तुरीय (turIya)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishYates
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishतुरीय - turIya - - being in 4th state of soul
तुरीय - turIya - - consisting of 4 parts
तुरीय - turIya - - constituting the 4th part
तुरीय - turIya - - fourth
तुरीय - turIya - - 4th
तुरीय - turIya - - 4th part
तुरीय - turIya - - 4th state of spirit
तुरीयति { तुरीय } - turIyati { turIya } - verb - go
Wilson
EnglishApte
Englishतुरीय [turīya],
The fourth.
Consisting of four parts.
Mighty.
यम् A quarter, a fourth part, fourth.
(In Vedānta. ) The fourth state of the soul in which it becomes one with Brahman or the Supreme Spirit. -वर्णः, -जातिः a man of the fourth caste, a Śūdra
तुरीयजातिं तिलकयन् कुलोत्तुङ्ग इति यथार्थनामा बभूव शूद्रः । चोलचम्पू p.6.
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishतुरीय 2. तुरीय, अस्, आ, अम्, Ved. fourth, a
fourth
consisting of four parts
whose power ex-
tends on all four sides, mighty
(अम्), n. the fourth
state of the soul (according to the Vedānta phil.),
that state in which it has become one with Brahma
or the universal spirit
(अस्, आ, अम्), (with a different
accent), a fourth, constituting the fourth part
(अम्),
n. a fourth part, a quarter
[cf. तुर्य and चतुर्थ।]
—तुरीय-भाग, अस्, m. a fourth part or share.
—तुरीय-भाज्, क्, क्, क्, a sharer of a fourth
—तुरीय-वर्ण, अस्, आ, अम्, belonging to the
fourth caste
(अस्), m. the fourth caste or tribe, a
Śūdra.
—तुरीयांश (°य-अं°), अस्, m. a fourth
part or share, a quarter.
—तुरीयातीत (°य-अत्°), N.
of an Upaniṣad.
—तुरीयार्ध (°य-अर्°), अम्, n.
one half of a fourth, an eighth part.
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiतुरीय
वि* - "चतुर + छ, आद्यलोपः"
चौथा
तुरीयम्
- -
"चौथाई, चौथा भाग, चौथा"
तुरीयम्
- -
आत्मा की चतुर्थ अवस्था जिसमें आत्मा ब्रह्मा अर्थात् परमात्मा के साथ तदाकार हो जाती हैं
Shabdartha Kaustubha
Kannadaतुरीय
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನಾಲ್ಕನೆಯ
निष्पत्तिः - > चतुर् - "छः" आद्यक्षरलोपश्च (वा० ५-२-५१) ।ईयादेशः (७-१-२)
व्युत्पत्तिः - > चतुर्णां पूरणः
प्रयोगाः - > "तुरीयो ह्येष मेध्याग्निराम्नायः पञ्चमोऽपि वा"
उल्लेखाः - > म० वी० १-१०
तुरीय
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ
L R Vaidya
Englishभूतसङ्ख्या
Sanskrit४, अपस्, अब्धि, अम्बु, अम्बुधि, अम्बुनिधि, अम्भोधि, अम्भोनिधि, अय, अर्णव, आप, आम्नाय, आय, आश्रम, उदधि, उदन्वान्, उपाय, कषाय, कृत, केन्द्र, कोष्ठ, गति, जल, जलधि, जलनिधि, तुरीय, तुर्य, तोय, दिक्, दिश्, दिशा, ध्यान, नदी, निगम, निम्नगेश, नीरधि, नीरनिधि, पयोधि, पयोनिधि, पाथ, पाथोधि, पितामहास्य, प्रणिम्नगेश, बन्ध, बन्धु, ब्रह्मोद्भव, महोर्मि, महोर्मिक, माल, युग, लवणोद, लोकपाल, वर्ण, वारिधि, वारिनिधि, वार्धि, विषधि, विषनिधि, वेद, श्रुति, सञ्ज्ञा, समुद्र, सलिलाकर, सागर, सुख
पुराणम्
Englishतुरीय / TURĪYA. A state of existence of man. (See under jāgrat).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritतुरीयं, (चतुर्णां पूरणम् । चतुर्थस्थानस्थित-त्वादस्य तथात्वम् ।) ब्रह्म । इति वेदान्तसारः ॥
“अज्ञानतदुपहितचैतन्ययोराधारभूतं अनुप-हितचैतन्यम् । यथा । वनवृक्षतदवच्छिन्ना-काशयोर्जलजलाशयतद्गतप्रतिविम्बाकाशयोर्वाआधारभूतानुपहिताकाशवदनयोरज्ञानतदुप-हितचैतन्ययोराधारभूतं यदनुपहितं चैतन्यंतत्तुरीयमित्युच्यते । शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थंमन्यन्ते । इत्यादि श्रुतेः ।” इति वेदान्तसारः ॥
(शुक्लयजुर्व्वेदान्तर्गतोपनिषद्बिशेषः । यथा, मुक्ति-कोपनिषदि ।“तुरीयातीतसंन्यासपरिव्राजाक्षमालिका ॥
”)
तुरीयः, त्रि, (चतुर्णां पूरणः । चतुर् + “चतुर-श्छयतावाद्यक्षरलोपश्च ।” ५ । २ । ५१ ।इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या छः । चस्य लोपश्च ।)चतुर्थः । इति मुग्धबोधम् ॥
(यथा, देवी-भागवते । १ । १९ । ८ ।“जाग्रत् स्वप्नसुषुप्तिश्च तव राजन् ! भवन्ति हि ।अवस्थास्तु यथाकालं तुरीया तु कथं नृप ! ॥
”तारकः । इति सायनः ॥
यथा, ऋग्वेदे । ३ ।४ । ९ ।“तन्नस्तुरीयमध पोषयित्नुदेव त्वष्टर्वि रराणः स्यस्व ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskritतुरीय तुरीय--अच् चतुर्णां पूरणः चतुर + छ आद्य-लोपश्च । १ गतियुक्ते २ चतुर्णां पूरणे च । ३ तारके ।“तनस्तुरीयमध पोषयित्नुः” ऋ० ३ । ४ । ८ । “तुरीयं तार-कम्” भा० । “गुहा त्रीणि निहितानेङ्गयन्ति” “तुरीयंवाचो मनुष्या वदन्ति” ऋ० १ । १६४ । ४५ । अस्यार्थः भाष्येवहुधा मतभेदेन दर्शितः किन्तु वैखरीरूपा वाक् चतु-र्थीति निष्कृष्टार्थः तथा हि“परा प्रश्यन्ती मध्यमा वैस्वरीति चत्वारि । एकैव नादा-त्मिका वाक् मूलाधारादुदिता सती परेत्युच्यते । नादस्यच सूक्ष्मत्वेन दुर्निरूपत्वात् सैव हृदयगामिनी पश्यन्ती-त्युच्यते योगिभिर्द्रष्टुं शक्यत्वात् । सैव बुद्धिं गता विवक्षांप्राप्ता मध्यमेत्युच्यते मध्ये हृदयाख्ये उदीयमानत्वान्मध्यमायाः! अथ यदा सैव वक्त्रे स्थिता ताल्वोष्ठादिव्या-पारेण बहिर्निर्गच्छति तदा वैस्वरीत्युच्यते एवं चत्वारिबावः पदानि परिमितानि । मनीषिणो मनसः स्वा-मिनः स्वाधीनमनस्का ब्राह्मणा वाचोऽस्य शब्दब्रह्मणो-ऽधिगन्तारो योगिनः पदानि चत्वारि पदानि विदुः ।जानन्ति । तेषु मध्ये त्रीणि परादीनि गुहानिहितानिहृदयान्तर्वर्त्तित्वात् । तुरीयं तु पदं वैखरीसंज्ञकंमनुष्याः सर्वे वदन्ति । ४ सर्वाधारभूतेऽनुपहितचैतन्येपरब्रह्मणि “वनवृक्षतदवच्छिन्नाकाशयोर्जलाशयजलतद्गत-प्रतिविम्बाकाशयोर्वा आधारानुपहिताकाशवदनयोरज्ञान-तदुपहितचैतन्ययोराधारभूतं यदनुपहितचैतन्यं तत्तुरीयमित्युच्यते” वेदान्तसा० । आधारश्चासौ अनुपहितश्चासौआकाशश्च स तथा तद्वदिति यावत् । यद्यप्याकाशस्यवनाश्रयत्वं जलाश्रयत्व वा नास्ति तदनारम्भकत्वात्तथाप्याकाशमन्तरेण तयोः स्थित्यनुपपत्तेस्तदाधारत्ववचन-मिति द्रष्टव्यम् । अस्य चैतन्यस्य तुरीयत्वं विश्वतैजस-प्राज्ञापेक्षया द्रष्टव्यम् । “शिवमद्वैतं तुरीयं मन्यन्ते”वेदान्त सारधृता श्रुतिः“तुरीयो यज्ञो यत्र हव्यमिति” । यजु० १७ । ५७ तुरीयःचतुर्थः “आदौ यजुर्जपः ततोहोत्रा ऋचां पठनम्ब्रह्मणोऽप्रतिरथजपः एवं च तुरीयोहोमः तथा चश्रुतिः “अध्वर्युः पुरस्ताद्यजूंषि जपति होता पश्चा-दृचोऽन्वाह ब्रह्मा दक्षिणतोऽप्रतिरथं जपत्येष एवतुरीयो यज्ञ” इति वेददी० । “तुरीयः ब्रह्महत्यायाःक्षत्रियस्य बधे स्थितः” मनुः स्वार्थे क । तत्रार्थे ।“भगिन्यश्च निजादशात् दत्त्वांशन्तु तुरीयकम्” याज्ञ० ।
Grassman
GermanBurnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.