीरा हि तरन्त्यापदम् 175
कृच्छ्रं महत्तीर्णः 14.6
4.1
18.58
11.34. (b) To subdue, destroy, become master of.
To go to the end of, master completely
ततार विद्या 3.3.
To fulfil, accomplish, perform (as a promise)
दैवात्तीर्णप्रतिज्ञः 4.12.
To be saved or rescued, escape from
गावो वर्षभयात्तीर्णा वयं तीर्णा महाभयात् Hariv.
To acquire, gain
मनोजवा अयमान आयसीमतरत् पुरम् 8.1.8.
To move forward rapidly.
To fill completely, pervade.
To live through (a definite period).
To deliver, liberate from.
To strive together, compete. -Pass. (तीर्यते) To be crossed (तारयति-ते)
To carry or lead over
तारयस्व च मां गङ्गाम् 7.46.29.
To cause to arrive at
नः पिता यो$स्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसीति Praśna 6.8.
To save, rescue, deliver, liberate. -Desid. (तितीर्षति, तित- रिषति, तितरीषति) To wish to cross
दोर्भ्यां तितीर्षति तरङ्गवतीभुजङ्गम् K.P.* 1.
Apte 1890
Englishतॄ {c1c} P. (तरति, ततार, अतारीत्, तरिरी-ष्यति, तीर्ण) 1 To cross over, cross
केनोडुपेन परलोकनदीं तरिष्ये Mk. 8. 23
स तीर्त्वा कपिशां R. 4. 38
Ms. 4. 77.
2 (a) To cross over, traverse (as a way)
Ku. 7. 48
Me. 19. (b) To sail across, navigate (as a river).
3 To float, swim
शिला तरिष्यत्युदके न पर्णं Bk. 12. 77.
4 (a) To get over, surmount, overcome, overpower
धीरा हि तरंत्यापदं K. 175
कृच्छ्रं महत्तीर्ण. R. 14. 6
Pt. 4. 1
Bg. 18. 58
Ms. 11. 34. (b) To subdue, destroy, become master of.
5 To go to the end of, master completely
R. 3. 30.
6 To fulfil, accomplish, perform (as a promise)
दैवात्तीर्णप्रतिज्ञः Mu. 4. 12.
7 To be saved or rescued, escape from
गावो वर्षभयात्तीर्णा वयं तीर्णा महाभयात् Hariv.
8 To acquire, gain.
9 To move forward rapidly.
10 To fill completely, pervade.
11 To live through (a definite period).
12 To deliver, liberate from.
13 To strive together, compete.
Pass. (तीर्यते) To be crossed &c.
Caus. (तारयति-ते) 1 To carry or lead over.
2 To cause to arrive at.
3 To save, rescue, deliver, liberate.
Desid. (तितीर्षति. तितरिषति, तितरीषति) To wish to cross &c.
दोर्भ्यां तितीर्षति तरंगवतीभुजंगं K. P. 10.
Monier Williams Cologne
Englishतॄ 1. (rarely Ā.) त॑रति (Subj. त॑रत् अ॑तरत्, त॑रत् तर॑ध्यै, °रीष॑नि, )
5. तरुते (x, 76, 2
1. तुर्याम, v )
3. तितर्ति (BhP.
ति॑त्रतस्, ii, 31, 2
तुतुर्या॑त्, v
viii),
with prepositions chiefly 6. Ā.
(तिर॑ते Subj. तिराति अ॑तिरत्, तिर॑त् ति॑रम्, ति॑रे,
अ॑तारीत्, i, vii
1. °रिष्म, i, vii, °रिम, viii, 13, 21
त॑रुषन्ते, v, °त i, °षेम, vii [cf. iii, 1, 85, ]
Ā. and -तारि,
अतार्षीत्,
°षम्,
pf. ततार,
3. तितिरुर्, i
तेरिथ, °रतुर्, vi, 4, 122
तितिर्व॑स् ततरु॑षस्,
fut. तरिष्यति, °रीष्°, तरिता, °रीता [cf. प्र-त॑र्°] vii, 2, 38
त॑रुता, i
Prec. तीर्यात्, तरिषीष्ट,
तर्तुम्,
°रीत्°, iv °रित्°, i
v
तीर्त्वा॑,
-तू॑र्य See वि-)
to pass across or over, cross over (a river), sail across,
to float, swim, lxxx, 14
xii
to get through, attain an end or aim, live through (a definite period), study to the end,
to fulfil, accomplish, perform, i
to surpass, overcome, subdue, escape,
to acquire, gain, viii, 100, 8
xii
Ā. to contend, compete, i, 132, 5
to carry through or over, save, vii, 18, 6
i, iii :
तारयति (p. °र॑यत्) to carry or lead over or across,
to cause to arrive at, xviii
vi, 8
to rescue, save, liberate from (abl. ),
:
तितीर्षति (also तितरिषति, °रीष्°, vii, 2, 41
Ā. तितीर्षमाण, xiii, 2598)
to wish to cross or reach by crossing,
iv :
तर्तरीति (2. °रीथस्
त॑रिल्रतस् [Pāṇ. vii, 4, 65]
See also वि-
तातर्ति, 92, Sch.)
to reach the end by passing or running or living through,
Monier Williams 1872
Englishतॄ तॄ, cl. 1. P. (ep. also A., Ved. also
cl. 6.) तरति, -ते, ततार (2nd sing. तेरिथ,
3rd du. तेरतुस्, 3rd pl. तेरुस्), तरिष्यति or त-
रीष्यति, अतारीत्, तरितुम् or तरीतुम् or तर्तुम्
[the following are Vedic forms, some of them
occurring also in epic poetry
तिरति when preceded
by prep.
तितर्ति, part. तित्रत्
तीर्यति, -ते
तुर्यात्,
तुतुर्यात्
Aor. तारिषत्, अतारिम, तरीत्
तरु-
षेम in Ṛg-veda VII. 48, 2, Pāṇ. III. 1, 85,
तरुषन्त, तरुषन्ते
तितिरुस्, part. तितिर्वस्
gen. ततरुषस्
inf. तरध्यै]
to pass across
or over, cross over (a river), sail across, navigate
to
float, swim
to move on rapidly
to get through,
attain an end or aim
to pervade
to come to the
end of
to live through (a definite period)
to fulfil,
accomplish, perform
to surpass, overcome, over-
power, subdue, destroy, become master of
to ac-
quire, gain
to escape (with acc.)
to be saved or
rescued
to escape from a danger (with abl.)
to
carry through or over, transport, save, liberate from
to strive or contend together, to compete: Caus. P.
तारयति, -यितुम्, to carry or lead over or across
to cause to arrive at
to rescue, save, liberate [cf. rt.
त्रै]: Desid. तितीर्षति, तितरिषति, तितरीषति,
to wish to cross: Intens. तेतीर्यते, तातरीति or ता-
तर्ति (Ved. pres. part. तरित्रत्), to pass completely
through, make a way through, pervade
[cf. 1. तुर्, तुल्,
तुर्व्
तर at p. 365: Zend tarō, ‘over:’ Gr. τερ-
έ-ω, τέρ-ε-τρο-ν, τέρ-θρο-ν, τέρ-μα, τέρμων, τέρμ-
ιο-ς, τερμιό-ει-ς, τείρ-ω, τρύ-ω, τρί-βω, τρύ-χ-ω,
τέρ-ην, τι-τρά-ω, τι-τραίν-ω, τέρ-α-ς, τορ-ό-ς, τόρ-
ο-ς, τόρ-νο-ς, τορ-ύνη, τορ-εύ-ω, τρῦ-μα, τρῶ-μα,
τρῆ-μα, τέλος, τέλλω (‘to rise’), τηρέω (caus.),
τρῡτάνη
perhaps also Τάρᾱς, Τρο-ία, Τροιζήν,
τελέω, τέλειος, τελευτή, τᾶλις, θραύ-ω, τραῦ-μα
θλά-ω, θλίβ-ω: Lat. ter-mo, ter-men, ter-minu-s,
ter-o, ter-e(t)-s, ter-e-bra, trib-ula, tribulare, trī-
ti-cu-m, in-tra-re, peni-tra-re, ex-tra-re, trans:
Umbr. termnu, traf = trans: Osc. teremenniu§:
Sabin. terentum, Terentius, tur-unda, tru-a,
‘a ladle
’ trāme(t)-s, Tras-im-enu-s, ‘the opposite,
ulterior:’ Goth. thair-ko, ‘a hole
’ thairh: Old
Germ. durh: Eng. through: Old Island. thrö-m,
‘margin:’ Old Germ. dru-m, ‘limit, border:’ Angl.
Sax. thrā-v-an: Old Germ. drā-y-an, ‘to turn,
whirl
’ thearl, thearm, thirel, thirlian, thole,
tholian, thaelian, for-thyldian: Slav. tre†-ti, try-
ti, ‘to rub:’ Lith. trī1n-ti, ‘to rub, file, polish,
bore
’ til-tas, ‘a bridge
’ tolùs, ‘long, distant:’
Hib. toir, ‘a pursuit
’ tor, ‘a pursuer
’ toramh,
‘pursuit
’ toras, ‘a journey
’ teirin, ‘a descent
’
tearnadh, ‘descending
’ tarradh, ‘protection
’
tarthadoir, ‘a saviour.’]
Macdonell
Englishतॄ TṜ, Ⅰ. tára, Ⅵ. tirá (V.), cross (tr. and 🞄int.)
traverse
cross over to (ac.)
float
🞄get to the end of, accomplish
fly along (horse)
🞄fulfil
pass through, overcome, escape: pp. 🞄tīrṇa, passed over, crossed, traversed
having 🞄crossed (± ac.)
having thoroughly studied
🞄cs. tāraya, take across (ac.)
save, rescue, or 🞄deliver from (ab.)
des. titīrṣa, wish to 🞄cross, to (ac.)
intv. tartarīti or tarītarīti, 🞄overcome all difficulties. ati, get across to, 🞄attain
overcome, escape (ac.). vi‿ati, cross 🞄beyond, overcome. ava, descend, to (ac., lc.), 🞄from (ab.)
come down to earth, become incarnate 🞄(of gods)
appear, show itself
get 🞄over, recover from (an illness)
betake oneself 🞄to, arrive at, attain: darśanapatham —, 🞄come into view
siddhipatham —, be fulfilled
🞄pramāṇapathaṃ na —, admit of no proof: 🞄pp. avatīrṇa, having come to (ac.) from (ab., 🞄—°)
having become incarnate, owing to or in 🞄the form of (—°)
cs. cause to descend or alight
🞄bring down, take off (clothes etc.)
remove
🞄aver (eye) from (ab.)
introduce
perform: 🞄pp. -tārita. sam-ava, having descended
🞄cs. cause to descend from (ab.). ā, overcome
🞄increase, extent
glorify. ud, come out of 🞄(ab.)
emerge from (water)
escape from (ab.)
🞄descend
alight, put up at (lc.)
cross over 🞄to (ac.)
get over, overcome: pp. -uttīrṇa, 🞄with act. or ps. meaning (gnly. —° or with ab.)
🞄cs. raise, fetch, help, or let, out of (ab.)
deliver 🞄from (ab.)
cause to descend from (ab.)
🞄take off (clothes etc.)
unload (wares)
take 🞄across. pra‿ud, emerge from the water (ab.)
🞄pass over, cross. sam-ud, step out of the 🞄water (ab.)
come out of (ab.)
escape from 🞄(ab.)
crosss. nis, escape from (ab.)
cross 🞄over
overcome, get rid of
clear oneself of 🞄(an accusation): pp. with act. & ps. mg.
cs. 🞄save or deliver from (ab.). pra, take to the 🞄water, cross (ac.)
further, promote, increase
🞄prolong (life)
cs. extend, prolong (life)
mislead, 🞄deceive
lead away, persuade to (d., lc.). 🞄vi-pra, cs. deceive. vi, traverse
grant, 🞄afford, bestow
give away
give in marriage
🞄produce
perform
fight (battles): pp. gnly. 🞄ps.
having penetrated beyond (ac.). pra-vi, 🞄bestow. sam, cross to (ac.)
traverse (a 🞄path) together
be saved from (only pp.)
cs. 🞄take across, save from (ab.)
rescue from all 🞄dangers.
Benfey
Englishतॄ तॄ, i. 1, Par. (sometimes also Ātm. ,
MBh. 1, 6184).
1. To pass over, Man.
4, 194
to cross, Man. 4, 77.
2. To
hasten, Śāk. d. 8, v. r.
3. To accom-
plish, Rām. 6, 100, 14.
4. To fulfil,
Rām. 2, 25, 41.
5. To overcome, MBh.
2, 669.
6. To conquer, Rām. 2, 53, 26.
7. To be saved, MBh. 14, 44.
8. To
save, MBh. 1, 8369. Ptcple. of the pf.
pass. तीर्ण,
1. Passed over, Prab. 92,
15.
2. Having passed over, Rām. 2,
55, 22
5, 15, 23.
दुस्-, ,
णा, 1. difficult to be crossed, MBh. 5,
7368. 2. impenetrable, Rām. 5, 76,
10. Ptcple of the fut. pass. तर्तव्य,
MBh. 7, 4706. तार्य, Toll at a ferry,
Man. 8, 405. Infin. तरीतुम्, Rām. 4,
44, 77
तरितुम्, Rām. 5, 74, 18
तर्तुम्,
MBh. 1, 6142. Caus. तारय,
1. To
bring over, MBh. 1, 5853.
2. To save,
MBh. 5, 1470
to release, Man. 4, 228.
Desider. तितीर्ष, To desire to pass over,
Bhāg. P. 4, 22, 40. -- With the prep.
अति अति,
1. To cross, Bhāg. P. 6, 9, 21.
2. To attain, Hit. iv. d. 85
Bhāg. P. 5,
13, 20.
3. To overcome, MBh. 12, 4053.
Desider. To desire to overcome, Bhāg. P.
1, 2, 3. -- With व्यति वि-अति, To overcome,
Bhag. 2, 52. -- With अनु अनु, pass.
तीर्य, To lay down, MBh. 7, 8721. --
With अभि अभि, To attain, MBh. 7,
280. -- With अव अव,
1. To descend,
Rām. 2, 45, 17
used especially of deities
who descend from heaven to be born
as men, MBh. 1, 2509.
2. To betake
one's-self, MBh. 3, 10015.
3. To over-
come, Kathās. 24, 194. Caus.
1. To
cause to descend, MBh. 1, 4327
3,
9917
to lead down, Rām. 2, 103, 23
to lead to, MBh. 5, 4395.
2. To take
off, Rām. 4, 19, 29.
3. To introduce,
Rājat. 5, 32.
4. To perform, Rājat. 2,
58. -- With समव सम्-अव, Caus. To
cause to descend, MBh. 1, 4326. -- With
उद् उद्,
1. To get out, MBh. 3, 211
to get out of water, MBh. 1, 6750.
2. To descend, Lass. 5, 7.
3. To
pass over, MBh. 2, 795.
4. To over-
come, Hariv. 14227.
5. To abandon,
MBh. 3, 2042. उत्तीर्ण, Learned, MBh.
4, 1408. Caus.
1. To fetch out, Rām.
4, 52, 15.
2. To vomit, Man. 11, 160.
3. To save, to deliver, MBh. 3, 8306
Rām. 1, 43, 4 Gorr.
4. To cause to
descend, Pañc. 187, 13.
5. To take
off, Lass. 22, 3.
6. To bring over,
Pañc. 226, 15. Desider. To wish to
cross, MBh. 15, 1878. -- With प्रोद्
प्र-उद्, To pass over, Rājat. 3, 71. --
With प्रत्युद् प्रति-उद्,
1. To get again
out (as from water), Rām. 2, 111, 37.
2.
To betake one's-self, Rām. 2, 103, 28. --
With समुद् सम्-उद्,
1. To get out,
Yājñ. 3, 7.
2. To be saved, MBh. 13,
6676.
3. To pass over, Rājat. 3, 344. --
With निस् निस्,
1. To be saved, MBh.
3, 15561.
2. To pass over, Bhartṛ. 3,
5.
3. To pass, MBh. 13, 5155.
4. To
accomplish, Lass. 4, 2.
5. To over-
come, MBh. 12, 1566.
6. To expiate,
Bhāg. P. 3, 16, 30.
7. To settle, Yājñ.
2, 9. Caus. To release, Man. 3, 98.
Desider. To desire to pass over,
Bhāg. P. 1, 1, 22. -- With प्र प्र,
1. To pass
over, MBh. 4, 1546.
2. To propagate,
MBh. 3, 8149. Caus.
1. To extend,
MBh. 3, 8647.
2. To persuade, Kathās.
26, 243.
3. To deceive, Mṛcch. 82,
2. -- With विप्र वि-प्र, To deceive, Śatr.
10, 121. -- With वि वि,
1. To cross, Ragh.
6, 77.
2. To grant, MBh. 1, 4498
to
favour with (with acc.), Pañc. 127,
21
to allow, MBh. 3, 1681.
3. To
give (as medicine), Suśr. 2, 337, 9.
4.
To give away, Bhartṛ. 3, 86.
5. To
perform, Bhāg. P. 3, 15, 24
to fight (a
battle), Rājat. 5, 135.
6. To produce,
Kir. 5, 31. -- With सम् सम्, To cross,
MBh. 1, 5887.
2. To overcome, MBh.
12, 11161.
3. To attain, Rām. 5, 35, 5.
4. To be saved, Rājat. 4, 528.
5. To
save, MBh. 13, 4155. Caus.
1. To
bring over, Rām. 2, 89, 8.
2. To save,
Man. 9, 139.
3. To persuade, MBh. 14,
2310.
4. To deceive, Kām. Nītis. 14, 4.
-- Cf. τερέω τέρετρον τορός, τόρος, τορέω, τορεύω, τιτράω, τετραίνω, τρῆμα, τρῦμα, τιτρώσκω, τρῶμα, τέλος
(end), τέλλω
(to rise), τηρέω (Causal), τρῡτάνη (i. e.
ταρ + ῡταν + ο cf. ved. तरूतृ and तुल्),
etc.: Lat. terminus
cf. तुल्, त्रा।
Shabdartha Kaustubha
Kannadaतॄ -प्लवनतरणयोः (भ्वा० पर० सक० से०)तरति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತೇಲಾಡು /ಈಜು
प्रयोगाः - > "सर्वद्रव्याभेद्यं लघ्वम्भसि तरति रश्मिवत् स्निग्धम्"
उल्लेखाः - > बृहत्सं० ८०-१४
तॄ -प्लवनतरणयोः (भ्वा० पर० सक० से०)तरति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ದಾರಿಯನ್ನು ದಾಟು /ಮುಂದೆ ಸಾಗು /ಮುಂದೆ ನಡೆ
प्रयोगाः - > "अध्वानमध्वान्तविकारलङ्घ्यस्ततार ताराधिपखण्डधारी"
उल्लेखाः - > कुमा० ७-४८
तॄ -प्लवनतरणयोः (भ्वा० पर० सक० से०)तरति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ನದಿಯನ್ನು ದಾಟು /ನದಿಯ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಮುಟ್ಟು
तॄ -प्लवनतरणयोः (भ्वा० पर० सक० से०)तरति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಗುರಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟು /ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸು
L R Vaidya
EnglishtF {% vt. 1P (pp. तीर्ण
pres. तरति
pass. तीर्यते
desid. तितीर्षति, तितिरिषति, तितिरीषति) %} 1. To cross over, न बाहुभ्यां नदीं तरेत् M.iv.77, केनोडुपेन परलोकनदीं तरिष्ये Mrich.viii.
2. to float, to swim, शिला तरिष्यत्युदके न पर्णम् Bt.xii.77
3. to come to the end of, to get over, सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यति Bg.xviii.58, R.xiv.6, M.xi.34
4. to accomplish, to attain, e.g. प्रतिज्ञेयं मया तीर्णा
5. to be saved, to escape from, e.g. तपोभिः क्रतुभिश्चैव … तरंति नित्यं पुरुषा ये स्म पापानि कुर्वते.With अति-, 1. to cross over
2. to overcome, Bg.xiii.25.With अव-, 1. to descend, शैलराजावतीर्णां जह्नोः कन्याम् Megh.i.50, R.i.54, xiii.68
2. to enter, to enter into, to come to, Sis.ix.32
3. to overcome
4. to descend into the world of mortals in the shape of a mortal.With उद्-, 1. to get out of, to rise from, R.ii.17
2. to overcome, e.g. रोगोत्तीर्ण, विरहोत्तीर्ण
3. to cross over, उदतारीदुदन्वंतम् Bt.xv.10, R.xii.71, xvi.33.With निस्-, 1. to cross over
2. to accomplish, to attain
3. to get over, to pass over, to go to the end of, R.iii.7.With प्र-, to cross over.With वि-, 1. to cross over, to go beyond, R.vi.77
2. to give, to grant, to bestow on, to favour with, निवासहेतोरुटजं वितेरुः R.xiv.81, वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे Ut.ii.
3. to cause, ज्योत्स्नाशंकामिह वितरंति हंसश्येनी Kir.v.31.With व्यति-, to overcome.With सम्-, 1. to cross over
2. to float
3. to get over, to go to the end of.
Bopp
Latinतॄ 1. P. interdum A. (Praet. redupl. ततार, तेरिम, gr. 448.
part. pass. तीर्ण) transgredi, trajicere. RAM. II. 53. 17.:
तेरुर् इक्षुमतीन् नदीम्
BH. 18. 58.: सर्वदुर्गाणि…
तरिष्यसि
R. Schl. I. 25. 16.: श्वस् तरिष्यामहे वयम्
BR. 3. 4.: तरध्वम् प्लववन् मया
NALOD. 3. 34.: स्वरो-
षजलधिन् तरन्. प्रतिज्ञान् तर्तुम् fidem exsolvere,
promissum servare. R. Schl. I. 68. 9. -- Caus. (तारया-
मि)
1) facere ut alqs transgrediatur, trajicere, transve-
here. MAH. 1. 5853.: तारयामास…गङ्गान् नावा नरर्ष-
भान्
4230.: तार्यमाणो यमुनाम्.
2) servare, liberare,
facere ut alqs trajiciat periculum, infortunium, dolorem
etc. (cf. तर्तुम् आपदम् BR. 1. 34.) BR. 3. 4.: इह वा
तारयेद् दुर्गाद् उत वा प्रेत्य तारयेत्
SA. 7. 15.: तार-
यिष्यति वः सर्वान्. (Vera radicis forma est तर्
cf.
lat. ter-minus, v. gr. comp. 478., trans, in-trare, pene-
trare, tero, ter-e-bra
gr.
τέϱ-μα, τέϱ-ϑϱον, τεϱέω, τέϱ-ε-τϱον, τοϱεύω, τιτϱάω, τιτϱαίνω, τιτϱώσϰω
τέϱασ,
quod naturam transgreditur, cf. अद्भुत
τηϱέω =
तारयामि
goth. thair-kô foramen, thair-h per, v. ति-
रस्
lith. triniù tero
slav. trû id.
hib. tar, tair, tri, v.
तिरस् ex तरस्
toir «a pursuit, diligent search, pur-
suers, aid, help»
tór «a pursuer»
tóramh «pursuit»
toras «a journey»
teirin «a descent» (v. तरण et तॄ
praef. अव)
tearnadh «descending», tearanaim «I des-
cend»
tarradh «protection»
tur «a journey, a tour, a
search»
tarthaighim «I assist, defend, protect»
tartha-
doir «a saviour»
v. त्रै, त्रा. Mutato r in l: gr.
τέλος, τέλλω, τηλοῦ
lat. telum, a penetrando dictum
lith.
til-tas pons, tolùs longinquus, distans
v. तिल्.
c. अति i. q. simpl. BH. 13. 25.: अतितरन्ति मृत्युम्.
c. अति praef. वि id. BH. 2. 52.
c. अव descendere. IN. 2. 16.: अवतीर्य रथोत्तमात्
H. 3.
1. N. 21. 18. MAH. 3. 1889.: नरनारायणौ…अवतीर्णौ
तौ पृथ्वीम्. -- Caus. facere ut alqus descendat
de-
mere, tollere, auferre. MAH. 3. 9917.: गङ्गाम् अवतार-
यामास
DR. 8. 33.: द्रौपदीम् अवतार्य (रथात्)
MAH.
4. 164.: ज्यापाशन् धनुषस् तस्य भीमसेनोऽवता-
रयत्. Avertere oculos. RAGH. 6. 30.: अङ्गराजाद् अव-
तार्य चक्षुः.
c. उत्
1) transgredi, trajicere. N. 12. 112.: उत्तरन्तन्
(sic legendum pro उत्तरन् तन्) नदीं रम्याम्
RAGH.
12. 71.: तेनो ऽत्तीर्य पथा लङ्काम्.
2) egredi, emer-
gere. RAGH. 2. 17.: पल्वलोत्तीर्णवराहयूथ
MAH. 3.
211.: जलाद् उत्तीर्य. -- Caus.
1) servare. MAH. 8306.:
उत्तारयति सन्तत्या दश पूर्वान् दशा ऽपरान्.
2) evo-
mere. MAN. 11. 160.: अज्ञानभुक्तन् तू ऽत्तार्यम्.
c. उत् praef. प्रति c. ablat. egredi
descendere. R. Schl.
II. 103. 31.: प्रत्युत्तीर्य नदीतटात्.
c. उत् praef. सम्
1) transgredi. BHATT. 6. 59.: समुत्त-
रन्ताव् अव्यथ्यौ नदान्.
2) c. ablat. egredi. MAH. 1.
3283.: जलात् समुत्तीर्य कन्यास् ताः.
c. निस्
1) transgredi. RAGH. 3. 7.: निस्तीर्यच दोहद-
व्यथाम्
HIT. 68. 4.: स निस्तरति दुर्गाणि. -- Caus.
servare, liberare. MAN. 3. 98.: निस्तारयति दुर्गाच्च म-
हतश्चा ऽपि किल्विषात्.
c. प्र extendere, dilatare. MAH. 3. 8149.: प्रतरेच्च कुलम्
पुण्यम्
RIG. - V. 25. 12.: प्र ण आयूंषि तारिषत् «no-
stras vitas longas faciat»
33. 13.: प्र स्वाम् मतिम् अ-
तिरत् (= अतरत्). -- ATM. crescere. RIG. - V. 104.
4.: प्र पूर्वाभिस् तिरते राष्टि शूरः «implentibus eum
aquis crescit et splendet heros. -- Caus. extendere.
MAH. 3. 8647.: एषा भागीरथी पुण्या…प्रतार्यमाणा कू-
टेषु.
2) decipere. MR. 161. 10.: किम् माम् प्रतारयसि.
c. वि concedere, dare. N. 26. 24.: स्वम् अंशम् वितरा-
मि ते
28.: यो मे वितरसि प्राणान्. MAH. 1. 4498. A.
3. 47.
c. सम् i. q. simpl. H. 1. 14.: सन्तीर्य दूरपारम् भुजप्लवैः
MAN. 9. 161.: सन्तरन् जलम्
BH. 4. 36. -- Caus.
1) traducere. R. Schl. II. 89. 8.: गङ्गाम्…सन्तारयन्तु
नः.
2) ferre, portare, vehere. MAH. 3. 10857.: माद्री-
नन्दनकाव् उभौ दुर्गे सन्तारयिष्यामि यत्रा ऽशक्तौ
भविष्यतः.
3) servare. MAN. 9. 139.: दौहित्रोऽपि ह्य्
अमुत्रै ऽनं सन्तारयति.
Kridanta Forms
Sanskritतॄ (तॄ꣡ प्लवनतरणयोः - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = तरणम्
अनीयर् = तरणीयः - तरणीया
ण्वुल् = तारकः - तारिका
तुमुँन् = तरितुम् / तरीतुम्
तव्य = तरितव्यः / तरीतव्यः - तरितव्या / तरीतव्या
तृच् = तरिता / तरीता - तरित्री / तरीत्री
क्त्वा = तीर्त्वा
ल्यप् = प्रतीर्य
क्तवतुँ = तीर्णवान् - तीर्णवती
क्त = तीर्णः - तीर्णा
शतृँ = तरन् - तरन्ती
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit तर्
तॄ
प्लवन-तरणयोः
भ्वादिः
सकर्मकः
सेट्
परस्मैपदी
तरति
ॠकारान्तः
धातुप्रदीपः
Sanskritतॄ प्लवन, तरणयोः
- तरति । ततार । तेरतुः । तेरुः । तरिता । तरीता । अतारीत् । तितरिषति । तितरीषति । तितीर्षति । तीर्णः । तीर्णवान् । तीर्त्वा । तरः । आतरः । आतरिकः ।। 977 ।।
Wordnet
Sanskrit लङ्घ्, उत्क्रम्, प्रक्रम्, अति-इ, अतिक्रम्, आक्रम्, तॄ, अतितॄ, अभ्युत्तॄ, निस्तॄ, प्रतॄ, प्रोत्तॄ, वितॄ
उत्प्लवनपूर्वकः एकस्मात् स्थानात् अन्यस्थानसंयोगानुकूलः व्यापारः।
"वयं पाठशलां गन्तुम् एकं सरः लङ्घामः।"
उत्तृ, प्लु, तॄ
जले हस्तपादविचलनेन शरीरस्य तरणानुकूलः व्यापारः।
"रामः नदीम् उत्तरति।"
प्लु, तॄ
जलकल्लोले विधूननपूर्वकः गमनानुकूलः व्यापारः।
"समुद्रे नौः प्लवते।"
प्लु, तॄ
जलस्य प्रस्तरे मज्जनाभावे प्लवनानुकूलः व्यापारः।
"तडागे एकः शवः प्लवते।"
तॄ, उत्तॄ, अतितॄ, लङ्घ्, विलङ्घ्, अत्ये, अतिक्रम्, आक्रम्, क्रम्, विया, अतिवृत्, अतिपृ
जलाशयादीनां एकस्य तीरस्य त्यजनानुकूलः अन्यतीरसंयोगानुकूलः व्यापारः।
"सः गङ्गां तरति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritवाचस्पत्यम्
Sanskritतॄ तरणे प्लवने अभिभवे च प० सेट् । तरति अ-तारीत् । ततार । “तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेनयजते” तरति शोकमात्मविद्” श्रुतिः शत० ब्रा० १४ । ७ । १ । २२“ततार ताराधिपखण्डधारी” कुमा० “क्रमेणतस्मिन्नथ तीर्णदृक्पथे” नैष० । तेरतुः । तरीरितातरि(री)ष्यति । तीर्य्यात् । तरीतुं तरितुं तीर्त्त्वातीर्य्यते । तारयति तितीर्षति । “तितीर्षुर्दुस्तरंमोहात्” रघुः । “ताञ्च तर्तुं प्रयच्छामीमित्यत्रार्षः इडभावः ।अति + अतिक्रम्य गमने । “खर्गानतितरन्ति ते” हितो० ।“न यस्य कश्चातितितर्त्ति मायाम्” भाग०८ । ५ । ३० । यङ्-लुङोरूपम् ।वि + अति + विशेषेण अतिक्रमे । “यदा ते मोहकलिलं बुद्धि-र्व्यतितरिष्यति” गीता ।अभि + उल्लङ्घने । “कथं नाभ्यतरामस्तां पाण्डवानामनीकिनीम्” भा० द्रो० २८० ।अव + अवनमने । “अथोरुदेशादवतार्य्य पादम्” कुमा० ।अवतारः । “अवतरतः सिद्धिपरं शब्दस्य मनोरथस्य वा”मालविकाग्नि० ।उद् + उत्थाने अक० । “सपल्वलोत्तीर्णवराहयूथम्” रघुः ।उल्लङ्घने । “उदतारीदुदन्वन्तम्” “उदतारिषु-रम्भोधिम्” भट्टिः ।निस् + निःशेषेण तरणे । “कथञ्च निस्तरेयास्मात्” भा० व० १५५६६ श्लो० ।वि + दाने । “तडिल्लेखालक्ष्मीर्वितरति पताकावलिरियम्”“ज्योत्स्ना शङ्कामिह वितरति” १ किरा० ।सम् + सम्यक् तरणे (साँतार देओया) ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskritतॄ प्लवन, तरणयोः
- (अर्थविवरणम्) प्लवनं मज्जनम्
, (अर्थविवरणम्) तरणं लङ्घनम्
तरति तारकः वृतो वा (7238) इतीटोऽलिटि वा दीर्घः तरिता, तरीता, तेरिथ न लिङि (72 39) तरिषीष्ट त्वया सिचि परस्मैपदेषु (द्र0 7240) न दीर्घः अतारिष्टाम् इट् सनि वा (7241) तितीर्षति, तितरिषति, तितरीषति, तॄफलभज (64122) इत्येत्वाभ्यासलोपौ तेरुः संज्ञायांभृतॄ (3246) इति खच् रथन्तरं साम अवे तॄस्त्रोर्घञ् (33120)अवतार भिदादौ (गण0 33104) तारा ण्यन्तादचि (द्र0 31134) तारो गुणः रदाभ्यां निष्ठातो नः (8442) तीर्ण ऋकारल्वादिभ्यः क्तिन्निष्ठावत् (3394) काशिका) तीर्णिः पातॄतुदिवचि (उ027) इति थक् तीर्थम् अर्तिसृधृ (उ02102) इति तरणिः वॄकॄतॄ (तु0उ0 353) इत्युनन्-तरुणः त्रोरश्चलः (उ015) तालु वॄतॄवदि (तु0 उ0 362) इति सः- तर्ष कॄतॄकृपिभ्यः कीटन् (उ0 4185) तिरीटं शिरोऽलङ्कारः अरितॄस्तृ (तु0 उ0 3158) इतीः तरीः असुन् (दश0 उ0 949) तरस् भृमृशीतॄ (तु0 उ0 17) इत्युः-तरुः अण्डन् (उ01129) इति प्राक्प्रत्ययात् तरण्डः प्लवविशेषः त्रादिभ्यश्च (दश0 उ0 360) इत्यङ्गच्-तरङ्गी वीचिः पार तीर (10293) इत्यस्मात् तीरम् 940
धातुवृत्तिः
Sanskritतॄ (अर्थः) प्लवन, तरणयोः
उदात्तः परस्मैभाषा ( तरति ततार तेरतुः तेरुः तेरिथ तेरथुः तेर ततार ततर तेरिव) "ऋच्छत्यॄताम्'' इति गुणः, वृद्ध्या तु स्वविषये पूर्वविप्रतिषेधेनायं बाध्यते "तॄफलभजत्रपश्च''इति किति लिटि थलि च सेटि एत्वाभ्यासलोपौ ( तरिता तरीता तरिष्यति तरीष्यति ) ( सूत्रम्) वॄतो वा (इति सूत्रम्) इति इटो वा दीर्घः वृङ्वृञभ्यामॄदन्ताच्च परस्येटो वा दीर्घ इति सूत्रार्थः अत्र अलिटीत्यनुवृत्तेर्न लिटि दीर्घः ( अतरत् तरेत् ) आशिषि ( तीर्यात् ) "ॠत इद्धातोः'' इति इत्वरपरत्वयोः "हलि च'' इतिदीर्घः "इत्वोत्वाभ्यां गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेन'इत्युक्तत्वान् न तयोर्विषये इत्वम् (अतारीत् अतारिष्ठाम् अतारीः अतारिष्टम् अतारिष्ट ) "वृतः'' इतीटो दीर्घः "सिचि च परस्मैपदेषु'' इति बाध्यते ( तितीर्षति तितरिषति तितरीषति ) "वॄतो वा'' इत्यधिकृत्य "इट् सनि वा'' इति इटो विकल्पनात् "सनिग्रहगुहोश्च'' इति निषेधोऽत्र न भवति इडभावे "इको झल्'' इति सनः कित्त्वादगुणत्वे "ऋत'' इति इत्वरपरत्वयोः "हलि च'' इति दीर्घः इट्पक्षे "वॄतः'' इति दीर्घविकल्पनात् ( तातर्त्ति ) अभ्यासस्योरदत्वे हलादिशेषे "दीर्घोऽकितः'' इति दीर्घः "रुग्रिकौ च'' इति रुग्रिग्रीको न भवन्ति, "ऋतश्च'' इति तपरकरणेन ऋकारान्तस्याङ्गस्याभ्यासे तद्विधानात् (तातीर्त्तः तातिरति तातर्षि तातीर्थः) अगुणाविषये इत्वे रपरत्वं, हल्परत्वे तु दीर्घश्च लोटि (तातर्तु तातीर्त्तत् तातीर्ताम् तातिरतु तातीर्हि ) तातराणि तातङो ङित्त्वादगुणः, इत्वादि, लिङि तिप्सिपोर्हलङ्यादिलोपे ( अतातः अतातीर्त्ताम् अतातरुः ) अत्र "जुसि च'' इति गुणेन परत्वादित्वं बाध्यते ( तातीर्यात् तातीर्याताम् ) आशिषि सलोपाभावो विशेषः ( तातीर्यास्ताम् ) इत्यादि ( तारयतिअतीतरत् व्यतितरतेव्यतितेरेव्यतितरीता व्यतितरिष्यतेव्यतितरीष्यते व्यतितरताम् व्यत्यतरत व्यतितरेत व्यतितरिषीष्ट व्यतितीर्षीष्ट ) "लिङ्सिवोरात्मनेपदेषु'' इति ऋत इटो विकल्पनात् पक्षे इट् तस्य च दीर्घत्वं "न लिङि'' इति निषेधान्न भवति इडभावे "उश्च'' इति लिङ्सिचोः कित्त्वादगुण इत्यादि लुङ्यपि पूर्ववत् सिच इडभावे कित्त्वेत्वयोर्व्यत्यतीर्ष्टेति, इटपक्षे दीर्घविकल्पे (व्यत्यतरिष्ट, व्यत्यतरीष्ट) इत्यादि अयं च दीर्घाविकल्पः प्रकृतस्येट इति चिण्वदिटो न भवति, तेन (तारिता, तरिता, तरीता, तारिष्यते, तरिष्यते, तरीष्यते, ( इति त्रीणि रूपाणि भवन्ति लिङि शुद्धोऽपीट् पाक्षिकस्तस्य च न दीर्घ इति ( तारिषीष्ट, तरिषीष्ट तरीषीष्ट )इति त्रीणि रूपाणि लुङि त्वेकवचने (अतारि) अन्यत्र चिण्वदिट् (अतारिषाताम्) शुद्धो पुनरिटि दीर्घविकल्पनात् (अतरिषाताम्, अतरीषाताम् ) अयं चेट् "लिङ्सिचोरात्मनेपदेषु''इति पक्षे न भवति तदा "उश्च'' इति कित्त्वेत्वादौ अतीर्षातामित्यपीति चातूरूप्यं भवति ध्वमि चिण्वदिटि शुद्धेटश्च दीर्घादीर्घयोः "विभाषेटः'' इति मूर्द्धन्यविकल्पनात् ( आतारिध्वम्, अतारिढ्वम्, अतरिध्वम् अतरिढ्वम्, अतरीध्वम्, अतरीढ्वम्, ) इति षङ् रूपाणि इडभावे नित्ये मूर्द्धन्ये अतीर्ढ्वमिति आहत्य सप्त रूपाणि (रथन्तरम्) साम "सज्ञायां भृतॄवृजि''इति खच् (अवतारः) पक्षे, "अवे तॄस्त्रोर्घञ्'' इति करणाधिकरणयोर्घञ् (तीर्त्वा तीर्णः तीर्णवान् ) "श्र्युकः कीति'' इतीणिनषेधः निष्ठायामित्वरपरत्वदीर्घत्वेषु "रदाभ्याम्'' इति नत्वं तीर्णिः ॠत इकारः ॠल्वादिभ्यःक्तिन् निष्ठावत् भवति'इति नत्वम् ( तरुणः ) "ॠवृतॄजृदाभ्यि उनन्'' इति उनन् प्रत्ययः कवयः तरुणिमा इतीमनिचं प्रयुञ्जते नास्य लक्षणमस्ति तरुणी "वयसिप्रथमे'' इति ङीप् तलुनी सुरा कपिलकादीनां सज्ञाछन्दसोर्वा लत्वमापद्यतइति लत्वं, [ नञ्स्नञीकक्तरुणतलुनानामुपसंख्यानम् ] इति ङीप् नञ्स्नञीककः प्रत्यया इतरे प्रातिपदिकानि तरुः "भृमृतॄशि''इत्यादिनो प्रत्ययः तालु''तरतेर्लश्च''इति उण्प्रत्यये रेफस्य च लत्वम् तीर्थम् "पातॄतुदि'' इत्यादिना थे ॠत इत्वादि तर्ष उत्साहः तूर्योऽभिलाषः "वृतॄवदि'' इत्यादिना सः तरणिः "अर्त्तिवृतॄ'' इत्यादिना अनिप्रत्ययः 950
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“तॄ प्लवनतरणयोः”@} 2 प्लवनम् = मज्जनम्, तरणम् = लङ्घनम्।
‘अभिभवे च’ इति कविकल्पद्रुमे।
3 तारकः-रिका, 4 तारका, तारकः-रिका, 5 तितरिषकः-तितरीषकः-तितीर्षकः-र्षिका, 6 तेतिरकः-रिका
तरिता-तरीता-त्री, तारयिता-त्री, तितरिषिता-तितरीषिता-तितीर्षिता-त्री, तेतिरिता-त्री
7 तरन्- 8 समुत्तरन्-न्ती, तारयन्-न्ती, तितरिषन्- 9 तितरीषन्-तितीर्षन्-न्ती
तरिष्यन्-तरीष्यन्-न्ती-ती, तारयिष्यन्-न्ती-ती, तितरिषिष्यन्-तितरीषिष्यन्-तितीर्षिष्यन्-न्ती-ती
-- 10 व्यतितरमाणः, तारयमाणः, तारयिष्यमाणः, -- तेतीर्यमाणः, तेतिरिष्यमाणः
11 तीः-तिरौ-तिरः
-- -- -- 12 13 उत्तीर्णम्-तीर्णः-तीर्णवान्, तारितः, तितरिषितः-तितरीषितः-तितीर्षितः-तवान्, तेतिरितः-तवान्
तरः, 14 तेरिवान्, 15 सुतर्मा, 16 रथन्तरं 17, तारः-तितरिषुः-तितरीषुः- 18 तितीर्षुः-तेतिरः
तरितव्यम्-तरीतव्यम्, तारयितव्यम्, तितरिषितव्यम्-तितरीषितव्यम्-तितीर्षितव्यम्, तेतिरितव्यम्
तरणीयम्, तारणीयम्, तितरिषणीयम्-तितरीषणीयम्-तितीर्षणीयम्, तेतिरणीयम्
19 तार्यम्, तार्यम्, तितरिष्यम्-तितरीष्यम्-तितीर्ष्यम्, तेतीर्यम्
ईषत्तरः-दुस्तरः-सुतरः
-- -- तीर्यमाणः, तार्यमाणः, तितरिष्यमाणः-तितरीष्यमाणः-तितीर्ष्यमाणः, तेतीर्यमाणः
20 21 तरः, 22 अवतारः, तारः, तितरिषः-तितरीषः-तितीर्षः, तेतिरः
तरितुम्- 23 अवतरीतुम्, तारयितुम्, तितरिषितुम्-तितरीषितुम्-तितीर्षितुम्, तेतिरितुम्
24 तीर्णिः, 25 तारा, तारणा, तितरिषा-तितरीषा-तितीर्षा, तेतिरा
तरणम्, तारणम्, तितरिषणम्-तितरीषणम्-तितीर्षणम्, तेतिरणम्
26 तीर्त्वा, तारयित्वा, तितरिषित्वा-तितरीषित्वा-तितीर्षित्वा, तेतिरित्वा
वितीर्य, वितार्य, वितितरिष्य-वितितरीष्य-वितितीर्ष्य, वितेतीर्य
तारम् २, तीर्त्वा २, तारम् २, तारयित्वा २, तितरिषम् २-तितरीषम् २-तितीर्षम् २, तितरिषित्वा २-तितरीषित्वा २-तितीर्षित्वा २, तेतिरम् २
तेतिरित्वा २
27 इत्यनिप्रत्यये गुणः।
तरणिः = सूर्यः।]] तरणिः, 28 इत्युप्रत्ययः।
छायापुष्पफलार्थिनोऽमुं तरन्तीति तरुः = वृक्षः।]] तरुः, 29 इति ईप्रत्ययः।
तरीः = प्लवो वायुश्च।]] तरीः, 30 इत्युनन्प्रत्ययः।
तरुणः = वायुर्युवा च।]] तरुणः।
01 (७७८)
02 (१-भ्वादिः-९६९। सक। सेट्। पर।)
03 [[१। ण्वुलि, ‘इत्त्वोत्त्वाभ्यां गुणवृद्धी विप्रतिषेधेन’ (वा। ७-१-१०२) इति वृद्धिः। ‘उरण् रपरः’ (१-१-५१) इति रपरः सन् वृद्धिर्भवति। एवं घञादिष्वपि बोध्यम्।]]
04 [[२। ‘तारका ज्योतिषि’ (वा। ७-३-४५) इति वचनात् ज्योतिषि वाच्ये, ‘प्रत्ययस्थात्--’ (७-३-४४) इति इत्वं न भवति। अन्यत्र इत्वे तारिका = दासी।]]
05 [[३। धातोः ॠदन्तत्वेन ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इतीड्विकल्पः। इट्पक्षे, ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इतीटो दीर्घविकल्पः। इडभावपक्षे, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वे, ‘ॠत इद्धातोः’ (७-१-१००) इति इत्वे, ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घे च तितीर्षकः इति रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र रूपत्रयं बोध्यम्।]]
06 [[४। ‘ॠत इद् धातोः’ (७-१-१००) इति इत्वम्। रपरत्वम्। द्वित्वम्। अभ्यासे, ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इति गुणः। ‘यस्य हलः’ (६-४-४९) इति यकारलोपः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्। धातुरूपप्रकाशिकायां तु ‘न धातु- लोप--’ (१-१-४) इति सूत्रस्थोद्योतकारपक्षमवलम्ब्य तेतीरकः-रिका इत्यादीनि यङन्ते दीर्घघटितानि रूपाणि प्रदर्शितानि।]]
07 [[५। शतरि, ‘कर्तरि शपू’ (३-१-६८) इति शपि, शतुः सार्वधातुकत्वेन ङिद्वद्भावात् धातो- रित्वे प्राप्ते, ‘इत्वोत्वाभ्यां गुणवृद्धी विप्रतिषेधेन’ (वा। ७-१-१०२) इति गुणे रूपम्।]]
08 [[आ। ‘समुत्तरन्तावव्यथ्यौ नदान् भिद्योद्ध्यसन्निभान्। सिध्यतारामिव ख्यातां शबरीमापतुर्वने।।’ भ। का। ६। ६०।]]
09 [[B। ‘अध्यास्त यं नक्रकुलं स्थवीयो द्विपोऽप्यमङ्क्त्वा न यमुत्ततार। नभःस्पृगूर्मिस्तितरीषतोऽस्य हरेर्दधस्यैकपदीमदात् सः।।’ वा। वि। ३। ३८।]]
10 [[६। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानचि, णत्वम्।]]
11 [[७। क्विपि, इत्वे रपरत्वे, ‘र्वोरुपधाया दीर्घ इकः’ (८-२-७६) इति दीर्घे विसर्गः।]]
12 [पृष्ठम्०६९८+ २४]
13 [[१। सनि विकल्पितेट्कत्वात् निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्णिषेधे, इत्वे रपरत्वे, दीर्घे, ‘रदाभ्यां निष्ठातो नः--’ (८-२-४२) इति निष्ठानत्वे, ‘रषाभ्यां नो णः--’ (८-४-१) इति णत्वे च रूपम्।]]
14 [[२। ‘विभाषा पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम्’ (४-३-२४) इत्यत्र भाष्ये ‘पपुष आगतं पपिवद्रूप्यम्।’ इति प्रयोगात् क्वसुर्लोकेऽपि क्वचिद्भवति। अस्य क्वसौ, ‘तॄफलभजत्रपश्च’ (६-४-१२२) इत्येत्वाभ्यासलोपयोः, ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इतीडागमे च रूपम्। ‘छन्दस्युभयथा’ (३-४-११७) इत्यनेनास्य- सार्वधातुकसंज्ञायां तु ‘ऋच्छत्यॄताम्’ (७-४-११) इति गुणम्, एत्वाभ्या- सलोपम्, इडागमं च बाधित्वा, तितीर्वान् इत्येव रूपमिति स्फुटं बृहच्छब्दे- न्दुशेखरे।]]
15 [[३। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति मनिन्प्रत्ययः। ‘नेड् वशि कृति’ (७-२-८) इतीण्णिषेधः, गुणः।]]
16 [[४। ‘संज्ञायां भॄतॄ--’ (३-२-४६) इत्यादिना संज्ञायां खच्प्रत्ययः। रथन्तरं = साम। ‘इह रथेन तरतीति व्युत्पत्तिमात्रं, न त्ववयवार्थानुगमः।’ इति सि। कौमुदी। ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति पूर्वपदस्य मुमागमः। ‘विश्वम्भरा, साम रथन्तराख्यं पतिंवरा चापि धनञ्जयश्च। शत्रुंसहः कोऽपि वसुन्धरा च शत्रुंतपोऽरिन्दम एवमूह्यम्।।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
17 (साम)
18 [[आ। ‘तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम्।।’ रघुवंशे १। २।]]
19 [[५। ‘ऋहलोर्ण्यत्’ (३-१-१२४) इति ण्यत्।]]
20 [पृष्ठम्०६९९+ २३]
21 [[१। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इति भावेऽप् प्रत्ययः। घञपवादः।]]
22 [[२। ‘अवे तॄस्त्रोर्घञ्, (३-३-१२०) इति करणाधिकरणयोर्घञ्।]]
23 [[आ। ‘अवलोक एव नृपतेः स्म दूरतो रभसाद् रथादवतरीतुमिच्छतः। अवतीर्णवान् प्रथममात्मना हरिर्विनयं विशेषयति सम्भ्रमेण सः।।’ शि। व। १३। ७।]]
24 [[३। क्तिनि, इत्वरपरत्वयोः, ‘ॠल्वादिभ्यः क्तिन् निष्ठावद् वाच्यः’ (वा। ८-२-४४) इति क्तिनस्तकारस्य नकारः। णत्वम्।]]
25 [[४। भिदादिषु (३-३-१०४) तारा इति पाठात् ज्योतिषि वाच्ये वृद्धिर्भवति। न तु इत्वमिति ज्ञेयम्।]]
26 [[५। ‘श्रयुकः क्किति’ (७-२-११) इतीण्णिषेधे, इत्वरपरत्वदीर्घेषु रूपम्।]]
27 [[६। ‘अशावतॄभ्योऽनिः’ [द। उ। १। १]
28 [[७। ‘भृमृशीतॄ--’ [द। उ। १-९२]
29 [[८। ‘अवितॄ--’ [द। उ। १-८२]
30 [[९। ‘कॄवृतॄदारिभ्य उनन्’ [द। उ। ५-५२]
Burnouf
French*तॄ तॄ। तरामि 1, et तिरामि 6 dans le
Vd.
p. ततार, 1p. pl. तेरिम। 3p. तेरुस्
f2.
तरिष्यामि et तरीष्यामि
a1. अतारिषम्
o.
तीर्यासम्
inf. तरीतुम्, तरितुम् et तर्तुम्
pp.
तीर्ण। Traverser: नदीम् un fleuve
न शिता तरिष्यत्य्
उदके une pierre ne saurait nager sur l'eau.
Au fig. आपदम्
traverser un malheur
तमस् तरति दुस्तरम् il franchit des
ténèbres difficiles à franchir [c-à-d. il échappe à
l'ignorance].
Echapper à, ac. तरति जन्ममृत्यू il est
affranchi de la mort et de la renaissance.
Dépasser, vaincre,
surpasser: न इन्द्रम् तितिरुस् ils n'ont pu triompher d'Indra, Vd.
Venir à bout de
atteindre
exécuter, réaliser: प्रतिज्ञाम्
une promesse.
Gr.τερ dans
τέρετρον, τιτραίνω, τρύπα, etc.
Stchoupak
Frenchतॄ-
(ord. act.) तरति (-ते) (तिरति -ते)
ततार
ततरे (तेरुः)
अतार्षीत् (अतरीत् अतीतरत्)
{%tariṣyati -te
tīryate tārayati -te %} (तार्यते) तितीर्षति{% -te
%}
तीर्ण- (तूर्ण-) तर्तुम् -इतुम् -ईतुम् तीर्त्वा °तीर्य -- traverser,
franchir, passer, passer à travers, par dessus
parvenir au bout, atteindre
au but, toucher à la fin, vivre toute sa vie, achever ses études
accomplir,
gagner
transporter, conduire, guider, sauver, secourir
caus. faire
traverser, faire passer, conduire, faire atteindre l'autre rive (propre et
fig.), sauver, secourir, libérer de (abl.).
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.