| YouTube Channel

ताम्बूल (tAmbUla)

 
शब्दसागरः
English
ताम्बूल nf. (-ल-ली)
1. Areca, (Areca faufel or catechu.)
2. Betel, (Piber
betel, ) or its pungent leaf, which together with the areca nut and
catechu, and sometimes caustic lime and spices, is eaten very
generally by the natives of the east.
n.
 (-लं) The areca nut.
m.
(-लः) San, a plant, (Crotolaria juncea.)
E.
 तम् to desire, affix ऊलच्
and वुक् augment, the radical vowel made long.
Capeller Eng
English
ताम्बूल
n.
 betel (also
f.
 ई),
esp.
 its leaf.
Yates
English
ताम्बूल (लं-ली) 1.
n.
 3.
f.
 Areca
be-
tel.
n.
 The areca nut.
m.
 The
San
plant (Crotolaria juncea).
Spoken Sanskrit
English
ताम्बूल - tAmbUla -
m.
 - betelleaf [ Piper Betle - Bot. ]
ताम्बूल - tAmbUla -
n.
 - pungent and aromatic leaf of betel plant [ Piper Betle - Bot. ]
ताम्बूल - tAmbUla -
n.
 - areca-nut
ताम्बूल - tAmbUla -
n.
 - areca-nut and other aromatic condiments wrapped in betel-leaf chewed after a meal as breath-freshener and digestive aid
ताम्बूल - tAmbUla -
n.
 - betel
उग्र-ताम्बूल - ugra-tAmbUla -
n.
 - traditional after-meal digestive aid embellished with some tobacco
ताम्बूल - tAmbUla -
n.
 - areca-nut and other aromatic condiments wrapped in betel-leaf chewed after a meal as breath-freshener and digestive aid
ताम्बूल - tAmbUla -
m.
 - betelleaf [ Piper Betle - Bot. ]
गन्धमरिच - gandhamarica -
n.
 - cubeb [ Java pepper, Piper cubeba ]
द्वीप - dvIpa -
m.
 - cubebs [ Piper cubeba - Bot. ]
ताम्बूलजपत्त्र - tAmbUlajapattra -
adj.
 - betel-leaf [ Piper Betle - Bot. ]
ताम्बूलज - tAmbUlaja -
adj.
 - betel-leaf [ Piper Betle - Bot. ]
कुहलि - kuhali -
m.
 - betel leaf [ Piper Betle - Bot. ]
ताम्बूलपत्त्र - tAmbUlapattra -
n.
 - betel-leaf [ Piper Betle - Bot. ]
शौण्डी - zauNDI -
f.
 - long pepper [ Piper Chaba - Bot. ]
महाहिगन्धा - mahAhigandhA -
f.
 - Thai long pepper [ Piper Chaba - Bot. ]
अध्रिपुष्पलिका - adhripuSpalikA -
f.
 - betel leaf plant [ Piper Betle - Bot. ]
उषणा - uSaNA -
f.
 - Thai long pepper [ Piper Chaba - Bot. ]
करिकणा - karikaNA -
f.
 - Thai long pepper [ Piper Chaba - Bot. ]
करिकृष्णा - karikRSNA -
f.
 - Thai long pepper [ Piper Chaba - Bot. ]
करिपिप्पली - karipippalI -
f.
 - Thai long pepper [ Piper Chaba - Bot. ]
कर्कटवल्ली - karkaTavallI -
f.
 - Thai long pepper [ Piper Chaba - Bot. ]
कोलवल्ली - kolavallI -
f.
 - Thai long pepper [ Piper Chaba - Bot. ]
ताम्बूली - tAmbUlI -
f.
 - betel leaf plant [ Piper Betle - Bot. ]
तेजोवती - tejovatI -
f.
 - Thai long pepper [ Piper Chaba - Bot. ]
देवाभीष्टा - devAbhISTA -
f.
 - betel leaf plant [ Piper Betle - Bot. ]
दाहदा - dAhadA -
f.
 - betel leaf plant [ Piper Betle - Bot. ]
Wilson
English
ताम्बूल
nf. (-लं-ली)
1 Areca, (Areca faufel or catechu.)
2 Betel, (Piper betel, ) or its pungent leaf, which together with the areca nut
and catechu, and sometimes caustic lime and spices, is eaten very generally by
the natives of the east.
n.
 (-लं) The areca nut.
m.
 (-लः) Śaṇa, a
plant, (Crotolaria juncea.)
E.
 तम to desire, affix उलच्, and वुक्र् augment, the radical vowel
made long.
Apte
English
ताम्बूलम् [tāmbūlam], 1 The areca-nut.
The leaf of piperbetel, which together with the areca-nut, catechu, chunam, and spices is usually chewed after meals
ताम्बूलभृतगल्लो$यं भल्लं जल्पति मानुषः K.
P.*
 7
रागो न स्खलित- स्तवाधरपुटे ताम्बूलसंवर्धितः Ś. Til.7.
Comp.
 -अधिकारः the office of carrying the betel-box
Pt.*
 1. -करङ्कः, -पेटिका a betel-box (Mar. पानदान, पानपुडा)
आकृष्य ताम्बूलकरङ्कमध्यात्कर्पूरदानं विदधे बहुभ्यः Vikr.9.82. ˚वाह, ˚हिनी see next word. -दः, -धरः, -वाहकः a servant attached to men of rank to carry the betel-box and to provide them with ताम्बूल whenever necessary. -वल्ली the betelplant
ताम्बूलवल्लीपरिणद्धपूगाः
R.*
 6.64.
Apte 1890
English
तांबूलं 1 The areca-nut.
2 The leaf of piper-betel, which together with the areca-nut, catechu, chunam, and spices is usually chewed after meals
तांबूलभृतगल्लोऽयं भल्लं जल्पति मानुषः K. P. 7
रागो न स्खलितस्तवाधरपुटे तांबूलसंवर्धितः Ś. Til. 7.
Comp.
अधिकारः the office of carrying the betel-box
Pt. 1.
करंकः,
पेटिका a betel-box
(Mar. पानदान, पानपुडा).
दः,
धरः,
वाहकः a servant attached to men of rank to carry the betel-box and to provide them with तांबूल whenever necessary.
वल्ली the betel-plant
R. 6. 64.
Monier Williams Cologne
English
ताम्बूल
m.
 (= Prākṛt °bola
fr.
 ताम्रगुल)
=
 °बल,
W.
ताम्बूल
n.
 betel, (esp. ) its pungent and aromatic leaf (chewed with the areca-nut and catechu and sometimes caustic lime and spices as a carminative and antacid tonic),
Hariv.
 8454 and 8457
Suśr.
VarBṛS.
&c.
the areca-nut,
L.
Monier Williams 1872
English
ताम्बूल ताम्बूल, अम्, ई, n. f. (said to be fr.
rt. तम्), betel, Piper Betel, or rather its pungent
and aromatic leaf, which together with the areca-nut
and catechu and sometimes caustic lime and spices
is eaten or chewed very generally by the natives of
the east, acting as a carminative and antacid tonic.
It is called Pān (fr. पर्ण, ‘a leaf, ’ the name
betel being connected with वीटिका, q. v.), and is pre-
sented to guests and visitors, and sometimes sent to
relations and friends at family festivals, inclosed in
gold or silver paper
(अम्), n. the areca-nut
(अस्),
m. Bengal Śaṇa or Crotolaria Juncea.
—ताम्बूल-
करङ्क, अस्, m. the Pān-dān or betel-box, (this box
generally resembling a Karaṅka or hollowed cocoa-
nut.)
—ताम्बूल-द or ताम्बूल-दायक or ताम्-
बूल-धर, अस्, m. the betel-bearer (who attended
on kings and great men).
—ताम्बूल-पत्त्र, अम्,
n. betel-leaf
(अस्), m. the Dioscorea Globosa
[cf.
पिण्डालु।]
—ताम्बूल-पेटिका, f. a betel-box.
—ताम्-
बूल-भक्षण, अम्, n. the eating of betel-leaf.
—ताम्बूल-राग, अस्, m. a kind of pulse, Ervum
lens.
—ताम्बूल-वल्लिका or ताम्बूल-वल्ली, f. the
betel plant (Piper Betel) bearing a pungent leaf
see above.
—ताम्बूल-वाहक, अस्, m. or ताम्बूल-
वाहिन्, ई, m. a betel-bearer, a servant attached to
men of rank to prepare the Pān and carry the betel-
box.
—ताम्बूलाक्त (°ल-अक्°), अस्, आ, अम्, smeared
with the juice of chewed betel.
—ताम्बूलाधिकार
(°ल-अध्°), अस्, m. the office of carrying the betel-
box for persons of rank.
Macdonell
English
ताम्बूल tāmbūla,
n.
 betel
ī,
f.
 id. (-dala,
n.
 🞄betel-leaf)
-karaṅka,
m.
 betel-box: -vāhinīm, 🞄f. female bearer of a betel-box
-dāyaka,
m.
 🞄betel-bearer
-dāyin,
m.
 id.
ī,
f.
-dhara, 🞄m. id.
-vallī,
f.
 betel
-vāhaka,
m.
 betel-bearer
🞄-vīṭikā,
f.
 areca-nut rolled up in a 🞄betel-leaf: -adhikāra,
m.
 office of betel-carrier.
Benfey
English
ताम्बूल ताम्बूल,
n.
 and
f.
 ली, Betel,
Piper betel, Lin. Suśr. 1, 223, 2
Bhartṛ. 1, 48.
--
Comp.
वास-,
n.
 betel
mixed with fragrant substances, Daśak.
88,
n.
 2 Wils.
Apte Hindi
Hindi
ताम्बूलम्
नपुं*
 - "तम् + उलच्, बुक्, दीर्घः"
सुपारी
ताम्बूलम्
नपुं*
 - -
पान
Shabdartha Kaustubha
Kannada
ताम्बूल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಡಕೆ
निष्पत्तिः - > तमु (काङ्क्षायाम्) - "क्विप्" (३-२-१७८) । बिल (मज्जने० - "कः" (३-१-१३५) । पृषो०
व्युत्पत्तिः - > ताम्यति इति तम् । बोलति इति बोलः । तम् चासौ बोलश्च
ताम्बूल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಡಕೆ ಸುಣ್ಣಗಳೊಡನೆ ಅಗಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ವೀಳ್ಯದೆಲೆ
प्रयोगाः - > "आबद्धनेत्राञ्जनपङ्कलेशास्ताम्बूलरागं बहुलं दधानः"
उल्लेखाः - > भट्टि० ११-२३
L R Vaidya
English
tAMbUla {% n. %} 1. The areca nut
2. the leaf of piper-betel together with the areca nut and other spices generally chewed after meals, रागो न स्खलितस्तवाधरपुटे तांबूलसंवर्धितः Sr.T.7.
Bopp
Latin
ताम्बूल n.
1) nux areca.
2) piper betel.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
kha rgyan
ताम्बूल
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
ताम्बूल
ताम्बूल, क्रमुक
ताम्बूलं क्रमुकं प्रोक्तमङ्गरागो विलेपनम् ॥ ५४५ ॥
verse 2.1.1.545
page 0062
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ताम्बूलं,
क्ली,
 (तम + “खर्जिपिञ्जादिभ्य ऊरो-लचौ ।” उणां । ४ । ९० । इति ऊलच् बुगा-गमो दीर्घश्च ।) पर्णम् । पान इति भाषा ।अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्ण-त्वम् । मधुरत्वम् । क्षारत्वम् । कषायत्वम् ।वातकृमिकफदुःखदोषनाशित्वम् । कामाग्नि-सन्दीपनत्वम् । स्त्रीसम्भाषणभूषणत्वम् । धृति-वक्त्रपाटवोत्साहकान्तिकारित्वम् । सुप्तोत्थितेभुक्ते च शस्तत्वम् । दन्तास्यदृग्गदे त्याज्यत्वम् ।स्वर्गेऽपि दुर्लभत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
अपि च । तीक्ष्णत्वम् । पीनसकासनाशित्वम् ।रुच्यत्वम् । दाहकारित्वञ्च ॥
* ॥
कृष्णपर्णस्यगुणाः । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । कषायत्वम् ।दाहवक्त्रजाड्यमलधारित्वञ्च ॥
* ॥
शुभ्रपर्णस्यगुणाः । श्लेष्मवातामयनाशित्वम् । पथ्यत्वम् ।रुच्यत्वम् । दीपनत्वम् । पाचनत्वञ्च ॥
* ॥
सद्यस्त्रोटितताम्बूलभक्षणगुणाः । मुखरोगजाड्य-दोषवातारोचकरक्तमलविष्टम्भकान्तिकारित्वम् ॥
त्रिरात्रत्रोटितभूयोजलयोजितताम्बूलगुणाः ।उत्तमत्वम् । रुचिबलकारित्वम् । त्रिदोषार्त्ति-नाशित्वञ्च ॥
* ॥
“शिरापर्णन्तु शैथिल्यं कुर्य्यात्तस्यास्रहृद्रसः ।शीर्णं त्वग्दोषदन्तस्य भक्षिते तु सितासिते ॥
अनिधाय मुखे पर्णं पूगं स्वादयते नरः ।मतिभ्रंशो दरिद्रः स्यादन्ते न स्मरते हरिम् ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
“पर्णमूले वसेद्ब्याधिः पर्णाग्रे पापसञ्चयः ।चूर्णपर्णं हरेदायुः शिरा बुद्धिविनाशिनी ॥
नायुरग्रे विषं मूले मध्येऽलक्ष्मीर्व्यवस्थिता ।तस्मादग्रञ्च मूलञ्च मध्यं पर्णस्य वर्ज्जयेत् ॥
चूर्णाधिकं हरति गन्धमथाधिपूगंरागं तथाधिकदलञ्च सुगन्धिकारि ।ताम्बूलमुत्तममिदं रसनाग्रभिन्न-पर्णं निशास्वधिकखण्डितपर्णमह्नि ॥
ताम्बूलं न हितं प्रोक्तं शरीरे रूक्षदुर्ब्बले ।ज्वरास्यशोषपित्तास्रमदमूर्च्छाक्षिरोगिषु ॥
ताम्बूलात्युपयोगात् स्याच्छोषः पित्तानिलास्रता ।देहदृक्केशदन्ताग्निश्रोत्रवर्णबलक्षयः ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
“विना पणं मुखे दत्त्वा गुवाकं भक्षयेद्यदि ।तावद्भवति चण्डालो यावद्गङ्गां न गच्छति ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
* ॥
“ताम्बूलं विधवास्त्रीणां यतिनां ब्रह्मचारिणाम् ।तपस्विनाञ्च विप्रेन्द्र ! गोमांससदृशं ध्रुवम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डम् ॥
* ॥
अस्य नामानि गुणाश्च । यथा, भावप्रकाशे ।“ताम्बूलवल्ली ताम्बूली नागिनी नागवल्लरी ।ताम्बूलं विशदं रुच्यं तीक्ष्णोष्णं तुवरं सरम् ॥
वश्यं तिक्तकटुक्षारं रक्तपित्तकरं लघु ।बल्यं श्लेष्मास्यदौर्गन्धमलवातश्रमापहम् ॥
”क्रमुकम् । इति मेदिनी । ले, ९७ ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ताम्बूल
न०
 तम--ऊलच् वुगागमः दीर्घश्च गौ० ङीष् तस्याःपत्रमण् । (पान) ख्याते १ नागवल्लीदले । २ क्रमुके च मेदि० ।“ताम्बूलं कटूतिक्तमुष्णमधुरं क्षारं कषायान्वितं वातघ्नंकृमिनाशनं कफहरं दुर्गन्धनिर्नाशनम् । वक्त्रस्याभरणंविशुद्धिकरणं कामाग्निसन्दीपनं ताम्बूलस्य सखे! त्रयो-दश गुणाः स्वर्गेऽपि ते दुर्लभाः” अपि चाहुः “ताम्बूलंविशदं रुच्यं तीक्ष्णीष्णं तुवरं सरम् । रस्यं तिक्तंकटु क्षारं रक्तपित्तकरं लघु । वल्यं श्लेष्मास्यदौर्गन्ध्यमल-वातश्रमापहम्” भाव० प्र० । “अनिधाय मुखे पर्णं पूगंस्वादयते नरः । मतिभ्रंशो दरिद्रः स्यादन्ते न स्मरतेहरिम्” राजनि० । भावप्र० दिनचर्य्यायामुक्तं यथा“धूमेनापोह्य हृद्यैर्वा कषायकटुतिक्तकैः । पूगकर्पूरकस्तूरीलवङ्गसुमनःफलैः । फलैः कटुकषायैर्वा मुख-वैशद्यकारिभिः । ताम्बूलपत्रसहितैः सुगन्धैर्वाविचक्षणः । धूमेन अगुर्वादिधूमेन । अपोह्य कफंदूरीकृत्य कषायकटुतिक्तकैः फलैः कर्पूरकस्तूरीलव-ङ्गादिभिः पूगैः क्रमुकैः सुमनःफलैः जातीफलैःएलाहरीतक्यादिफलैः । रात्रौ सुप्तोत्यिते स्नाते भुक्तेवान्ते च सङ्गरे । सभायां विदुषां राज्ञां कुर्य्यात्ताम्बूलचर्वणम् । ताम्बूलमुक्तं तीक्ष्णोष्णं रोचनन्तु परंसरम् । तिक्तं क्षारोषणं कामरक्तपित्तकरं लघु ।वश्यं श्लेष्मास्यदौर्गन्ध्यमलवातश्रमापहम् । मखवैशद्यसौगन्ध्यकान्तिसौष्ठवकारकम् । हनुदन्तमल-ध्वंसि जिह्वेन्द्रियविशोधनम् । मुखप्रसेकशमनं गला-मयविनाशनम् । नवं तदेव मघुरं कषायानुरसं गुरु ।वलासजननं प्रायः पत्रशाकगुणं स्मृतम् । वङ्गदेशो-द्भवं पर्णं परं कटुरसं सरम् । पाचनं पित्तजनकमुष्णंकफहरं स्मृतम् । पर्णं पुराणमकटु खुल्लकन्तनु पाण्डु-रम् । विशेषाद् गुणवद्वेद्यमन्यद्धीनगुणं स्मृतम् ।खदिरः कफपित्तघ्नश्चूर्णं वातबलासनुत् । संयोगतस्त्रिदोघ्नं सौमनस्यं करोति च । मुखवैशद्यसौगन्ध्य-कान्तिसौष्ठवकारकम् । प्रभाते पूगमधिकं मध्याह्नेखदिरं तथा । निशासु चूर्णमधिकं ताम्बूलं भक्षयेत्सदा । आयुरग्रे यशो मूले लक्ष्मीर्मध्ये व्यवस्थिता ।तस्मादग्रं तथा मूलं मध्यं पर्णस्य वर्जयेत् । पर्णमूलेभवेद्व्याधिः पर्णाग्रे पापसम्भवः । जीर्णं पर्णं हरत्यायुःसिरा बुद्धिविनाशिनी । आद्यं विषोपमं पीतं द्वितीयंभेदि दर्जरम । तृतीयादनु पातव्य सुधातुल्य रसाय-नम् । ताम्बूलं नातिसेवेत न विरिक्तो बुभुक्षितः ।देहदृक्केशदन्ताग्निश्रोत्रवर्णबलक्षयः । शोषः पित्ता-निलास्र स्यादतिताम्बूलचर्वणात् । विषमूर्च्छामदा-र्त्तानां क्षयिणां रक्तपित्तिनाम् ।“विना पर्णं मुखे दत्त्वा गुवाकं भक्षयेद्यदि । तावद्भवतिचण्डालो यावद्गङ्गां न गच्छति” कर्मलोचनम् ।“ताम्बूलं विधवास्त्रीणां यतीनां ब्रह्मचरारिणाम् ।तपस्विनाञ्च विप्रेन्द्र! गोमांससदृशं ध्रुवम्” इति ब्रह्म-वै० व्र० ख० । मार्कण्डेयः “भूयोऽप्याचम्य कर्तव्यंततस्ताम्बूलभक्षणम्” वशिष्ठः “सुपूगञ्च सुपर्णञ्च सुचूर्णेनसमन्वितम् । अदत्त्वा द्विजदेवेभ्यस्ताम्बूलं वर्जयेद्बुधः”“ताम्बूलद्वयमासनञ्च लभते यः कान्यकुब्जेश्वरात्” नैष०“ताम्बूलाक्तं दशनमसकृद्दर्शयन्तीह चेटी” सा० द० ।२ पर्णवृक्षे स्त्री गौरा० ङीष् । “ताम्बूलीनां दलैस्तत्ररचिताः पानभूमयः” रघुः ।
Capeller
German
ताम्बूल
n.
 Betel
f.
 ई dass.
Burnouf
French
ताम्बूल ताम्बूल
n.
 noix d'arec
poivre bétel
bétel.
ताम्बूलकरङ्क
m.
 boîte à bétel.
ताम्बूलद
m.
 (दा) porteur de bétel [officier au
service des rois et des princes].
ताम्बूलराग
m.
 la lentille ou ervum lens, bot.
ताम्बूलवल्ली
f.
 le poivre-bétel que l'on mêle avec la
noix d'arec, etc.
ताम्बूलिन्
m.
 porteur de bétel. -- F. ताम्बूलि,
ताम्बूली et ताम्बूलिनी, servante chargée de préparer
le bétel.
Stchoupak
French
ताम्बूल-
nt. bétel, feuille de bétel
-ई-
f.
 bétel
-इक-
m.
 marchand de bétel, serviteur qui porte la boîte à bétel.
°करङ्क-
m.
 boîte à feuilles de bétel
°करङ्क-वाह-
serviteur qui porte la boîte à bétel.
°दायिनी- °वाहिनी-
f.
 servante qui porte et sert les feuilles de
bétel.
°वल्ली-
f.
 plante de bétel.
°वाहक-
m.
 = °करङ्क-वाह-।
°वीटिका-
f.
 noix d'arec enveloppée dans une feuille de bétel.
ताम्बूलाधिकार-
m.
 fonction du °वाहक-।