| YouTube Channel

तिलः (tilaH)

 
Apte
English
तिलः [tilḥ], [तिल्-क्]
The seasamum plant
नासाभ्येति तिल- प्रसूनपदवीम्
Gīt.*
 1.
The seed of this plant
नाकस्मा- च्छाण्डिलीमाता विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । लुञ्चितानितरैर्येन कार्यमत्र भविष्यति ॥
Pt.*
 2.7.
A mole, spot.
A small particle, as much as a sesamum-seed
तिले तालं पश्यति 'makes mountains of molehills.'
Comp.
 -अन्नम् rice with sesamum seed. -अप्, -अम्बु, -उदकम् water with sesamum seed offered to the dead as a libation
एते यदा मत्सुहृदोस्तिलापः
Bhāg.*
 1.12.15
श्राद्धानि नो$धिभुजे प्रसभं तनूजैर्दत्तानि तीर्थसमये$प्यपिबत्तिलाम्बु
Bhāg.*
 7.8.45
Ś.*
 3
तेषो दत्त्वा तु हस्तेषु सपवित्रं तिलोकदम्
Ms.*
 3.223. -उत्तमा
N.
 of an Apsaras. -ओदनः, -नम् a dish of milk, rice and sesamum. -कठः sesamum powder (Mar. तिळकूट).-कल्कः dough made of ground sesamum. ˚जः oil-cake made of the sediment of ground sesamum.
कालकः a mole, a dark spot under the skin.
a disease of the penis, in which the fleshy parts become black and die off. -किट्टम्, -खलिः
f.
 , -खली, -चूर्णम् the caky sediment of sesamum after the oil is extracted
स्थाल्यां वैदूर्यमय्यां पचति तिलखलीमिन्धनैश्चन्दनाद्यैः
Bh.*
 2.1. -चतुर्थी The 4th day of the dark-half of Māgha. -तण्डुलकम् an embrace (so called because in it the two bodies are united together like rice mixed up with sesamum-seed).-तैलम् sesamum-oil
-द्वादशी The 12th day of a particular month (kept as a festival)
तां रणस्वामिनं द्रष्टुं तिलद्वादश्यहे गताम् Rāj. T.5.395. -धेनुः
f.
 sesamum made up in the form of a cow and offered as a present to a Brāhmaṇa. 'यावता वस्त्रेण कृत्स्ना धेनुराच्छादिता भवति तद्वस्त्र- पूरिततिलाः' is the another meaning given in the com.
भरणीषु द्विजातिभ्यस्तिलधेनुं प्रदाय वै
Mb.
 * 13.64.35. -पर्णः turpentine. (-र्णम्) sandal-wood.
पर्णी the sandal tree.
frankincense.
turpentine. -पर्णिका, -पर्णि (र्ण)कम् sandal-wood. -पिच्चटम् Sweetmeat of sesamum powder and sugar
L.
 D. B. -पिञ्जः, -पेजः barren sesamum. -पीडः an oilman
स्नेहेन तिलवत्सर्वं सर्गचक्रे निपीड्यते । तिलपीडैरिव
Mb.
 * 12.174.24. -भाविनी jasmine. -मयूरः a species of peacock. -रसः, -स्नेहः sesamum oil. -होमः a burnt offering of sesamum.
Apte 1890
English
तिलः [तिल्-क] 1 The sesamum plant
नासाभ्येति तिलप्रसूनपदवीं Gīt. 10.
2 The seed of this plant
नाकस्माच्छांडिलीमाता विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । लुंचितानितरैर्येन कार्यमत्र भविष्यति ॥ Pt. 2. 65.
3 A mole, spot.
4 A small particle, as much as a sesamumseed
तिले तालं पश्यति ‘makes mountains of molehills’.
Comp.
अन्नं rice with sesamum seed.
अंबु,
उदकं water with sesamum seed offered to the dead as a libation
Ś. 3
Ms. 3. 223.
उत्तमा N. of an Apsaras.
ओदनः,
नं a dish of milk, rice and sesamum.
कल्कः dough made of ground sesamum. °जः oil-cake made of the sediment of ground sesamum.
कालकः {1} a mole, a dark spot under the skin. {2} a disease of the penis in which the fleshy parts become black and die off.
किट्टं,
खलिः f.,
खली,
चूर्णं the caky sediment of sesamum after the oil is extracted.
तंडुलकं an embrace (so called because in it the two bodies are united together like rice mixed up with sesamum-seed).
तैलं sesamum-oil.
धेनुः f. sesamum made up in the form of a cow and offered as a present to a Brāhmaṇa.
पर्णः turpentine. (
र्णं) sandal-wood.
पर्णी {1} the sandal tree. {2} frankincense. {3} turpentine.
पर्णिका,
पर्णि(र्ण)कं sandal-wood.
पिंजः,
पेजः barren sesamum.
पीडः an oilman.
भाविनी jasmine.
रसः,
स्नेहः sesamum oil.
होमः a burnt offering of sesamum.
Apte Hindi
Hindi
तिलः
पुं*
 - तिल् + क
तिल का पौधा
तिलः
पुं*
 - -
तिल के पौधे का बीज
तिलः
पुं*
 - -
"मस्सा, धब्बा"
तिलः
पुं*
 - -
"छोटा कण, इतना बडा जितना कि तिल"
तिलः
पुं*
 - तिल्+क
तिल का पौधा
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 तिलः
noun
एकः तैलयुक्तम् बीजम्
सः प्रतिदिने स्नानाद् अनन्तरम् तिलस्य तैलेन मर्दनं करोति। / "नाकस्माच्छाण्डिलीमाता विक्रीणाति तिलैस्तिलान् [पञ्च.2.55]"
Synonyms:
 तिलः, तिलकः, तिलकालकः, किणः, सामुद्रम्, कालकः, जटुलः
noun
त्वचि वर्तमाना रक्तवर्णीयः कृष्णवर्णीयः वा अङ्कः।
"तस्य कपोले तिलः अस्ति।"
Synonyms:
 तिलः
noun
वनस्पतिविशेषः, यस्य तैलयुक्त-धवल-बीजानि धान्यत्वेन उपयुज्यन्ते।
"तिलस्य बीजात् तैलम्।"
Synonyms:
 तिलः
noun
क्षुपात् प्राप्तानितैलयुक्तनि धवल-बीजानि।
"सः स्नानाद् अनन्तरं तिलस्य तैलेन मर्दनं करोति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तिलः,
पुं,
 (तिलति स्निह्यति तैलेन पूर्णो भवतीति ।तिल + “इगुपधज्ञेति ।” ३ । १ । १३५ । इति कः ।)स्वनामख्यातशस्यम् । तत्पर्य्यायः । होम-धान्यम् २ पवित्रः ३ पितृतर्पणः ४ पापघ्नः ५पूतधान्यम् ६ । इति राजनिर्घण्टः ॥
स्नेह-फलः ७ स्नेहफलपूरफलः ८ । अस्य गुणाः ।रसे कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । मधुरत्वम् । तुवर-त्वम् । गुरुत्वम् । विपाके कटुत्वम् । स्वादुत्वम् ।स्निग्धत्वम् । उष्णत्वम् । कफपित्तकारित्वम् ।बल्यत्वम् । केशहितत्वम् । हिमस्पर्शत्वम् ।त्वच्यत्वम् । स्तन्यत्वम् । व्रणे हितत्वम् । दन्त्य-त्वम् । अल्पमूत्रकारित्वम् । ग्राहित्वम् । वात-घ्नत्वम् । अग्निमतिप्रदत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥
वर्णकारित्वम् ॥
* ॥
“कृष्णः पथ्यतमः सितोऽल्पगुणदः क्षीणाःकिलान्येतिलाः ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
अपि च । भावप्रकाशः ।“कृष्णश्रेष्ठतमस्तेषु शुक्रलो मध्यमः सितः ।अन्ये हीनतराः प्रोक्तास्तज्ज्ञैरक्तादयस्तिलाः ॥
”तत्तैलगुणाः । अलङ्करत्वम् । केश्यत्वम् । मधु-रत्वम् । तिक्तत्वम् । कषायत्वम् । उष्णत्वम् ।तीक्ष्णत्वम् । बलकारित्वम् । कफवातजन्तु-खर्जुव्रणकण्डूतिनाशित्वम् । कान्तिदत्वम् ।वस्त्यभ्यङ्गपाननस्यकर्णाक्षिपूरणेषु हितत्वञ्च ।इति राजनिर्घण्टः (तिलप्रतिग्रहनिषेधोयथा, ब्रह्मपुराणे ।“ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयात् वृत्त्यर्थं साधुतस्तथा ।अव्यश्वमपि मातङ्गतिललौहांश्च वर्ज्जयेत् ॥
”तिलदाने फलमाह विष्णुः ।“तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् ॥
”तथा महाभारते ।“कल्यमुत्थाय यो विप्रः स्नातः शुक्लेन वाससा ।तिलपात्रं प्रयच्छन् वै सर्व्वपापैः प्रमुच्यते ॥
”शुद्धितत्त्वे ।“प्रेतमुद्दिश्य यो दद्यात् हेमगर्भांस्तिलान्नृप ! ।यावन्तस्ते तिलाः स्वर्गे तावत्कालं स मोदते ॥
”सप्तमीं नवमीं पर्व्वकालञ्च त्यक्त्वा तिलतैलेना-ङ्गानि विमृक्ष्य स्नानं कर्त्तव्यम् । यथा, मार्क-ण्डेये ।“सर्व्वकालं तिलैः स्नानं पुण्यं व्यासोऽब्रवीन्मनुः ।श्रीकामः सर्व्वदा स्नानं कुर्व्वीतामलकैर्नरः ।सप्तमीं नवमीञ्चैव पर्व्वकालञ्च वर्ज्जयेत् ॥
”तिथितत्त्वे जन्मतिथिकृत्ये ।“तिलोद्वर्त्ती तिलस्नायी तिलहोमी तिलप्रदः ।तिलभुक् तिलवापी च षट्तिली नावसीदति ॥
”रात्रौ तिलान्वितवस्तुमात्रं न भक्षयेत् । यथा, काशीखण्डे ।“सर्व्वञ्च तिलसम्बद्धं नाद्यादस्तमिते रवौ ॥
”तिलैस्तर्पणनिषेधस्तत्प्रतिप्रसवादिकञ्च तर्पण-शब्दे द्रष्टव्यम् ॥
) तिलकालकः । यथा, --“देवगुरुप्रसादेन जिह्वाग्रे मे सरस्वती ।तेनाहं नृप जानामि भानुमत्यास्तिलं यथा ॥
”इति कालिदासः ॥
(स्वल्पप्रमाणम् । तिलतुल्यत्वादस्य तथात्वम् ।यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ४ । ३२८ ।“तिलं तिलं तं कृत्वा च चिक्षिपुर्दिक्षु सर्व्वतः ।नगरान्निर्गतैः सैन्यैर्हन्यमानाः पदे पदे ॥
”)