तुला (tulA)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 तुला f.
  (-ला)
	 1. Measure by weight.
	 2. A measure or weight of gold and
silver,  100 Palas,  or about 145 ounces troy.
	 3. Any balance,  es-
pecially a fine balance,  goldsmith's or assay scales.
	 4. The sign of
the zodiac,  Libra.
	 5. Resemblance,  likeness,  equality,  similarity.
6. A vessel.
	 7. Sloping beams or timbers in the roof of a house.
E.
  तुल् to weigh or to resemble,  affix अङ्.

Capeller Eng

English

 तुला॑ f.
  balance,  scales
 measure,  weight
 equal weight, 
resemblance,  similarity,  likeness with (instr.  )
 the Libra in the
zodiac. Acc. w.
  इ,  गम्,  आ-या,  अधिरुह्,  etc. equal,  resemble,  be like
(instr.  )
 instr.
   w.
  धृ weigh,  compare with (instr.  ).

Yates

English

 तुला (ला) 1.
f.
  Measure by weight
a balance
Libra
 likeness
 a
vessel
 a sloping beam. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

तुला 	-	 tulA 	-	 f.
  	-	 balance
अवशेष 	-	 avazeSa 	-	 m.
  	-	 balance
तुलता 	-	  tulatA 	-	 f.
  	-	 balance
तुल्यता 	-	  tulyatA 	-	 f.
  	-	 balance
धरिमन् 	-	  dhariman 	-	 m.
  	-	 balance
मापन 	-	  mApana 	-	 m.
  	-	 balance
सम्पुट 	-	  sampuTa 	-	 m.
  	-	 balance
कक्ष 	-	  kakSa 	-	 m.
 f.
  	-	 balance
आधिक्य 	-	  Adhikya 	-	 n.
  	-	 balance  [ Com.  ]
अन्तर 	-	  antara 	-	 n.
  	-	 balance  [ Com.  ]
तौल 	-	  taula 	-	 n.
  	-	 balance
शेष 	-	  zeSa 	-	 n.
  	-	 balance
समं करोति  { समंकृ } 	-	  samaM karoti  { samaMkR } 	-	 verb 	-	 balance
भरते  { भृ } 	-	  bharate  { bhR } 	-	 verb 	-	 balance
भरति  { भृ } 	-	  bharati  { bhR } 	-	 verb 	-	 balance
भर्ति  { भृ } 	-	  bharti  { bhR } 	-	 verb 	-	 balance
बिभर्ति  { भृ } 	-	  bibharti  { bhR } 	-	 verb 	-	 balance
बिभृते  { भृ } 	-	  bibhRte  { bhR } 	-	 verb 	-	 balance
कुष्यति  { कुष् } 	-	  kuSyati  { kuS } 	-	 verb pass. 	-	 balance
कुष्यते  { कुष् } 	-	  kuSyate  { kuS } 	-	 verb pass. 	-	 balance

तुला 	-	  tulA 	-	 f.
  	-	 equipoise
कक्षा 	-	  kakSA 	-	 f.
  	-	 equipoise
समकक्षा 	-	  samakakSA 	-	 f.
  	-	 equipoise
प्रत्युद्यम 	-	  pratyudyama 	-	 m.
  	-	 equipoise
साम्य 	-	  sAmya 	-	 n.
  	-	 equipoise
समीभूत 	-	  samIbhUta 	-	 adj.
  	-	 equipoised
समीकृत 	-	  samIkRta 	-	 adj.
  	-	 equipoised
भरते  { भृ } 	-	  bharate  { bhR } 	-	 verb 	-	  hold in equipoise
भरति  { भृ } 	-	  bharati  { bhR } 	-	 verb 	-	  hold in equipoise
भर्ति  { भृ } 	-	  bharti  { bhR } 	-	 verb 	-	  hold in equipoise
बिभर्ति  { भृ } 	-	  bibharti  { bhR } 	-	 verb 	-	  hold in equipoise
बिभृते  { भृ } 	-	  bibhRte  { bhR } 	-	 verb 	-	  hold in equipoise
साम्यावस्था 	-	  sAmyAvasthA 	-	 f.
  	-	  state of equipoise
सविवध 	-	  savivadha 	-	 adj.
  	-	  holding the equipoise
प्रत्युद्यमिन् 	-	  pratyudyamin 	-	 adj.
  	-	  maintaining an equipoise

 
   तुला  tulA  f.
    balance   
   अवशेष  avazeSa  m.
    balance    
   तुलता  tulatA f.
   balance  
   तुल्यता  tulyatA f.
   balance   
   धरिमन्  dhariman m.
   balance  
   मापन  mApana m.
   balance   
   सम्पुट  sampuTa m.
   balance  
   कक्ष  kakSa m.
 f.
   balance   
   आधिक्य  Adhikya n.
   balance  [ Com.  ]  
   अन्तर  antara n.
   balance  [ Com.  ]   
   तौल  taula n.
   balance  
   शेष  zeSa n.
   balance   
   समं करोति  { समंकृ }  samaM karoti  { samaMkR } verb  balance  
   भरते  { भृ }  bharate  { bhR } verb  balance   
   भरति  { भृ }  bharati  { bhR } verb  balance  
   भर्ति  { भृ }  bharti  { bhR } verb  balance   
   बिभर्ति  { भृ }  bibharti  { bhR } verb  balance  
   बिभृते  { भृ }  bibhRte  { bhR } verb  balance   
   कुष्यति  { कुष् }  kuSyati  { kuS } verb pass.  balance  
   कुष्यते  { कुष् }  kuSyate  { kuS } verb pass.  balance       

Wilson

English

 तुला
f.
  (-ला)
1 Measure by weight.
2 A measure or weight of gold and silver,  100 Palas,  or about 145 ounces
troy.
3 A balance,  especially a fine balance,  goldsmith's or assay scales.
4 The sign of the zodiac,  Libra.
5 Resemblance,  likeness,  equality,  similarity.
6 A vessel.
7 Sloping beams or timbers in the roof of a house.
E.
  तुल to weigh or to resemble,  affixes क and टाप्.

Apte

English

तुला [tulā],  [तुल्-भिदा˚ अङ्]

A balance
 तस्मात्ते$द्य प्रदास्यामि स्वमांसं तुलया धृतम् Mb.
 *  3.131.25
 the beam of a balance
 तुलया धृ to hold in a balance,  to weigh,  consider equal
 अश्वमेधसहस्राणि सत्यं च तुलया धृतम् H.*
  4.131. v. l. 

A measure,  weight.

Weighing.

Resemblance,  likeness,  equality,  similarity (with gen.
  ,  instr.
  or in comp.
 )
 किं धूर्जटेरिव तुलामुपयाति संख्ये Ve.*
  3.8
 तुलां यदारोहति दन्तवाससा Ku.*
  5.34
 R.*
  8.15
 सद्यः परस्परतुलामधिरोहतां द्वे R.*
  5.68
 19.8, 5.

Libra,  the seventh sign of the zodiac
 जयति तुलामधिरूढो भास्वानपि जलदपटलानि Pt.*
  1.33.

A sloping beam or timber in the roof of a house.

A measure of gold or silver equal to 1 palas.

A kind of beam in the roof of a house (Mar.  तुळई)
 Bṛi. S.*
   53.3. Comp.
   -अधिरोहणम् resembling
 नवदिवाकरातपस्पृष्टपङ्कजतुलाधि- रोहणम् R.*
  19.8. -अनुमानम् like inference,  analogy.-कूटः a false weight. -कोटिः,  -टीः f.
 

an ornament (an anklet or नूपुर) worn on the feet by women
 cf.
   तुलाकोटिस्तु मञ्जीरे Nm. 
 लीलाचलत्स्त्रीचरणारुणोत्पलस्खलत्तुलाकोटि- निनादकोमलः Śi.*
  12.44.

a hundred millions (अर्बुद).

the end of the beam. 

कोशः,  कोषः ordeal by weighing,  weighing on a balance
 हीनस्य नाशो$भ्यधिकस्य वृद्धिस्तुल्येन तुल्यं तुलितं तुलायाम् । एतत्तुलाकोशरहस्यमुक्तम्... Bṛi. S.*
   26.1.

a place where a balance is kept. -गुडः a kind of ball (used as missile)
 Mb.
 *  3. -दानम् the gift to a Brāhmaṇa.  of as much gold or silver as equals the weight of one's body.

घटः the scale of a balance.

an oar.

धरः a trader,  merchant.

the sign Libra of the zodiac.

The sun
 तुला- धरस्तु वणिजि श्लक्ष्णराशौ दिवाकरे Nm.  -धारः a dealer,  trader,  or merchant.

the string of a balance.

the beam. 

the sign Libra of the zodiac. -धारणम् weighing
 तुलाधारणविद्वद्भिरभियुक्तस्तुलाश्रितः Y.*
  2.1.-परीक्षा ordeal by the balance. -पुरुषः,  भारः gold,  jewels or other valuable things equal to a man's weight (given to a Brāhmaṇa as a gift)
 cf.
   तुलादान.-प्रग्रहः,  -प्रग्राहः the string or beam of a balance.-मानम्,  -यष्टिः f.
 

the beam of a balance
 स्तोकेनोन्नति- मायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम् । अहो सुसदृशी चेष्टा तुलायष्टेः खलस्य च ॥ Pt.*
  1.15.

(मानम्) weights and measures
 Kau. A.
 2. -बीजम् the berry of the Guñjā plant (used as a weight). -सूत्रम् the string of a balance.

Apte 1890

English

 तुला [तुल्-भिदा°अङ्] 1 A balance or the beam of a balance
 तुलया धृ to hold in a balance,  to weigh,  consider equal
 अश्वमेधसहस्राणि सत्यं च तुलया धृतं H. 4. 131. v. l. 
2 A measure,  weight. 
3 Weighing. 
4 Resemblance,  likeness,  equality,  similarity (with gen.,  instr. or in comp.)
 किं धूर्जटेरिव तुलामुपयाति संख्ये Ve. 3. 8
 तुलां यदाराहेति दंतवाससा Ku. 5. 34
 R. 8. 15
 सद्यः परस्परतुलामधिरोहतां द्वे R. 5. 68,  19. 8,  50. 
5 Libra,  the seventh sign of the zodiac
 जयति तुलामधिरूढो भास्वानपि जलदपटलानि Pt. 1. 330. 
6 A sloping beam or timber in the roof of a house. 
7 A measure of gold or silver equal to 100 palas. 
Comp. 
कूटः a false weight. 
कोटिः 
टी f. {1} an ornament (an anklet or नूपुर) worn on the feet by women
 लीलाचलत्स्त्री चरणारुणोत्पलस्खलत्तुलाकोटिनिनादकोमलः Śi. 12. 44. {2} a hundred millions (अर्बुद). 
कोशः,  
कोषः {1} ordeal by weighing. {2} a place where a balance is kept. 
दानं the gift to a Brāhmaṇa of as much gold or silver as equals the weight of one's body. 
धटः {1} the scale of a balance. {2} an oar. 
धरः {1} a trader,  merchant. {2} the sign Libra of the zodiac. 
धारः a dealer trader,  or merchant. {2} the string of a balance. {3} the beam. {4} the sign Libra of the zodiac. 
परीक्षा ordeal by the balance. 
पुरुषः gold,  jewels or other valuable things equal to a man's weight (given to a Brāhmaṇa as a gift)
 cf. तुलादान. 
प्रग्रहः,  
प्रग्राहः the string or beam of a balance. 
मानं,  
यष्टिः f. the beam of a balance
 Pt. 1. 150. 
बीजं the berry of the Guñjā plant 
सूत्रं the string of a balance 

Monier Williams Cologne

English

 तुला॑ f.
  a balance,  weight,  VS.
  xxx
 ŚBr.
   xi
 Mn.
   &c.
   (°लया धृ or °लां with Caus.
  of अधिरुह्,  ‘to hold in or put on a balance,  weigh,  compare’
 °लां with Caus.
  of अधि-रुह्,  ‘to risk’,  Pañcat.
  i,  16,  9
 °लाम् अधि- or आ- or सम्-आ-रुह्,  ‘to be in a balance’,  be equal with [instr.]
 the balance as an ordeal,  Yājñ.
  ii
 Mṛcch. ix,  43)

 equal measure,  equality,  resemblance,  Ragh.
  &c.
   (°लाम् इ or गम् or आ-या or आ-लम्ब् or धा,  ‘to resemble any one or anything’ [instr. or in comp. ]
 °लां न भृ,  ‘to have no equal’,  Prasannar.
  i,  37
 °लां with Pass.
  of नी,  ‘to become equal to’ [gen.  ])

 =
  °ल,  Pañcat.
  i,  14,  14
 VarBṛ.
  &c.
  

 N.
  of a measure (=  100 Palas),  MBh.
   iii,  xiv
 VarBṛS.
 
 Suśr.
 
 Aṣṭāṅg.
 ŚārṅgS.
  i,  31

 a kind of beam in the roof of a house,  VarBṛS.
  liii,  30.

Monier Williams 1872

English

 तुला,  f. a balance,  especially a fine balance,  the
beam of a balance,  goldsmith's or assay scales
 a
measure,  a weight,  (तुलया धृ,  to hold in a
balance,  to weigh)
 the balance as an ordeal
 weigh-
ing
 resemblance,  likeness,  equality,  similarity
 the
sign of the zodiac Libra
 the seventh sign in a circle
divided like a zodiac
 a measure or weight of gold
and silver = 100 Palas or about 145 ounces troy
 a
kind of vessel
 sloping beams or timbers in the roof
of a house
 [cf. भार-तुला and तुलोपतुला।]
—तुला-
कोटि,  इस्,  ई,  m. f. an ornament on the feet or toes
of women
 a particular weight
 a hundred millions, 
= अर्बुद.
—तुला-कोश or तुला-कोष,  अस्,  m. a
place where a balance or pair of scales is kept
 ordeal
by weighing
 see तुला-परीक्षा.
—तुलाकोश-र-
हस्य,  अम्,  n. a mystical rite which consists in
weighing seeds and thence calculating the fertility
of the soil.
—तुला-दान,  अम्,  n. the gift to a
Brāhman of as much gold,  silver,  &c.,  as equals the
weight of the body.
—तुला-धट,  अस्,  m. the scale
or cup of a balance
 an oar,  a paddle.
—तुला-
धर,  अस्,  m. ‘holding a pair of scales, ’ the sign of
the zodiac Libra,  the sun.
—तुला-धार,  अस्,  आ,  अम्, 
‘holding a pair of scales
’ trading,  trafficking,  a
trader,  a dealer
 (अस्),  m. the string of a balance
the beam
 the sign of the zodiac Libra
 N. of a
merchant.
—तुला-पद्धति,  N. of a book by Ka-
malākara-bhaṭṭa.
—तुला-परीक्षा,  f. ordeal by the
balance,  (the weight of the accused being first taken, 
certain prayers and ceremonies are performed,  after
which he is weighed again
 if lighter,  he is innocent
 if
heavier,  or as at first,  guilty.)
—तुला-पुरुष,  अस्,  m.
‘a weighed man, ’ or gold,  jewels,  and other ornaments
equal to a man's weight,  an offering of such extent
constituting one of the sixteen pious gifts
 a kind
of penance.
—तुलापुरुष-दान,  अम्,  n. gift of
gold or valuables to an amount equivalent to the
weight of the donor.
—तुला-प्रग्रह or तुला-
प्रग्राह,  अस्,  m. the string of a balance.
—तुला-
मान,  अम्,  n. measure by weight.
—तुला-यष्टि, 
इस्,  m. or f. (?),  the beam of a balance.
—तुला-वत्, 
आन्,  अती,  अत्,  furnished with or possessed of a balance.
—तुला-वीज,  अम्,  n. the Guñjā or berry of the
Abrus Precatorius,  from which the goldsmith's or
jeweller's weight in India is taken
 the berry weighs
about 1(5/16) grain troy,  the factitious weight about 2(3/16).
—तुला-सूत्र,  अम्,  n. the string of a balance.
—तुलोपतुला (°ला-उप्°),  f. a supporting beam or
prop in the roof of a house (?).

Macdonell

English

 तुला tul-ā́,  f.
  balance,  scale
 weight
 similarity,  🞄equality (with,  in. ,  —°)
 Libra (sign of 🞄the zodiac): ā-ruh or sam-ā-ruh,  ascend 🞄the scales with = bear comparison with,  resemble,  🞄equal,  be a match for (in. ),  -m adhiruh,  id.
 be weighed
 enter the sign of Libra
 🞄-m with cs. of adhi-ruh etc.,  place on the 🞄balance,  weigh
 hazard,  stake
 ps. -m āropya,  be endangered
 tulayā dhṛ,  weigh 🞄in the balance,  compare (ac.) with (in. ).

Benfey

English

 तुला तुल् + आ,  f.
 
 1. A balance,  Man. 
8,  403.
 2. Weight,  MBh. 3,  10385.
 3.
The beam of a balance,  MBh. 12,  9350.
 4. Equality,  Ragh. 19,  50
 Megh. 93.
 5. The sign of the zodiac,  Libra, 
Pañc. i. d. 375.
 6. A measure or
weight of gold and silver = 100 palas, 
MBh. 14,  1929.
 -- Comp.
  अ-तुल,  adj.
 ,  f.
 
ला,  incomparable,  Rām.  5,  13,  19.
कूट-, 
f.
  a wrong balance,  Pañc. 7,  15.

Hindi

(स्त्री) संतुलन,  वजन तराजू

Apte Hindi

Hindi

तुला
स्त्री*
  - तोल्यतेऽनया - तुल् + अङ् + टाप्
"तराजू,  तराजू की डंडी"

तुला
स्त्री*
  - तुल्+अङ्
घर की छत के नीचे की ओर ढलवां लगा हुआ शहतीर

तुला
स्त्री*
  - तुल्+अङ्
तराजू की डंडी

Shabdartha Kaustubha

Kannada

तुला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಕ್ಕಡಿ /ತ್ರಾಸು
निष्पत्तिः - > तुल (उन्माने) - "अङ्" (३-३-१०४)
प्रयोगाः - > "अश्चमेधसहस्राणि सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेवातिरिच्यते ॥"
उल्लेखाः - > हितो० ४-१३१
तुला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿ ತೂಗುವುದು /ತೂಕ ಮಾಡುವುದು
तुला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾಮ್ಯ /ಸಾದೃಶ್ಯ /ಹೋಲಿಕೆ
प्रयोगाः - > "चिरोज्झितालक्तकपाटलेन ते तुलां यदारोहति दन्तवाससा"
उल्लेखाः - > कुमा० ५-३४
तुला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಳತೆ /ತೂಕ /ಪ್ರಮಾಣ
तुला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ೧೦೦ ಪಲಗಳ ತೂಕ
तुला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತುಲಾರಾಶಿ
प्रयोगाः - > "जयति तुलामधिरूढो भास्वानपि जलदपटलानि"
उल्लेखाः - > पञ्वतं० ५-३४
तुला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭಾಂಡ /ಬಿಂದಿಗೆ
प्रयोगाः - > "तुलां लोहसहस्रस्य यत्र खादन्ति मूषिकाः । राजंस्तत्र हरेच्छ्येनो बालकं नात्र संशयः ॥"
उल्लेखाः - > पञ्च० १-४४७
तुला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನೆಯ ಛಾವಣಿಗೆ ಹಾಕುವ ತೊಲೆ
प्रयोगाः - > "स्तम्भसमं बाहुल्यं भारतुलनामुपर्युपर्यासाम्"
उल्लेखाः - > बृहत्सं० ५३-३०
तुला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೃಹದ್ವಾರದ ಮಧ್ಯಭಾಗ
विस्तारः - > "तुला साम्ये स्तम्भपीठे" - वैज० । "तुला सादृश्यमानयोः । गृहाणां दारुबन्धाय पीट्ःइकायामपीष्यते । राशौ पलशते भाण्डे" - मेदि० । "तुला राशौ पलशते साम्येऽप्युन्मानसाधने । गृहद्वारान्तरे भाण्डे" - नानार्थर० ।

L R Vaidya

English

 tulA {% f. %} 1. A balance or the beam of a balance
a measure,  a weight
weighing
resemblance,  equality,  similarity,  likeness,  सद्यःपरस्परतुलामधिरोहतां द्वे R.v.68,  viii.15,  xix.8,  50,  (with inst.) तुलां यदारोहति दंतवाससा K.S.v.34
Libra,  the seventh sign of the zodiac,  जयति तुलामधिरूढो भास्वानपि जलदपटलानि Panch.i.
a sloping beam in the roof of a house
a measure of gold or silver equal to 100 palas.

Bopp

Latin

 तुला f. (r. तुल् s. अ in fem.)
1) libra. HIT. 133. 1.
2) si-
militudo. RAGH. 5. 68.
 cum instr. ibd. 8. 15.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

काण्ड
पु
काण्ड,  बाण,  तुला,  सङ्घात,  काल
काण्डो बाणस्तुला काण्डः सङ्घातः काण्ड उच्यते ।
काण्डः कालो बलं काण्डं काण्डं मूलं तरोरपि ॥ ४४ ॥
verse 1.1.1.44
page 0004

पला
स्त्री
पला,  तुला
पलं मांसं पलं मानं पलो मूर्खः पला तुला ।
verse 2.1.1.37
page 0010

Indian Epigraphical Glossary

English

 tulā (IA 26),  a weight [of silver].
(CITD),  Telugu-Kannaḍa
 same as Sanskrit tola or
tolaka
 the weight of one rupee or 30 canteroy fanams
 (1/3) of
a navaṭāku
 a measure or weight of gold and silver,  being 100
palas or about 145 ounces troy. The tulā varied a great deal
according to the age and locality.

Lanman

English

 tulā́,  f. balance
 weight
 equality. [√tul:
cf. Anglo-Indian tola,  about 180 grains
troy: cf. τάλαντον,  ‘balance,  weight.’]

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  तुलिका,  तुला,  तुली,  तूलपटी,  उत्तरप्रच्छदः,  उत्तरछदः,  आस्तरः,  संस्तरः,  स्तरिमा
noun
 
तुलादीन् निवेशयित्वा निर्मितः प्रच्छदः।
 "शैत्यनिवारणार्थे जनाः तुलिकाम् आच्छाद्य स्वपन्ति।"

Synonyms:
  भारः,  उन्मानम्,  मितिः,  परिमाणम्,  भारमितिः,  तोलः,  तुला,  गुरुत्वम्,  गुरुता,  गौरवम्,  गरिमा,  भरः
noun
 
कस्यचित् वस्तुनः भारस्य परिमाणः।
 "कति भारः अस्य वस्तुनः।"

Synonyms:
  तुलायन्त्रम्,  तुला,  मापनदण्डः,  मापनः
noun
 
पदार्थमापनार्थं यन्त्रम्।
 "कृषकः धान्यमापनार्थे तुलायन्त्रम् उपयुज्यति।"

Synonyms:
  तुला,  तुलना,  उपमा,  तोलनम्,  सादृश्यम्,  औपम्यम्
noun
 
गुणादीनाम् उनाधिक्यस्य विचारः।
 "रामस्य तुलायां श्यामः अधिकः चतुरः अस्ति।"

Synonyms:
  तुला,  तुलाराशिः,  यूकः,  युक्,  धटः,  तौली,  तुलाभृत्।
noun
 
मेषादिद्वादशराश्यान्तर्गतः सप्तमः राशिः स च चित्रीशेषपादद्वयस्वातीसमुदाययुक्तविशाखाप्रथमपादत्रयेण भवति।
 "तुलायाः चिह्नं तुला एव अस्ति।"

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
राशीनामुदयो लग्नं मेषप्रभृतयस्तु ते ।
-wordlist-
 
लग्न (पुंक्ली),  राश्युदय (पुं),  राशि (पुं),  मेष (पुं),  वृष (पुं),  मिथुन (पुं),  कर्कट (पुं),  सिंह (पुं),  कन्या (स्त्री),  तुला (स्त्री),  वृश्चिक (पुं),  धनुस् (क्ली),  मकर (पुं),  कुम्भ (पुं),  मीन (पुं)

--source--
 
पाय्यं हस्तादिभिस्तत्र स्याद्गुञ्जाः पञ्च माषकः ॥ ८८३ ॥
ते तु षोडश कर्षोऽक्षः पलं कर्षचतुष्टयम् ।
बिस्तः सुवर्णो हेम्नोऽक्षे कुरुबिस्तस्तु तत्पले ॥ ८८४ ॥
तुला पलशतं तासां विंशत्या भार आचितः ।
शाकटः शाकटीनश्च शलाटस्ते दशाचितः ॥ ८८५ ॥
चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थः प्रस्थैश्चतुर्भिराढकः ।
चतुर्भिराढकैर्द्रोणः खारी षोडशभिश्च तैः ॥ ८८६ ॥
-wordlist-
 
पाय्य (क्ली),  गुञ्जा (स्त्री),  माषक (पुंक्ली),  कर्ष (पुंक्ली),  अक्ष (पुं),  पल (पुंक्ली),  बिस्त (पुं),  कुरुबिस्त (पुं),  तुला (स्त्री),  भार (पुं),  आचित (पुं),  शाकट (पुं),  शाकटीन (पुं),  शलाट (पुं),  आचित (पुं),  कुडव (पुं),  प्रस्थ (पुं),  आढक (पुं),  द्रोण (पुं),  खारी (स्त्री)

--source--
 
औपम्यमनुकारोऽनुहारः साम्यं तुलोपमा ।
कक्षोपमानमर्चा तु प्रतेर्मा यातना निधिः ॥ १४६३ ॥
छाया छन्दः कायो रूपं बिम्बं मानकृती अपि ।
-wordlist-
 
औपम्य (क्ली),  अनुकार (पुं),  अनुहार (पुं),  साम्य (क्ली),  तुला (स्त्री),  उपमा (स्त्री),  कक्षा (स्त्री),  उपमान (क्ली),  अर्चा (स्त्री),  प्रतिमा (स्त्री),  प्रतियातना (स्त्री),  प्रतिनिधि (पुं),  प्रतिच्छाया (स्त्री),  प्रतिच्छन्द (पुं),  प्रतिकाय (पुं),  प्रतिरूप (क्ली),  प्रतिबिम्ब (क्ली),  प्रतिमान (क्ली),  प्रतिकृति (स्त्री)

नाममाला

Sanskrit

सम,  सवर्ण,  सज्ञाति,  सदृक्ष,  सदृश,  सदृश्,  तुल्य,  सधर्म,  सरूप,  तुला,  कक्षा,  उपमा,  विधा
समः सवर्णः सज्ञातिः सदृक्षः सदृशः सदृक् ।
तुल्यः सधर्मरूपश्च तुला कक्षोपमा विधा ॥ १३६ ॥
verse 0.1.1.136
page 0068

Tamil

துலா : தராசு,  துலா ராசி.

Vedic Reference

English

 Tulā,  ‘scales, ’ is mentioned in the Vājasaneyi Saṃhitā.^1
The Śatapatha Brāhmaṇa^2 also speaks of the balance in con-
nexion with the weighing of a man's good and evil deeds in
the next and in this world. This differs very considerably
from the later balance^3 ordeal,  in which a man was weighed
twice,  and was pronounced guilty or innocent according as,  on
the second occasion,  he was more or less heavy than on the
first. It is not possible to read the later practice into the
earlier.^4
1) xxx. 17.
2) xi. 2,  7,  33.
3) Jolly,  Recht und Sitte,  145.
4) Weber,  Indische Streifen,  1,  21
2,  363,  quotes Schlagintweit as giving
this passage as an example of the
balance ordeal. Cf. Eggeling,  Sacred
Books of the East,  44,  45,  n. 4.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 तुला,  स्त्री,
   (तोल्यतेऽनया । तुल उन्माने भिदा-द्यङ् । अतुलोपमाभ्यामिति निर्द्देशात् गुणा-भावः ।) सादृश्यम् । (यथा,  रघुः । ८ । १५ ।“नभसा निभृतेन्दूना तुला-मुदितार्केण समारुरोह तत् ॥
”)मानम् । (यथा,  पञ्चतन्त्रे । २ । ८४ ।“सकृदपि दृष्ट्वा पुरुषं विबुधा जानन्तिसारतां तस्य ।हस्ततुलयापि निपुणाः पलपरिमाणंविजानन्ति ॥
”)गृहाणां दारुबन्धाय पीठिका । पलशतम् ।(यथा,  अमरकोषे । २ । ९ । ८७ ।“तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्यात् विंशति-स्तुला ॥
”)भाण्डम् । इति मेदिनी । ले,  २५ ॥
 मेषादि-द्वादशराश्यन्तर्गतसप्तमराशिः । तत्पर्य्यायः ।यूकः २ युक् ३ धटः ४ तौली ५ तुलाभृत् ६ ।इति ज्योतिषम् ॥
 सा चित्राशेषपादद्वयस्वाती-समुदाययुक्तविशाखाप्रथमपादत्रयेण भवति ।तदधिष्ठातृदेवता तुलाधारिपुरुषः । अस्याःशिरस उदयः नानावर्ण उष्णस्वभावः । सापश्चिमदिकस्वामिनी वायुराशिः स्निग्धाचिक्कणा निःशब्दा वनचारिणी अल्पसन्तानाअल्पस्त्रीसङ्गा शूद्रवर्णा समानाङ्गा च । तत्रजातस्य फलम् । वक्ता विद्यावरः स्त्रीदुःखितः ।इति जातकम् ॥
 जन्मकालीनचन्द्राश्रितैतद्राशि-फलम् ।“वृषतुरङ्गगजक्रयविक्रयोद्विजसुरार्च्चनदानमनाः पुमान् ।शशिनि तौलिगते बहुदारभा-ग्विभवसञ्चितचित्रितविक्रमः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
तस्या उदये तन्नामकलग्नं भवति । तस्यगणितप्राप्तपरिमाणं दशव्यङ्गुलाधिकपञ्चाङ्गुल-प्रभे देशे वर्त्तमानोनविंशायनांशे षट्त्रिंशत्पलाधिकपञ्चदण्डाः । इति ज्योतिषम् ॥
 तत्रजातफलम् ।“तुलालग्ने पुमान् जातः सुधीः सत्कर्म्मतत्परः ।विद्बान् सर्व्वकलाविज्ञो धनाढ्यो जनपूजितः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
 * ॥
परीक्षाविशेषः । यथा नारदः ।“ब्राह्मणस्य धटो देयः क्षत्त्रियस्य हुताशनः ।वैश्यस्य सलिलं देयं शूद्रस्य विषमेव तु ॥
साधारणः समस्तानां कोषः प्रोक्तो मनीषिभिः ।विषवर्ज्जं ब्राह्मणस्य सर्व्वेषान्तु तुला स्मृता ॥
” *अथ तस्या उत्पत्तिविधिः । यज्ञियं वृक्षं यूप-वन्मन्त्रपूर्व्वकं छित्त्वा लोकपालेभ्यः प्रणम्यपण्डितैः चतुर्हस्ता चतुरस्रा ऋज्वी तुला कार्य्यातत्र त्रिषु स्थानेषु बलयानि दातव्यानि । तत्रषड्ढस्तौ स्तम्भौ कृत्वा हस्तद्बयव्यवधानेनदक्षिणोत्तरयोर्दिशोर्हस्तद्बयनिखननं कृत्वा पट्ट-धारककीलकाग्रस्तम्भयोरुपरि अन्तद्वयच्छिद्रंमध्यनिवेशितलौहाङ्कुशपट्टकं निधाय तत्पट्ट-कस्य मध्यस्थिताङ्कुशेन तुलामध्यबलयस्थलौहंसंयुञ्ज्यात् । एवञ्च सति स्तम्भयोरन्तरतिर्य्यक्तुलादण्डस्तिष्ठति तुलाग्रस्थिताभ्यामायसकील-काभ्यां शिक्यद्वयरज्जुबन्धनं कुर्य्यात् । तुलायाःपार्श्वयोः प्राक्प्रत्यक्दिशोस्तोरणस्तम्भौ तुलातोदशाङ्गुलोच्छ्रायौ कार्य्यौ तोरणयोरुपरिसूत्र-संनद्धौ मृण्मयावधोमुखौ धटमस्तकचुम्बिनाव-वलम्बौ कार्य्यौ । तुलादण्डः पूर्व्वपश्चिमयोर्धार्य्यः ।पूर्व्वशिक्ये शिलां तोलयेत् पश्चिमे कर्त्तारंतुलाया उपरि जलं देयं यदि जलं न प्लवतेतदा तुला समा ज्ञेया ॥
 * ॥
 अथैतत्प्रयोगः ।कृतोपवासः कृतस्नानादिः प्राड्विवाको ब्राह्मणःकार्य्यं पृच्छेत् निवेदितं विवेचयेत् । ततोऽभि-युक्तं तोलयित्वावतार्य्य धर्म्मावाहनादिकंकुर्य्यात् । ओँ तत् सदित्युच्चार्य्य ब्राह्मणत्रयंगन्धादिना पूजयित्वा तान् स्वस्तिपुण्याहमृद्धिंप्रत्येकं त्रिर्व्वाचयित्वा दिव्याङ्गभूतहोमार्थं ब्रह्म-चतुष्टयं ऋत्विक्चतुष्टयञ्च पाद्यादिभिरभ्यर्च्च्यवृणुयात् । अशक्तावेकं ब्रह्माणमेकं ऋत्वि-जञ्च । ततस्तुलां सपताकां ध्वजालङ्कृतां भूमौनिघाय तस्यां प्राङ्मुखः प्राड्विवाकः पुष्पाक्षतमादाय ओँ भूर्भुवः स्वरित्युच्चार्य्य ।एह्येहि भगवन् धर्म्म ! दिव्ये ह्यस्मिन् समाविश ।सहितो लोकपालैश्च वस्वादित्यमरुद्गणैः ॥
इति मन्त्रेण धर्म्ममावाह्य इदमर्घ्यं ओँ धर्म्मायनमः इत्यादिप्रयोगेणार्घ्यपाद्याचमनीयमधुपर्का-चमनीयवस्त्रयज्ञोपवीताचमनीयमुकुटकटक-भूषणान्तं दत्त्वा तथैवार्घ्यादिभूषणान्तं प्रणवादि-नमोऽन्तेनस्वस्वनाम्ना पूर्व्वस्यां इन्द्राय दक्षिणस्यांयमाय पश्चिमे वरुणाय उत्तरस्यां कुवेरायआग्नेय्यां अग्नये नैरृत्यां निरृतये वायव्यां वायवेऐशान्यां ईशानाय । इन्द्रस्य दक्षिणपार्श्व अष्ट-वसुभ्यः प्रत्येकं नामभिः । तत्र धवाय ध्रुवायसोमाय आपाय अनिलाय अनलाय प्रत्यूषायप्रभासाय । इन्द्रेशानयोर्म्मध्ये तथा द्बादशादि-त्येभ्यः तत्र घात्रे अर्य्यम्णे मित्राय वरुणायअंशवे भगाय इन्द्राय विवस्वते पूष्णे पर्ज्जन्यायत्वष्ट्रे विष्णवे । अग्निपश्चिमभागे तथैकादश-रुद्रेभ्यः तत्र वीरभद्राय शम्भवे गिरीशायअजैकपदे अहिव्रध्नाय पिनाकिने अपराजितायभुवनाधीश्वरायं कपालिने स्थाणवे भवाय । यम-रक्षसोर्म्मध्ये तथा मातृभ्यः तत्र ब्राह्म्यै माहेश्वर्य्यैकौमार्य्यौ वैष्णव्यै वाराह्यै माहेन्द्र्यै चामुण्डायैनिरृत्यत्तरे गणेशाय वरुणोत्तरे अष्टमरुद्भ्यःतत्र श्वसनाय स्पर्शनाय वायवे अनिलाय मारु-ताय प्राणाय प्राणेशाय जीवाय घटोत्तरभागेदुर्गायै पाद्यादिभूषणान्त दत्त्वा धर्म्माय गन्ध-पुष्पधूपदीपनैवेद्यानि पूर्व्ववद्दत्त्वा इन्द्रादिदुर्गा-न्तेभ्यो गन्धादिकं दद्यात् । ततश्चतुर्द्द्रिक्षु चतुर्भि-रृत्विग्भिश्चतुरोऽग्नीन् अशक्तावेकर्त्विजै-कमग्निं प्राड्विवाकः गृह्योक्तविधिना संस्थाप्यप्रणवपुटितां सव्याहृतिकां गायत्त्रीं स्वाहान्ता-मुच्चार्य्य घृतेन पायसेन समिद्भिर्म्मिलिताभिरष्टो-त्तरशतं अष्टाविंशतिं अष्टौ वा जुहुयात् ।ततो दक्षिणां दद्यात् । एवं हवनान्तां देवपूजांविधाय शोध्यं कृतोपवासं आर्द्रवाससं पश्चिम-शिक्ये कृत्वा इष्टकांश्च पूर्व्वशिक्ये कृत्वा उत्तोल्यघटोपरि जलदानेन साम्यमवगम्य अवतारयेत् ।ततः प्राड्विवाकः तद्दिनकज्जलमस्या विच्छेदा-ङ्कादिशून्यां पङ्क्तिद्वयेन समसंख्याक्षरेणआदित्यचन्द्रावनिलो नलश्चद्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्येधर्म्मोऽपि जानाति नरस्य वृत्तम् ॥
इति चतुश्चत्वारिंशदक्षरमन्त्रसमेतार्मभियुक्तार्थ-करणाकरणरूपमिदमस्मै दत्तमिदमृणमस्मान्-मया न गृहीतमित्यादिरूपां प्रतिज्ञां लिपिपत्रेविलिख्य तत् पत्रं शोध्य शिरोगतं कुर्य्यात् ।ततः प्राड्विवाको धटमामन्त्रयेदेभिः ।त्वं घटो ब्रह्मणा मृष्टः परीक्षार्थं दुरात्मनाम् ।घकाराद्धर्म्ममूर्त्तिस्त्वं टकारात् कुटिलं नरम् ॥
धृतो घारयते यस्माद्धटस्तेनाभिधीयते ।त्वं वेत्सि सर्व्वभूतानां पापानि सुकृतानि च ॥
त्वमेव देव ! जानीषे न विदुर्यानि मानवाः ।व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषः शुद्धिमिच्छति ॥
तदेनं संशयादस्माद्धर्म्मतस्त्रातुमर्हसि ॥
”तुलाधारकञ्च नियमेदनेन ।“ब्रह्मध्ना ये स्मृता लोका ये लोकाः कूटसाक्षिणः ।तुलाधारस्य ते लोकास्तुलां धारयतो मृषा ॥
”शोध्यस्तु तुलामभिमन्त्रयेदनेन ।त्वं तुले ! सत्यधामासि पुरा देवैर्विनिर्म्मिता ।तत् सत्यं वद कल्याणि ! संशयान्मां विमोचय ॥
यद्यस्मिन् पापकृन्मातस्ततो मां त्वमधो नय ।शुद्धश्चेद्गमयोर्द्ध्वं मां सर्व्वं वेत्सि कृताकृतम् ॥
ततः प्राड्विवाकः पूर्व्वाननं तं पूर्व्ववद्धटमारो-पयेत् । आरोपितं मा कान्ते पक्षस्यान्ते पर्य्या-काशे देशे स्वाप्सीः कान्तं वक्त्रं वृत्तं पूर्णं चन्द्रंमत्वा रात्रौ चेत् । क्षुत्क्षामः प्राटंश्चेतश्चेतोराहुः क्रूरः प्राद्यात्तस्माद्ध्वान्ते हर्म्मस्यान्ते शय्यै-कान्ते कर्त्तव्या इत्यस्य पञ्चधा पाठकालस्तत्रशुद्धाशुद्धज्ञानाय स्थापयेत् । ततः प्रतिमान-द्रव्यादूर्द्ध्वावस्थाने शुद्धः । अधोऽवस्थाने त्वशुद्धः ।समावस्थाने अल्पदोषः । सन्देहे पुनःपरीक्षादेया । कक्षकीलकशिक्यपादाक्षादीनां दृष्ट-कारणव्यतिरेकेण छेदे भङ्गे वाप्यशुद्धिमादि-शेत् । ततः पुरोहिताचार्य्यादीन् दक्षिणादिभि-स्तोषयेत् ।” इति दिव्यतत्त्वम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 तुला स्त्री तुल--भिदा० अङ् । १ सादृश्ये २ माने च गृहाणां३ दारुबन्धनार्थपीठिकायां ४ पलशतमाने ५ भाण्डे चमेदि० । राशिचक्रस्य द्वादशधा विमक्तस्य ६ सप्तमे राशौस च ३६० अंशात्मकराशिचक्रस्य १८१ अंशावधि २१०पर्य्यन्तः चित्राशेषार्द्ध स्वातिविशाखान्तिमपादत्रयात्मकः ।अस्याधिष्ठाता तुलाधरः पुरुषः । अस्य योगतारादिकम्अश्लेषाशब्दे उक्तमृक्षशब्दे च विशेष उक्तः । “तौली-ना कथितस्तुलाधटधरः” जातकपद्धतिः । “पुमांश्चर-श्चित्रसमोदयोमतः प्रत्यक् मरुत् स्निग्धरवोऽथ वन्यः ।स्वल्पप्रजासङ्गमशूद्र उग्रस्तुला द्युपीर्य्यो द्विपदः समानः”जातकपद्धत्युक्तस्वभावः । वादिप्रतिवादिनोर्लौकिकप्रमा-णाभावे दिव्यपरीक्षया अर्थनिर्णये कर्त्तव्ये धटापर-नामके ७ परीक्षाभेदे । सा च परीक्षा दिव्यशब्दोक्तसा-मान्यविधिपूर्वकं सर्वं कृत्वा कर्त्तव्या । तद्विधिश्च वीर-मित्रोदये दर्शितो यथापितामहः “विशालामुच्छितां शुभ्रां धटशालान्तुकारयेत् । यत्रस्थो नोपहन्येत श्वभिश्चाण्डालवायसैः ।कपाटवीजसंयुक्तां परिचारकरक्षिताम् । पानीयादिसमायुक्तामशून्यां कारयेन्नृपः” इति । वीजानि यव-ब्रीह्यादीनि । धटार्थानि काष्ठानि नारद आह“खादिरं कारयेत्तत्र निर्व्रणं शुष्कवर्जितम् । शांशपन्तद-भावे वा सालं वा कोटरैर्विना । “अर्जुनन्तिन्दुकीसारन्तिणिसो रक्तचन्दनम् । एवंविधानि काष्ठानिधटार्थं परिकल्पयेत्,  । अर्जुनस्तिलकः शाकस्तिणिसोरक्तचन्दनम्” इति । माधवीये पाठः । शांशपमितिशिंशपावृक्षसम्बन्धि । “देविकाशिंशपेति” पाणिनिस्म-रणादिकारस्याकारः । एवंविधानीत्यन्यस्याप्योदुम्बरा-देर्यज्ञियस्य काष्ठस्य ससारस्य ग्रहणम्” । अतएवपितामहः “छित्त्वा तु यज्ञियं काष्ठं यूपवन्मन्त्रपूर्वकम् । प्रणम्य लोकपालेभ्यस्तुला कार्य्या मनी-षिभिः । मन्त्रः सौम्यी वानस्पत्यः छेदने जप्य एवचेति” । यूपवन्मन्त्रपूर्वकमित्यनेन ओँ ओषधे त्रायस्वैन-मित्यादिच्छेदनमन्त्रप्रयोगादिकमुक्तम् । वानस्पत्यः “वन-स्पते शतवलशोविरोहेति” मन्त्रः । छेदने कृते इतिशेषः । वानस्पत्यच्छेदनानन्तरं प्रयोगे यूपवदित्यतिदेशा-त्सिद्धेऽपि पुनर्विधानम् औपदेशिकस्य सोमदैवत्येनातिदेशिकस्य तस्य बाधनिवृत्त्यर्थम् । अत्र जप्य एव चेतिचशब्दस्य वानस्पत्येत्यनेनान्वयात् तस्य च समुच्चयद्योत-कत्वात्समुच्चय इति केचित् सौम्यवानस्पत्ययोरेकार्थ-त्वात् । “तुल्यार्थास्तु विकल्पेरन्नित्यनेन “माषेणेव व्रीहियवादिभ्यः” इत्यपरे । पितामहः “प्राङ्मुखो निश्चलःकार्य्यः शुचौ देशे धटः सदा । इन्द्रस्थाने सभायां वाधर्मस्थाने चतुष्पथे” इति । धटनिर्माणप्रकारन्तत्प्रमाण-ञ्चाह पितामहः,  “चतुर्हस्ता तुला कार्य्या पादौ कार्य्यौतथाविधौ । अन्तरन्तु तयोर्हस्तौ भवेदध्यर्द्धमेवचेति” । पादौ तुलाधारकाक्षनामककाष्ठधारणाख्यौस्तम्भौ तथाविधौ चतुर्हस्तौ । अन्तरं मध्यम् । अध्यर्द्धंसार्धहस्तद्वयम् । अक्षकाष्ठस्य प्रमाणम्पादस्तम्भमध्य-प्रमाणाभिधानेनैव सूचितमिति न पृथगुपन्यस्तम् ।अन्तरालप्रमाणपर्य्यालोचनया ततः किञ्चिदधिकमक्षकाष्ठंकर्त्तव्यम् । पादस्तम्भयोर्मस्तकप्रदेशाद्यथा बहिर्ननिःसरति तथा अक्षकाष्ठङ्कार्य्यमिति स्मृतिचन्द्रिका-याम् । अत्र निखातभागपरित्यागेन पादस्तम्भयोश्चतु-र्हस्तत्वाभिधानं ज्ञेयम् । अतएव पितामहः “हस्तद्वयंनिखेयन्तु प्रोक्तं मुण्डकयोर्द्वयोः । षढस्तन्तु तयोःप्रोक्तं प्रमाणं परिमाणतः” इति मुण्डकौ पादस्तम्भौ ।हस्तप्रमाणन्दर्शितं कालिकापुराणे “यवानान्तण्डुलै-रेकमङ्गुलञ्चाष्टभिर्भवेत् । अदीर्घयोजितैर्हस्तश्चतुर्वि श-तिरङ्गलैः” । इति स्मृत्यन्तरेऽपि “तिर्यग्यवोदराण्यष्टाऊर्द्ध्वांशा व्रीहयस्त्रयः । प्रमाणमङ्गुलस्योक्तं वित-स्तिर्द्वादशाङ्गलः” । शारदातिलके “चतुर्विंशत्यङ्गुलाद्यंहस्तन्तन्त्रविदो विदुः । यवानामष्टभिः कॢप्तं माना-ङ्गुलमितीरितमिति” । हस्तो वितस्तिद्वितयं चतुर्विं-शत्यङ्गुलो हस्त इत्यर्थः । यवानां यवतण्डुलानामित्यर्थः ।“यवानान्तण्डुलैरिति” स्मरणात् । तुलाया विशेषान्तरमाहपितामहः “चतुरस्रा तुला कार्य्या दृढा ऋज्वी तथैवच । कटकानि च देयानि त्रिषु स्थानेषु यत्नतः” इति ।कटकानि लोहमयानि वलयानि । त्रिषु स्थानेषु अन्त्य-योर्मध्ये । कटकग्रहणं लोहकीलादीनामुपयुक्ताना-मुपलक्षणम् । नारदोऽपि “ऋज्वी धटतुला कार्य्याखादिरी तैन्दुकी तथा । चतुरस्रा त्रिभिः स्थानैर्धटक-र्कटकादिभिरिति” । धटो धटमध्यम् । कर्कटकौ अन्त्यौ ।पादस्तम्भादीनां स्थूलता तु विशेषानभिधानात् यावतिस्थैल्ये दाद्यंम्भवति तावत्येव कार्य्या । शिष्टाचारा-द्विशेषो ज्ञेयः । पादस्तम्भावुदग्दक्षिणसंस्थानौ कृत्वातुला प्राग्भारा कार्य्या । “पश्चिमे तोलयेत्कर्तॄन् अन्य-स्मिन् मृत्तिकां शुभामिति” पितामहस्मरणात् । पूर्व-पश्चिमसस्थानौ कृत्वोदग्मारा वा कार्य्या । “धारयेदुत्तरेपार्श्वे पुरुषं दक्षिणे शिलामिति” मारदस्मरणात् ।धटाङ्गत्वेन तोरणादिकं कार्य्यमित्याह पितामहः“तोरणे तु तथा कार्य्ये पार्श्वयोरुभयोरपि । धटादुच्चतरेस्यातान्नित्यन्दशभिरङ्गुलैः । अवलम्बौ तु कर्त्तव्यौ तौर-णाभ्यामधोमुखौ । मृण्मयौ सूत्रसम्बद्धौ धटमस्तक-चुम्बिनाविति” । धटारोहणमाह नारदः “शिक्यद्वयंसमासज्य धटकर्कटयोर्दृढम् । एकशिक्ये तु पुरुषमन्यत्रतोलयेच्छिलाम्” । “धारयेदुत्तरे पार्श्वे पुरुषन्दक्षिणेशिलाम् । पिटकम्पूरयेत्तस्मिन्निष्टकापांशुलोष्टकैरिति” ।इष्टकाभिर्ग्रावभिः पांशुभिर्लोष्टैर्वेत्यर्थः । माषराशि-भिरपि पेटकम्पूरयेत् । “माषराशिमथाषिवेति” स्मृत्य-न्तरवचनात् । पितामहोऽपि” “शिक्यद्वयं समासज्ययार्श्वयोरुभयोरपि । प्रागग्रान् कल्पयेद्दर्भांस्तत्र विप्रःससाहितः । षश्चिमे तोलयेत्कर्त्तॄनन्यस्मिन्मृत्तिकांशुभाम् । इष्टकाभस्मपाषाणकपालास्थिविवजितामिति” ।अत्र इष्टकापाषाणयोर्वर्ज्यत्वोक्तिः समुच्चयनिराकर-णार्था नतु विकल्पनिराकरणार्था पूर्वोदाहृतनारद-वचते तयोरपि विधानात् । “एतेन मृत्तिकापाषाणादीनांसम्भूय तोलनकर्तृत्वमिति मतमपास्तम् । मृत्तिकाशिलेष्ट-कादोनामेकार्थत्वात् “तुल्यार्थास्तु विकल्पेरन्निति” न्यायेनविकल्प इति मिताक्षरायाम् । विष्णुरपि “अत्रैकशिक्येपुरुषमारोपयेत् द्वितीये प्रतिमानं शिलादीति” ।समतानिरीक्षणार्थं राज्ञा तद्विदो नियोक्तव्याः । तथाच पितामहः “परीक्षका नियोक्तव्यास्तुलामान-विशारदाः । बणिजो हेमकाराश्च कांस्यकारास्तथैव-चेति” । नियुक्ताश्च निरीक्षेरन्नित्याह बारदः । “सुव-र्ण्णकारा बणिजः कुशलाः कांस्यकारकाः । तान्तुलाम-न्ववेक्षेरन् तुलाधारणकोविदाः इति” । निरीक्षिणं प्रत्याहपितामहः “कार्य्यः परीक्षकैर्नित्यमवलम्व्य समोधटः । उदकञ्च प्रदातव्यं धटस्योपरि पण्डितैः ।यस्मिन्न प्लवते तोयं स विज्ञेयः समो घट” इति ।अबलम्बसमः तोरणयोर्लम्बमानौ यौ मृत्तोयावबलम्बौतयोः समः । नारदोऽपि “प्रथमारोहणे ग्राह्यंप्रमाणन्निपुणैः सह । तुलाशिरोभ्यान्तुल्यं तु तोरणन्य-स्तलक्षणमिति” । तोलनानन्तरं कर्त्तव्यम्पितामहआह “तोलयित्वा नरं पूर्वं पश्चात्तमवतार्य्य तु ।धटं तु कारयेन्नित्यं पताकाध्वजशोभितम्” । तत आवा-हयेद्देवान्विधिनानेन मन्त्रवित् । बादित्रतूर्य्यनिर्घोषै-र्गन्धमाल्यानुलेपनैः । प्राङ्मुखः प्राञ्जलिर्भूत्वा प्राड्-विवेकस्ततोवदेत्” इति । विवादानुरूपं प्रश्नम्पृच्छ-तोति प्राट् तद्विवेचयतोति विवेकः प्राट् चासौ विवेकश्चप्राड्विवेकः । ततोऽभियुक्तं तोलयित्वाऽवतार्य्यधर्म्मावाहनादारभ्याभियुक्तशिरसि पत्रबन्धनान्तं साधा-रणविधिं कुर्य्यात् । धटपूजायाङ्गन्धादिविशेषन्नारदआह “रक्तैर्गन्धैश्च माल्यैश्च दध्यपूपाक्षतादिभिः ।अर्चयेत्तु धटं पूर्वं ततः शिष्टांस्तु पूजयेदिति” । शिष्टानवशिष्टानिन्द्रादीन् । पत्रबन्धनानन्तरं मन्त्रयेत् प्राङ्गि-वेक इत्याह पितामहः “धटमामन्त्रयेच्चैव विधिनानेनशास्त्रवित्” । विधिना मन्त्रेण शास्त्रवित्प्राड्विवैकः ।मन्त्रश्च तेनैव दर्शितः” “त्वं धट! ब्रह्मणा सृष्टः परी-क्षार्थं दुरात्मनाम् । धकाराद्धर्ममूर्त्तिस्त्वण्टकारात्कुटिलं नरम् । धृतो धारयसे यस्माद्धटस्तेनाभिधी-यमे । त्वं वेत्सि सर्वभूतानां षाषानि सुकृतानि च ।त्वमेव देव! जानीषे न विदुर्य्यानि मानवाः । व्यवहा-राभिशस्तोऽयं मानुषः शुद्धिनिच्छतीति” । शोध्यस्या-भिमन्त्रणञ्चाह याज्ञवल्क्यः “तुलाधारणविद्वद्भि-रभियुक्तस्तुलाश्रितः । प्रतिमानसमीभूतो रेखां कृत्वा-ऽवधारितः । त्वन्तुले! सत्थधामासि पुरा देवैर्विनिर्भिता ।तत्सत्यं वद कल्याणि! संशयान्मां विमोचय । यद्यस्मिपापकृन्मात! स्ततो मां त्वमधो नय । शुद्धश्चेद्गमयो-र्द्ध्वम्मां तुलामित्यभिमन्त्रयेदिति” । तुलाश्रितः तुला-मारूढः । प्रतिमानसमोभूतः प्रतिमानेन मृदादिनासमीकृतः । रेखां कृत्वावतारणे साम्यचिह्नं कृत्वाअभिमन्त्रणमेवावतारणानन्तरं कार्य्यम् अवतारित इतिक्तदर्शनात्ततः प्राड्विवेकः तुलाधारकं शपथैर्नियम्यशिरोगतपत्रकं पुनर्धटमारोपयेत् । अतएव नारदः“समयैः परिगृह्याथ पुनरारोषयेन्नरम् । निर्वाते वृष्टि-रहिते शिरस्यारोप्य पत्रकमिति” । समयैः शपथैः परि-गृह्य नियम्य । ते च विष्णुना दर्शिताः । “ब्रह्मघ्नोये स्मृता लोकाः ये लोकाः कूटसाक्षिणः । तुलाधारस्यते लोकास्वलान्धारयतो मृषेति” पुनरारोहणकायेऽभि-मन्त्रणमाह नारदः “त्वं वेत्सि सर्वभूतानां पापानिसुकृतानि च । त्वमेव देवि! जानीषे न विदुर्यानि मा-नवाः । व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानवस्तोल्यते त्वयि ।तदेनं संशयारूढं धर्मतस्त्रातुमर्हसि । देवासुरमनुष्याणांसत्ये त्वमभिषिच्यसे । सत्यसन्धोऽसि भगवन्! शुभाशुभ-विभावने । आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापोहृदयं यमश्च । अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये धर्मश्चजानाति नरस्य वृत्तमिति” । मन्त्रोच्चारणानन्तरकर्त्तव्यंपितामह आह “ज्योतिर्विद्ब्राह्मणश्रेष्ठः कुर्य्यात्काल-परीक्षणम् । विनाड्यः पञ्च विज्ञेयाः परीक्षाकालकोवि-दैः । साक्षिणो ब्राह्मणाः श्रेष्ठाः यथादृष्टार्थवादिनः ।ज्ञानिनः शुचयोऽलुब्धा नियोक्तव्या नृषेण तु । शंसन्तिसाक्षिणः श्रेष्ठाः शुद्ध्यशुद्धी नृपे तदा” इति ।कानि पुनर्जयपराजयचिह्नानीत्यपेक्षायामाह नारदः“तुलितो यदि वर्द्धेत विशुद्धः स्यान्न संशयः । समो वाहीयमानो वा न विशुद्धो भवेन्नरः” इति वर्द्धेत उपरिगच्छेत् । हीयमानः अधो गच्छेत् । यत्पुनरुक्तंपितामहेन “तुलितो यदि वर्द्धेत शुद्धो भवति धर्मतः ।हीयमानो न शुद्धः स्यादेकेषान्तु समोऽशुचिः । अल्प-पापः समो ज्ञेयो बहुपापस्तु हीयते” इति । अल्पत्वंष्यभिचारे समालिङ्गनादिना” चौर्य्ये तद्देशगमनादिनातत्र एकेषामिति पूजार्थं न तु स्वमते समस्य शुचित्वद्यो-तनार्थम् अल्पपापिनोऽप्यशुचित्वात् । तेन हीयमान-समयोर्व कश्चिद्विशैषः । दण्डप्रायश्चित्ते पापविशेषस्तयो-र्दोषानुसारित्वात् । यत्तु कैश्चिदेकेषां तु समोऽशुचिरितिवचनम् । “अल्पपापः समो ज्ञेयः” इति वचनं साम्ये संशय-परमेवेत्युक्तन्तत्क्लिष्टकल्पनया वाक्यानार्जवन्तैरुपेक्षणी-यम् । यत्तूक्तम्,  वृहस्पतिना “धटेऽभियुक्तस्तुलितोहीनश्चेद्धानिमाप्नुयात् । तत्समस्तु पुनस्तौल्यो वर्द्धितोविजयी भवेदिति” अयमर्थः पुनर्देवतावाहनाद्यसहितंसर्वं कर्म चिघायोत्तोलनीय इति समस्याशुचित्वनिश्चयोन प्रथमतोलनपर्य्याये कार्य्यः । किन्तु पुनस्तौल्यमानस्यसमतैव यदि भवति तदा अशुद्धिरवधारणीयेत्यर्थः इतिस्मृतिचन्द्रिकााम् । यत्तु कैश्चित्तस्मिन्नैव प्रयोगे तोलन-सुक्तं तन्मन्दं प्रधानावृत्तावङ्गावृत्तिरिति न्यायेन तोलनस्यफलसम्बन्धेन प्रधानत्वात् तदावृत्तौ देवतावाहनाद्यङ्गाना-मप्यावृत्तेरेवोचितत्वात् । शिक्यादिच्छेदेऽपि पुनः समीकृत्यतोलनीय इत्याह कात्यायतः “शिक्यच्छेदे तुलाभङ्गेतथा चापि गुणस्य वा । शुद्धेस्तु संशये चैनं परीक्षेतपुनर्नरमिति” शुद्धिसंशयकारीण्याह नारदः “तुला-शिरोभ्यामुद्भ्रान्तं विचलं न्यस्तलक्षणम् । यदा वायुप्रणु-न्नंवा तदा नैकतरं वदेत्” इति । अयमर्थः । यदातुलान्तौ तिर्यक्चलितौ यदा च समताज्ञानार्थन्यस्तंचिह्नमपैति यदा च वायुना प्रेरिता तुला ऊर्द्ध्वमधश्चकम्पते तदा जयं पराजयं च न वदेदिति । व्यासोऽपि“कक्षच्छेदे तुलाभङ्गे धटकर्कटयोस्तथा । रज्वुच्छेदेऽक्ष-भङ्गे वा दद्याच्छुद्धिं पुनर्नृपः” इति । कक्षं शिक्यतलंकर्कटौ तुलोपान्तस्थौ शिक्याधारावीषद्वक्रौ कर्कटशृङ्ग-सन्निभौ लौहकीलकौ । अक्षः पादस्तम्भयोरुपरिनिहित-स्तुलाधारपट्ट इति मिताक्षरा । दार्ढ्यप्रयोजकः की-लक इति हलायुधः । यत्तु वृहस्पतिवचनम् “कक्षच्छेदेतुलाभङ्गे धटकर्कटयोस्तथा । रज्वुच्छेदेऽक्षभङ्गे चतथैवाशुद्धिमाप्नुयादिति” तदाऽऽकस्मिककक्षच्छेदादिविष-यम् । कात्यायनवचनन्तु दृश्यमानकारणकशिक्यच्छेदादि-विषयमिति विज्ञानेश्वराचार्य्यादयः” वीरमि० । तुलापु-रुपाङ्गतुला तु हेमाद्रौ दा० खण्डे दृश्या । मत्कृतकृततुलादानादिपद्धतौ च विस्तरेण दृश्या ।८ तोलने मिता० । “तुलाः स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विं-शतिस्तुला इत्यमरोक्तेः पलशतमानं तुला । तत्र सादृश्ये“तुलां यदा रोहति दन्तवाससा, ” कुमा० “कामया-नसमस्थया तुलाम्” रघुः । तुलोपमाशब्दयोगे षष्ठ्येवसाधु न तु तृतीया “अतुलोपमाभ्याम्” पा० तृतीयाविधानेतयोः पर्य्युदासात् तृतीयाप्रयोगस्तु सहार्थशब्दाध्याहारेणतद्योगे इति मल्लि० । तुलाराशौ । “कन्यार्के च तुलार्केच पितॄणां श्राद्धमिष्यते” स्मृतिः “तुलायां लोलया सह”ति० त० । “सहझषस्तुलया” ज्यो० त० । तोलनदण्डात्मके माने“अथ स दक्षिणादूरोरुकृत्य स्वमांसपेशीं तुलया धारयन्गुरुतर एव कपोत आसीत्” भा० व० १९६ अ० । “तुला-मानं प्रतीमानं सर्वञ्च स्यात् सुलक्षितम् । षट्सु षट्सुच मासेषु पुनरेव परीक्षयेत्” मनुः “तुलामानं सुवर्णादीनांपरिच्छेदार्थं यत् क्रियते प्रतीमानं प्रस्थद्रोणादितत्सर्वं स्वनिरूपितं यथा स्यात् षट्सु षट्सु मासेषु गतेषुपुनस्तत्सर्वं सभ्यपुरुषैर्नृपतिः परीक्षयेत्” कुल्लू० “आ-षाढ्यां तुलया वीजतोलने भाविशस्यहानिवृद्धिज्ञापनम्वृ० स० २६ अ० उक्तं तत्र अधिवासनाङ्गतुलानिर्मा-णप्रकारस्तत्रैवोक्तो यथा“आषाढ्यां समतुलिताधिवासितानाम् अन्येद्युर्यद-धिकतामुपैति वीजम् । तद्वृद्धिर्भवति न जायते यदूनंमन्त्रोऽस्मिन् भवति तुलाभिमन्त्रणाय । स्तोतव्या मन्त्र-योगेन सत्या देवी सरस्वती । दर्शयिष्यसि यत्सत्यं सत्येसत्यव्रता ह्यसि । येन सत्येन चन्द्रार्कौ ग्रहा ज्योतिर्ग-णास्तथा । उत्तिष्ठन्तीह पूर्वेण पश्चादस्तं व्रजन्ति च ।यत्सत्यं सर्ववेदेषु यत्सत्यं ब्रह्मवादिषु । यत्सत्यं त्रिषु लो-केषु तत्सत्यमिह दृश्यताम् । ब्रह्मणो दुहिता चासि त्वमा-दित्येति कीर्तिता । काश्यपी गोत्रतश्चैव नामतो वि-श्रुता तुला । क्षौमं चतुःसूत्रकसन्निबद्धं षडङ्गुलं शिक्य-कवस्त्रमस्याः । सूत्रप्रमाणं च दशाङ्गुलानि षडेय कक्षो-भयशिक्यमध्ये । याम्ये शिक्ये काञ्चनं सन्निवेश्यंशेषद्रव्याण्युत्तरेऽम्बूनि चैयम् । तोयैः कौप्यैः स्यन्दिभिःसारसैश्च वृष्टिहीना मध्यमा चोत्तमा च । दन्तैर्नागागोहयाद्याश्च लोम्ना हेम्ना भूपाः सिक्थकेन द्विजाद्याः ।तद्वद्देशा वर्षमाशा दिशश्च शेषद्रव्याण्यात्मरूपस्थितानि ।हैमी प्रधाना रजतेन मध्या तयोरलाभे खदिरेण कार्या ।वितः पुमान् येन शरेण सा वा तुला प्रमाणेन भवेद्वि-तस्तिः । हीनस्य नाशोऽभ्यधिकस्य वृद्धिस्तुल्येन तुल्यंतुलितं तुलायाम् । एतत्तुलाकोशरहस्यमुक्तं प्राजेशयोगेऽपि नरो विदध्यात्” ।

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“तुल उन्माने”@} 2 तोलकः-लिका,  तुतोलयिषकः-षिका
   तोलयिता-त्री,  तुतोलयिषिता-त्री
   तोलयन्-न्ती,  तुतोलयिषन्-न्ती
   तोलयिष्यन्-न्ती-ती,  तुतोलयिषिष्यन्- न्ती-ती
   तोलयमानः,  तुतोलयिषमाणः
   तोलयिष्यमाणः,  तुतोलयिषिष्य- माणः
   प्रतोल्-प्रतोलौ-प्रतोलः
   तोलितम्-तः-तवान्,  तुतोलयिषितः- तवान्
   तोलः,  3 तुलः 4 ,  तुतोलयिषुः
   तोलयितव्यम्,  तुतोलयिषितव्यम्
   5 तोलनीयम्,  तुतोलयिषणीयम्
   तोल्यम्,  तुतोलयिष्यम्
   ईषत्तोलः-दुस्तोलः- सुतोलः
   तोल्यमानः,  तुतोलयिष्यमाणः
   तोलः,  तुतोलयिषः
   तोलयितुम्,  तुतोलयिषितुम्
   तोलना- 6 तुलना,  तुला,  तुतोलयिषा
   तोलनम्,  तुतोलयिषणम्
   तोलयित्वा,  तुतोलयिषित्वा
   प्रतोल्य,  प्रतुतोलयिष्य
   तोलम् २,  तोलयित्वा २,  तुतोलयिषम् २
   तुतोलयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (७५७)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१५९९। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  [[४। ‘चुरादिणिचोऽनित्यत्वात् तदभावः।’ इति धातुकाव्यव्याख्याने (३-२१) प्रोक्तम्।]]
 04 =>
  [[B। ‘दुर्दान्तचक् पशुपचुक्कनमप्यरौत्सीत् प्रक्षालितक्षितितलातुलवर्षरोधी।’ धा। का। ३। २१।]]
 05 =>
  [पृष्ठम्०६७५+ २६]
 06 =>
  [[१। बाहुलकाद् गुणाभावे रूपम्। ‘चिन्तिपूजि--’ (३-३-१०५) इत्यत्र चकारात् तुला’ इति क्षीरस्वामी। माधवधातुवृत्तौ तु-- ‘तुला इति ‘णिचो- ऽनित्यत्वात्’ इति मैत्रेयः। अन्ये तु ‘णिजभावे प्रमाणाभावात् ‘तुल्यार्थैः--’ (२-३-६२) इत्यादौ तुला इति निपातनादङि णिलुकि तुला इति।’ इत्युक्तम्।]]

Capeller

German

 तुला॑ f.
  Wage,  Wagschale,  Gewicht,  Gleichgewicht, 
Gleichheit,  Ähnlichkeit
 Wage
(im Tierkreis). Acc. mit einem Verb des
Gehens gleichkommen,  sich messen
können mit (Instr.)

Burnouf

French

 तुला तुला f.
  (तुल्) balance
 balance de précision
		 la
Balance,  signe du zodiaque.
		 Poids d'or ou d'argent égal à 100
पलस् [4409,  5 grammes].
		 Au fig. égalité,  parité, 
ressemblance.
		 Chevrons ou poutres de longueur égale dans la
charpente d'un toit.
		 Vaisseau [côtes d'un navire (?)].
तुलाकोटि f.
  cent millions.
		 Ornement des pieds.
तुलाकोश m.
  épreuve judiciaire où l'accusé est pesé dans
une balance.
तुलाधट m.
  rame,  aviron. 
तुलाधर m.
  le Soleil.
तुलाधार m.
  (धृ) peseur
 marchand.
		 Le signe de la
Balance.
		 Les cordes d'une balance.
तुलावीज n.
  le guñja ou graine de l'àbrus precatorius, 
servant de poids aux joailliers.

Stchoupak

French

 तुला-
 f.
  balance,  poids 
 équilibre,  égalité,  même mesure 
ressemblance 
 n.
  d'une mesure 
 Balance,  signe du zodiac 
 épreuve de la
balance 
 तुलया धृ- mettre en balance,  comparer 
 -आम् अधि-रुह्-
caus. id. 
 risquer 
 -आम् इ- गम्- आ-रुह्- सम्-आ-रुह्- être égal à
(instr.),  -आम् इ- गम्- आ-या- आ-लम्ब्- ressembler à (instr. ifc.).
°कोटि- m.
  anneau de cheville.
°गुड- m.
  sorte de fronde.
°धार- m.
  n.
  d'un marchand.
°धृत- a. v. égal,  équilibré.
°मान- nt. poids et OR mesures.
°यन्त्र- m.
  ou nt. pompe à eau.
°यष्टि- f.
  arbre de la balance.
तुलाधिरोहण- a. ressemblant,  comparable,  pareil.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.