| YouTube Channel

तवान् (tavAn)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@‘अट गतौ’@} 2 आटकः-टिका, आटकः-टिका, अटिटिषकः-षिका, 3 अटाटकः-टिका
अटिता-त्री, आटयिता-त्री
अटिटिषिता-त्री, अटाटिता-त्री
4 अटन्-पर्यटन्-न्ती, आटयन्-न्ती
अटिटिषन्-न्ती
अटिष्यन्-ती-न्ती, आटयिष्यन्-ती-न्ती, अटिटिषिष्यन्-न्ती-ती
आटयमानः, आटयिष्यमाणः, अटाट्यमानः 5
अट्, अटौ-अटः
अटितम्, आटितम्, अटिटिषितम्-तः-तवान्
अटाटितम्-तः तवान्
अटः, 6 7 पर्याटी, 8 भिक्षाटः, 9 रात्रिमटः 10 रात्र्यटः, अटिटिषुः, आटिटयिषुः, 11 कुलटा, अंटाटः, अटनः 12
अटितव्यम्, आटयितव्यम्, अटिटिषितव्यम्, अटाटितव्यम्
अटनीयम्, आटनीयम्, अटिटिषणीयम्, अटाटनीयम्
आट्यम्, आट्यम्, अटिटिष्यम्, अटाट्यम्
ईषदटः-दुरटः-स्वटः
अट्यमानः, आट्यमानः, अटिटिष्यमाणः, अटाट्यमानः
आटः, आटः, अटिटिषः, अटाटः
अटितुम्, आटयितुम्, अटिटिषितुम्, अटाटितुम्
अट्टिः, अटा, आटना, पर्याटना, अटाटा 13, अटिटिषा, आटिटयिषा, अटा 14 ट्या
पर्यटनम्, आटनम्, अटिटिषणम्, अटाटनम्
अटित्वा, आटयित्वा, अटिटिषित्वा, अटाटित्वा
पर्यट्य, समाट्य, समटिटिष्य, समटाट्य
15 आटम् २, अटित्वा २, आटम् २, आटयित्वा २, अटिटिषम् २, अटिटिषित्वा २, अटाटम्
अटाटित्वा
अटविः 16, अटवी
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(११)
02
=>
(१-भ्वादिः-२९५ सक। सेट्। पर।)
03
=>
[[१। ‘सूचिसूत्रि--’ (वा। ३-१-२२) इति यङ्। ‘अटाटकः’ इत्यत्र ‘यस्य हलः’ (६-४-४९) इति यकारस्य लोपः ‘अतो लोपः’ (६-४-४८) इत्यकारलोपः।]]
04
=>
[पृष्ठम्००११+ ४२]
05
=>
[[आ। ‘अटाट्यमानोऽरण्यानि ससीतः सहलक्ष्मणः’ भ-का। ४-२]]
06
=>
[[B। ‘अम्लेटकैः चाकटुचाटुभाषितैरटैः पटत्संरटिताञ्जनोत्करैः’ धा। का। १-३९। ५।]]
07
=>
[[१। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ इति (३-२-७८) णिनिः।]]
08
=>
[[२। ‘कर्मण्यणू’ (३-२-१) इति अण्।]]
09
=>
[[C। ‘नारायणे राश्रिमटाङ्गनानामसातये तत्र जनिष्यमाणे’ वासुदेवविज- यकाव्ये ३। १।]]
10
=>
[[३। ‘रात्रेः कृति विभाषा’ (६-३-७२) इति मुम् वा।]]
11
=>
[[४। शकन्ध्वादित्वात् (वा। १-१-६४) पररूपम्।]]
12
=>
[[V। नन्द्यादेराकृतिगणत्वाल्ल्युः।]]
13
=>
[[५। ‘परिसर्यापरिचर्यामृगयाटाट्या- नामुपसंख्यानम्’ वा (३-३-१०१) इति शे यकिट्यशब्दस्य द्वित्वम्, पूर्वभागे यकारनिवृत्तिर्दीर्घश्च निपा- त्यते। केवलं गमनमात्रमर्थः।]]
14
=>
[[५। ‘परिसर्यापरिचर्यामृगयाटाट्या- नामुपसंख्यानम्’ वा (३-३-१०१) इति शे यकिट्यशब्दस्य द्वित्वम्, पूर्वभागे यकारनिवृत्तिर्दीर्घश्च निपा- त्यते। केवलं गमनमात्रमर्थः।]]
15
=>
[पृष्ठम्००१२+ २७]
16
=>
[[ऋ। औणादिकौ शब्दौ।]]
1 {@“अण प्राणने”@} 2 3 ‘अणेरणति शब्दार्थे प्राणते त्वण्यते श्यनि’ 4 इति देवः।
5 णकः-णिका, आणकः-णिका, अणिणिषकः-षिका
अणिता-त्री, आणयिता-त्री, अणिणिषिता-त्री
आणयन्-न्ती, आणयिष्यन्-न्ती-ती
अण्य 6 मानः, आणयमानः, अणिणिषमाणः
अणिष्यमाणः आणयिष्यमाणः, अणिणिषिष्यमाणः
7 प्राण्-प्राणौ-प्राणः
अणितः-तम् तवान्, आणितः, अणिणिषितम्-तः-तवान्
अणः, आणः, अणिणिषुः, आणिणयिषुः
8 अणितव्यम्, आणयितव्यम्, अणिणिषितव्यम्
अणनीयम्, आणनीयम्, अणिणिषणीयम्
आण्यम्, आण्यम्, अणिणिष्यम्
ईषदणः, दुरणः, स्वणः
ईषदाणः, दुराणः, स्वाणः
अण्यमाणः, आण्यमानः, अणिणिष्यमाणः
आणः, आणः, अणिणिषः
अणितुम्, आणयितुम्, अणिणिषितुम्
9 ण्टिः, आणना, अणिणिषा, आणिणयिषा
अणनम् 10, आणनम्, अणिणिषणम्
अणित्वा, आणयित्वा, अणिणिषित्वा
प्राण्य, प्राण्य, प्राणिणिष्य
आणम् २, अणित्वा २, आणम् २, आणयित्वा २, अणिणिषम्
अणिणिषित्वा
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(१८)
02
=>
(४ दिवादिः-११७५ अक। से। आ।)
03
=>
[[आ। ‘अन’ इति नकारान्तः, तवर्गीयान्तेषु पाठात्--इति शाकटायनः]]
04
=>
(श्लो ९२)
05
=>
[[२। ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इति वृद्धिः।]]
06
=>
[[३। दिवादित्वात् श्यन्।]]
07
=>
[[४। ‘अनुनासिकस्य--’ (६-४-१५) इति उपधायाः दीर्घः।]]
08
=>
[पृष्ठम्००१७+ २७]
09
=>
[[१। ‘अनुनासिकस्य--’ (६-४-१५) इति उपधादीर्घः। ष्टुत्वम्।]]
10
=>
[[आ। ‘कंसानुरोध्यणनहृन्मतिमद्युगर्च्यः शेषं व्यसृज्यत पटौघमलिश्यमानम्’ (धा। का। २-६२)]]
1 {@‘अर्द हिंसायाम्’@} 2 आधृषीयः।
‘अर्दयेदर्दतेऽर्देद्यौ हिंसनेऽर्दति याचने’ 3 इति देवः।
शाकटायनपक्षे आत्मनेपदी।
अर्दकः-र्दिका, अर्दिदयिषकः-षिका, अर्दकः-र्दिका
4 अर्दयिता-त्री, अर्दिदयिषिता-त्री, अर्दिता-त्री
अर्दयन्-न्ती, अर्दिदयिषन्-न्ती, अर्दन्-न्ती
अर्दयिष्यन्-न्ती-ती, अर्दिदयिषिष्यन्-न्ती-ती, अर्दिष्यन्-न्ती-ती
अर्दयमानः, अर्दिदयिषमाणः, 5 अर्दमानः
अर्दयिष्यमाणः, अर्दिदयिषिष्यमाणः, अर्दिष्यमाणः
अर्त् 6 -अर्द्-अर्दौ-अर्दः
-- -- अर्दितम्-तः, अर्दिदयिषितः, 7 समर्णः-न्यर्णः-व्यर्णः- 8 अभ्यर्णः, अभ्यर्दितः
तवान्
अर्दः, अर्दिदयिषुः, अर्दः, 9 जनार्दनः, अर्दिदिषुः, 10 समर्दी
अर्दयितव्यम्, अर्दिदयिषितव्यम्, अर्दितव्यम्
अर्दनीयम्, अर्दिदयिषणीयम्, अर्दनीयम्
11 12 अर्द्यम्, अर्दिदयिष्यम्, अर्द्यम्
ईषदर्दः, दुरर्दः, स्वर्दः
अर्द्यमानः, अर्दिदयिष्यमाणः, अर्द्यमानः
अर्दः, अर्दिदयिषः, अर्दः
अर्दयितुम्, अर्दिदयिषितुम्, अर्दितुम्
अर्दना, अर्दिदयिषा, अर्दा
अर्दयित्वा, अर्दिदयिषित्वा, अर्दित्वा
समर्द्य, समर्दिदयिष्य, समर्द्य
अर्दम् २, अर्दयित्वा २, अर्दिदयिषम् २, अर्दिदयिषित्वा २, अर्दम्
अर्दित्वा
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(४१ आ)
02
=>
(१०-चुरादिः-१८२९। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
(१०३)
04
=>
[[१। णिजभावपक्षे शुद्धाद्धातोस्सनि रूपाणि पूर्वलिखिता (४१) र्दतिवत् ज्ञेयानि।]]
05
=>
[[२। शाकटायनमते णिजभावपक्षेऽनुदात्तेत्त्वात् शानज् भवति।]]
06
=>
[[२। आ। ‘वाऽवसाने’ (८-४-५६) इति चर्त्वविकल्पः। ‘रात् सस्य’ (८-२-२४) इति नियमात् संयोगान्तलोपो न।]]
07
=>
[[३। णिजभावपक्षे ‘अर्देस्संनिविभ्यः’ (७-२-२४) इतीण्णिषेधे, ‘रदाभ्यां--’ (८-२-४२) इति निष्ठानत्वे णत्वम्।]]
08
=>
[[४। ‘अभेश्चाविदूर्ये’ (७-२-२५) इति निष्ठायामिण्णिषेधः। विदूरे तु ‘अभ्यर्दित’ इत्येव।]]
09
=>
[[५। णिजभावपक्षे नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युः।]]
10
=>
[[६। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति णिनिः ताच्छील्ये।]]
11
=>
[पृष्ठम्००४०+ २७]
12
=>
[[आ। ‘कृष्णोऽविश्रथितारिभीरभिमयन् दोष्णा ग्रथन् भ्रामयन् क्राथ्यं प्रोथितवान् अशीकितमतिं भूमावचीकन्नमुम्। मल्लोऽर्द्यः हिंसितः पदमुपासात्सीद्धरेः शुन्धितः तावत् स्वं बलमच्छदं जुषितवान् मुष्ट्या हली मुष्टिकम्।।’ धा। का। ३-५०]]
1 {@“इ गतौ”@} 2 ‘अयत्येतीयते गत्यां अधीतेऽध्येति चेङिकोः।’ 3 इति देवः।
‘इट किट कटी गतौ’ इति धातुपाठे निर्दिश्यते।
‘कटी’ इत्यत्र ‘कटि + इ-’ इति ह्रस्वेकारात्मकं धात्वन्तरं प्रश्लिष्टमिति कचित्।
तस्य अयति-इयाय-एता-इत्यादीनि रूपाणि।
अत एव ‘उदयति विततोर्ध्वरश्मि- रज्जौ अहिमरुचौ हिमधाम्नि याति चास्तम्’ 4, ‘उदयति दिननाथो याति शीतांशुरस्तम्’ इत्यादिप्रयोगाणामुपपत्तिः।
आयकः-यिका, आयकः-यिका, 5 ईषिषकः-षिका
6 एता-त्री, आययिता-त्री, ईषिषिता-त्री
7 उदयन् अयन् न्ती, आययन्-न्ती, ईषिषन्-न्ती
एष्यन्-न्ती-ती, आययिष्यन्-न्ती-ती, ईषिषिष्यन्-न्ती-ती
-- आययमानः, आययिष्यमाणः
-- 8 इत्-इतौ-इतः
-- -- इतं-तः-तवान्, आयितः, ईषिषितः, तवान्
अयः, आयः, ईषिषुः, आयिययिषुः
एतव्यम्, आययितव्यम्, ईषिषितव्यम्
अयनीयम्, आयनीयम्, ईषिषणीयम्
एयम्, उपेयम्, आय्यम्, 9 ईषिष्यम्
10 ईषदयः-दुरयः-स्वयः
-- 11 ईयमानः, आय्यमानः, ईषिष्ययाणः
12 अयः, 13 आयः, आयः, ईषिषः
एतुम्, आययितुम्, ईषिषितुम्
इतिः, आयना, ईषिषा, आयिययिषा
अयनम्, आयनम्, ईषिषणम्
इत्वा, आययित्वा, ईषिषित्वा
समित्य, 14 उपेत्य, समाय्य, समीषिष्य
आयम् २, इत्वा २, आयम् २, आययित्वा २, ईषिषम्
ईषिषित्वा
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(६१-आ)
02
=>
(१-भ्वादिः-३२०-सक-अनिट्-पर-)
03
=>
(श्लो १४)
04
=>
(शिशुपालवधे ४-२०)
05
=>
[[१। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वाद् गुणाभावः। ‘अज्झनगमां--’ (६-४-१६) इति दीर्घः। ‘सन्यतः’ (७-४-७९) इत्यभ्यासस्येत्त्वम्। ‘श्र्युकः क्किती’ (७-२-११) ति इण्णिषेधः।]]
06
=>
[[२। ‘सार्वंधातुकार्धधातुकयो--’ (७-३-८४) रिति गुणः।]]
07
=>
[[आ। ‘प्रकण्डिताशोदयदंशुमण्डितैरकुण्डरत्नैर्मुडितार्कदीधितीन्।’ धा। का। १-४२]]
08
=>
[[३। ‘ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्’ (६-१-७१) इति तुक्।]]
09
=>
[[४। ‘एङि पररूपम्’ (६-१-९४) इति पररूपम्।]]
10
=>
[पृष्ठम्००६२+ २७]
11
=>
[[१। ‘अकृत्सार्वधातुकयो--’ (७-४-२५) रिति दीर्घः।]]
12
=>
[[२। ‘एरच्’ (३-३-५६) इति भावेऽच्।]]
13
=>
[[३। ‘अकर्तरि कारके--’ (३-३-१९) इति घञ्।]]
14
=>
[[४। ‘षत्वतुकोरसिद्धः’ (६-१-८६) इत्येकादेशशास्त्रस्यासिद्धत्वात् तुक्।]]
1 {@“उछि उञ्छे”@} 2 ‘शशपोरुञ्छतीत्युञ्छे स्वरभेदाद् द्विरुच्यते।’ 3 इति देवः।
उञ्छकः-ञ्छिका, उञ्छकः-ञ्छिका, 4 उञ्चिच्छिषकः-षिका
उञ्छिता-त्री, उञ्छयिता-त्री, उञ्चिच्छिषिता-त्री
उञ्छन्-न्ती, उञ्छयन्-न्ती, उञ्चिच्छिषन्-न्ती
उञ्छिष्यन्-न्ती-ती, उञ्छयिष्यन्-न्ती-ती, उञ्चिच्छिसिष्यन्-न्ती-ती
-- उञ्छयमानः, उञ्छयिष्यमाणः
उन्-उञ्छौ-उञ्छः
-- -- उञ्छितः-तं-तवान्, उञ्छितः-तम्, उञ्चिच्छिषितः तवान्
उञ्छः, उञ्छः, उञ्चिच्छिषुः, उञ्चिच्छयिषुः
उञ्छितव्यम्, उञ्छयितव्यम् उञ्चिच्छिषितव्यम्
उञ्छनीयम्, उञ्छनीयम्, उञ्चिच्छिषणीयम्
उञ्छ्यम्, उञ्छ्यम्, उञ्चिच्छिष्यम्
5 ईषदुञ्छः, दुरुञ्छः, सूञ्छः
-- -- उञ्छ्यमानः, उञ्छ्यमानः, उञ्चिच्छिष्यमाणः
6 उञ्छः, उञ्छः, उञ्चिच्छिषः
उञ्छितुम्, उञ्छयितुम्, उञ्चिच्छिषितुम्
उञ्छा, उञ्छना, उञ्चिच्छिषा, उञ्चिच्छयिषा
7 उञ्छनम्, उञ्छनम्, उञ्चिच्छिषणम्
उञ्छित्वा, उञ्छयित्वा, उञ्चिच्छिषित्वा
समुञ्छ्य, समुञ्छ्य, समुञ्चिच्छिष्य
उञ्छम् २, उञ्छित्वा २, उञ्छम् २, उञ्छयित्वा २, उञ्चिच्छिषम्
उञ्चिच्छिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(९६)
02
=>
(१-भ्वादिः-२१५-सक। सेट्। पर।)
03
=>
(श्लो-५५)
04
=>
[[४। ‘न न्द्राः संयोगादयः’ (६-१-३) इति नकारस्य द्वित्वनिषेधः। ‘छे च’ (६-१-३७) इति तुक्। अस्याभ्यासावयवत्वाभावात् हलादिश्शेषो न।]]
05
=>
[पृष्ठम्००९५+ २५]
06
=>
[[आ। ‘उञ्छो धान्यश आदानं कणिशाद्यर्जनं सिलम्।’ इति यादवप्रकाशः।]]
07
=>
[[B। ‘अहूर्णचित्ताः परिमूर्छितव्रताः स्फूर्णामया अप्रयुशः कृतोञ्छनाः। भजन्ति यां व्युष्टिमतोऽपि भूयसीं ध्रजन्ति यत् ध्रञ्जनमात्रतो जनाः।।’ धा। का। १-२९।]]
1 {@“कमु कान्तौ”@} 2 कान्तिः = इच्छा।
3 कामकः 4 कामकः मिका, कामकः-मिका, 5 चिकामयिषकः-षिका, चिकमिषकः-षिका, 6 चङ्कामकः-मिका
चङ्कमकः-मिका
कामयिता-त्री, कमिता-त्री, कामयिता-त्री, चिकामयिषिता-त्री, चिकमिषिता-त्री, चङ्कामयिता-त्री
चङ्कमिता-त्री
-- 7 कामयन्-न्ती, कामयिष्यन्-न्ती-ती
-- 8 कामयमानः, कामयमानः, चिकामयिषमाणः चिकमिषमाणः चङ्काम्यमानः
चङ्कम्यमानः
कामयिष्यमाणः, कामयिष्यमाणः, चिकामयिषिष्यमाणः, चिकमिषिष्यमाणः, चङ्कामयिष्यमाणः
चङ्कमिष्यमाणः
9 कान्-कामौ-कामः
-- -- -- 10 कामितम्-तः-तवान्, 11 कान्तम्-न्तः-न्तवान्, कामितम्-तः, चिकामयिषितः, चिकमिषितः, चङ्कामितः चङ्कमितः तवान्
12 कामः-कमः, 13 प्रकामी, 14 मांसकामः-मांसकामा, 15 हन्तुकामः 16, 17 हरिकामा, 18 कम्रः 19, 20 कमनः, 21 कामुक 22 ः-कामुकी-कामुका, कामः, चिकामयिषुः, चिकमिषुः, चङ्कामः-चङ्कमः
कामयितव्यम्, कमितव्यम्, कामयितव्यम्, चिकामयिषितव्यम्, चिकमिषितव्यम्, चङ्कामयितव्यम्
चङ्कमितव्यम्
23 प्रकामनीयम्, प्रकमनीयम्, कामनीयम्, चिकामयिषणीयम्, चिकमिषणीयम्, चङ्कामनीयम्
चङ्कमनीयम्
24 काम्यम्- 25 कम्यम्, काम्यम्, चिकामयिष्यम्, चिकमिष्यम्, चङ्काम्यम्-चङ्कम्यम्
ईषत्कामः-दुष्कामः-सुकामः, ईषत्कमः-दुष्कमः-सुकमः
-- 26 काम्यमानः, काम्यमानः, काम्यमानः, चिकामयिष्यमाणः, चिकमिष्यमाणः, चङ्काम्यमानः-चङ्कम्यमानः
27 कामः-कामः, कामः, चिकामयिषः, चिकमिषः, चङ्कामः-चङ्कमः
कामयितुम्-कमितुम्, कामयितुम्, चिकामयिषितुम्, चिकमिषितुम्, चङ्कामयितुम्
चङ्कमितुम्
कामना- 28 कान्तिः, कामना, चिकामयिषा-चिकमिषा, 29 चङ्कामा-चङ्कमा
कामनम्, कमनम्, कामनम्, चिकामयिषणम्-चिकमिषणम्, चङ्कामनम्-चङ्कमनम्
कामयित्वा, 30 कमित्वा, कान्त्वा, कामयित्वा, चिकामयिषित्वा चिकमिषित्वा चङ्कामयित्वा-चङ्कमित्वा
प्रकाम्य-प्रकम्य, प्रकाम्य, प्रचिकामयिष्य-प्रचिकमिष्य, प्रचङ्काम्य-प्रचङ्कम्य
31 कामम् कामयित्वा कामम् कमित्वा कान्त्वा कामम् कामयित्वा चिकामयिषम् २, चिकामयिषित्वा २, चिकमिषम् २, चिकमिषित्वा २, चङ्कामम् -चङ्कमम्
चङ्कामयित्वा -चङ्कमित्वा
32 कमठः, 33 कन्तुः, 34 कमलम्, 35 कंसः।
36
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(१६८)
02
=>
(१-भ्वादिः-४४३। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
[[१। ‘कमेर्णिङ्’ (३-१-३०) इति स्वार्थे णिङ्। अमन्तत्वेन मित्त्वं तु न, ‘न कम्य- मिचमाम्’ (ग। सू। भ्वादौ) इति निषेधात्। अतः, ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इति वृद्धिः। एवं घञ्यपि।]]
04
=>
[[२। ‘आयादय आर्धधातुके वा’ (३-१-३१) इति णिङो वैकल्पिकत्वात् णिङभावपक्षे, ण्वुलि वृद्धौ रूपम्। ‘नोदात्तोपदेशस्य--’ (७-३-४) इति निषेधस्तु
\n\n ‘अनाचमि- कमिवमीनाम्’ (वा। ७-३-३४) इति निषेधात्।]]
05
=>
[[३। णिङ्पक्षे रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]]
06
=>
[[४। यङन्तात् ण्वुलि ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इति अभ्यासे नुक्।]]
07
=>
[[५। णिजन्तात् ‘णिचश्च’ (१-३-७४) इत्युभयपदी, तु णिङन्तात्।]]
08
=>
[[६। शानचः शित्त्वेन आर्धधातुकत्वाभावात् नित्यं णिङ्। णिङो ङित्त्वात् ‘अनुदात्तङित आत्मनेपदम्’ (१-३-१२) इति आत्मनेपदमेव।]]
09
=>
[[७। णिङन्तात् शुद्धाच्च धातोः क्विपि ‘अनुनासिकस्य--’ (६-४-१५) इति दीर्घः। ‘मो नो धातोः’ (८-२-६४) इति नत्वम्।]]
10
=>
[[८। णिङ्पक्षे ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति निष्ठायां णिङो लोपः। सूत्रे ‘णेः’ इत्यनेन णिङोऽपि ग्रहणम्।]]
11
=>
[[९। णिङभावपक्षे, धातोरुदित्त्वात् क्त्वायाम् इड्विकल्पः। तेन ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठायामिण्णिषेधे, ‘अनुनासिकस्य--’ (६-४-१५) इति दीर्घे रूपम्।]]
12
=>
[पृष्ठम्०१६४+ २६]
13
=>
[[१। ताच्छील्ये णिनिः।]]
14
=>
[[२। ‘शीलिकामिभक्ष्याचरिभ्यो णः’ (वा। ३-२-१) इति अणपवादः णः। तेन स्त्रियां टाप्।]]
15
=>
[[३। ‘तुं काममनसोरपि।’ (वा। ६-३-१०९) इति तुमुनो मकारस्य लोपः।]]
16
=>
[[आ। ‘इन्द्राबृहस्पत्युपकॢप्तमन्त्रा उत्साहिनोऽग्नीवरुणौ तथाऽन्ये। सुरा भवन्तं बत हन्तुकामाः प्रबोधयांचक्रुरधोक्षजं तम्।।’ वा। वि। २। ३३।]]
17
=>
[[B। ‘स्तुतिशीला हरिकामा फलभक्षा कानने व्रताचारा। तदुपग्रहप्रतीक्षा वसति द्वन्द्वक्षमा मुनिश्रेणी।।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
18
=>
[[४। ‘नमिकम्पिस्म्यजसकमहिंसदीपो रः’ (३-२-१६७) इति ताच्छीलिको रः प्रत्ययः।]]
19
=>
[[C। ‘कम्राभिरावृतः स्त्रीभिराशंसुः क्षेममात्मनः। इच्छुः प्रसादं प्रणमन् सुग्रीवः प्रावदन् नृपम्।।’ भ। का। ७-२४।]]
20
=>
[[५। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति युच् ताच्छीलिकः। ‘ताच्छीलिकेषु ‘वाऽसरूपः--’ (३-१-९४) इति विधिर्नास्तीति प्रायिकम्
\n\n तेन कम्रा कमना युवतिः, इति सिद्धम्--’ इति सि। कौमुदी।]]
21
=>
[[६। ‘लषपतपदस्थाभूकमगम--’ (३-२-१५४) इत्यादिना तच्छीलादिषु उकञ्। स्त्रियां, ‘जानपद--’ (४-१-४२) इति विहितः ङीष् ‘कामुकी मैथुनेच्छा चेत्, कामुकाऽन्या, (वा। ४-१-४२) इति वार्तिकेन अर्थविशेषे नियमितः।]]
22
=>
[[ड्। ‘प्रघिण्य भूषाः परिघुण्य मालिकाः प्रघृण्य घोणापुटघूर्णिचन्दनम्। पणाय्यरूपाः पनिताकृतीन् ययुर्भामिन्य एवाक्षमया स्वकामुकान्।।’ धा। का। १-५७।]]
23
=>
[[७। ‘न भाभूपूकमिगमि--’ (८-४-३४) इति ‘ण्यन्तभादीनामुपसंख्यानम्’ (वा। ८-४-३४) इति णत्वनिषेधः।]]
24
=>
[[८। णिङन्तात्--णिजन्ताच्च ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यत्।]]
25
=>
[[९। शुद्धाद्धातोः ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९८) इति यत्।]]
26
=>
[पृष्ठम्०१६५+ २०]
27
=>
[[आ। ‘यायास्त्वमिति कामो मे गन्तुमुत्सहसे च। इच्छुः कामयितुं त्वं माम् इत्यसौ जगदे तया।।’ भ। का। ५-५९।]]
28
=>
[[B। ‘सायन्तनीं तिथिप्रण्यः पङ्कजानां दिवातनीम्। कान्तिं कान्त्या सदातन्या ह्रेपयन्ती शुचिस्मिता।।’ भ। का। ५-६५।]]
29
=>
[[१। ‘यस्य हलः’ (६-४-४९) इति यलोपे, अतो लोपे रूपमेवम्।]]
30
=>
[[२। णिङभावपक्षे धातोरुदित्त्वात् ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इडभावपक्षे दीर्घे रूपम्।]]
31
=>
[[३। ‘न कम्यमि--’ (ग। सू। भ्वादौ) इति मित्त्वनिषेधात् णिङन्तात् णिजन्ताच्च दीर्घविकल्पः।]]
32
=>
[[४। ‘कमेरठः’ (द। उ। ५। ५।) इत्यठः प्रत्ययः। कमठः = कूर्मः, भिक्षाभाजनं वा।]]
33
=>
[[५। औणादिके (द। उ। १-११२) कुप्रत्यये तुगागमः। कन्तुः = कामी।]]
34
=>
[[६। औणादिके (द। उ। ८-१०७) कलप्रत्यये रूपम्। कमलम् = पद्मम्।]]
35
=>
[[७। औणादिके (द। उ। ९-२१।) सप्रत्यये रूपम्।]]
36
=>
[पृष्ठम्०१६६+ २४]
1 {@“गॄ निगरणे”@} 2 किरादिः।
“ज्ञाने गारयते, गिरेन्निगरणे, शब्दे गृणाति त्रयम् युक्तं, ग्रो गरतीति सेकविषये ह्रस्वान्तधातोः शपि।” 3 इति देवः।
‘निपूर्वताप्राचुर्योपदर्शनार्थो निः।’ इति पुरुषकारः।
गारकः-रिका, 4 गालकः-लिका, गारकः-रिका, गालकः-लिका, 5 6 जिगरिषकः, जिगलिषकः-षिका, 7 जेगिरकः-रिका, जेगिलकः-लिका
8 गरिता-गरीता, गलिता-गलीता-त्री, गारयिता-गालयिता-त्री, जिगरिषिता-जिगलिषिता-त्री, जेगिरिता-जेगिलिता-त्री
9 गिरन्-गिलन्-न्ती-ती, 10 गारयन्-गालयन्-न्ती, जिगरिषन्-जिगलिषन्-न्ती
-- गरिष्यन्-गलिष्यन्-गरीष्यन्-गलीष्यन्-न्ती-ती, गारयिष्यन्-गालयिष्यन्-न्ती-ती, जिगरिषिष्यन्-जिगलिषिष्यन्-न्ती-ती
-- 11 अवगिरमाणः- 12 संगिरमाणः, 13 अवगिलमानः-संगिलमानः, 14 अवजिगरिषमाणः, -अवजिगलिषमाणः, अवगरिष्यमाणः, अवगलिष्यमाणः, अवजिगरिष्यमाणः -अवजिगलिष्यमाणः, सञ्जिगरिष्यमाणः, सञ्जिगलिष्यमाणः, 15 जेगिल्यमानः, जेगिलिष्यमाणः
16 17 गीः-गिरौ-गिरः
-- -- -- 18 गीर्णः-गीर्णम्-गीर्णवान्, गारितः-गालितः, जिगरिषितः-जिगलिषितः, जेगिरितः-जेगिलितः, तवान्
19 गरः, गलः, 20 अजगरः, मुद्गरः, 21 तिमिङ्गिलः-गिलगिलः, गारः, गालः, 22 जिगरिषुः-जिगलिषुः, जेगिरः-जेगिलः
गरितव्यम्-गरीतव्यम्, गलितव्यम्-गलीतव्यम्, गारयितव्यम्-गालयितव्यम्, जिगरिषितव्यम्-जिगलिषितव्यम्, जेगिरितव्यम्-जेगिलितव्यम्
गरणीयम्-गलनीयम्, गारणीयम्-गालनीयम्, जिगरिषणीयम्-जिगलिषणीयम्, जेगिरणीयम्-जेगिलनीयम्
23 गार्यम्, गार्यम्-गाल्यम्, जिगरिष्यम्-जिगलिष्यम्, जेगिर्यम्-जेगिल्यम्
ईषद्गरः-ईषद्गलः-दुर्गरः-दुर्गलः-सुगरः, -सुगलः
-- -- 24 गीर्यमाणः, गार्यमाणः-गाल्यमानः, जिगरिष्यमाणः-जिगलिष्यमाणः, जेगीर्यमाणः
25 26 गरः, गलः, 27 उद्गारः 28 -निगारः, निगालः, जिगरिषः -जिगलिषः, जेगिरः-जेगिलः
गरितुम्-गरीतुम्, गलितुम्-गलीतुम्, गारयितुम्-गालयितुम्, जिगरिषितुम्-जिगलिषितुम्, जेगिरितुम्-जेगिलितुम्
29 गीर्णिः, गारणा-गालना, जिगरिषा-जिगलिषा, जेगिरा-जेगिला
निगरणम्- 30 गिरणम्-निगलनम्, गारणम्-गालनम्, जिगरिषणम्-जिगलिषणम्
जेगिरणम्-जेगिलनम्
गीर्त्वा, गारयित्वा-गालयित्वा, जिगरिषित्वा-जिगलिषित्वा, जेगिरित्वा-जेगिलित्वा
संगीर्य, संगार्य-संगाल्य, सञ्जिगरिष्य-सञ्जिगलिष्य, सञ्जेगिर्य
गारम् २, गालम् २, गीर्त्वा २, गारम् २, गालम् २, गारयित्वा २, गालयित्वा २, जिगरिषम् २, जिगलिषम् २, जिगरिषित्वा २, जिगलिषित्वा २, जेगिरम् २, जेगिलम् २, जेगिरित्वा २, जेगिलित्वा
31 कुप्रत्यये, उकारस्यान्तादेशे रूपम्।
गिरति = अर्थविशेषान् इति गुरुः = आचार्यः पूज्यो जनश्च।]] गुरुः
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(४२७)
02
=>
(६-तुदादिः-१४१०। अक। सेट्। पर।)
03
=>
(श्लो। ३३)
04
=>
[[३। ‘अचि विभाषा’ (८-२-२१) इति लत्वविकल्पः। एवं सर्वत्राजादिप्रत्यये परतः बोध्यम्।]]
05
=>
[पृष्ठम्०४१९+ २४]
06
=>
[[१। ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इति वैकल्पिकेडागमे प्राप्ते, ‘किरश्च पञ्चभ्यः’ (७-२-७५) इति नित्यमिट्। ‘द्विर्वचनेऽचि’ (१-१-५९) इति गुणनिषेधात् ‘गॄ’ शब्दस्य ‘सन्यङोः’ (६-१-९) इति द्वित्वम्। अभ्यासकार्यम्। उत्तरखण्डे गुणः। इडाग- मस्य ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति दीर्घविकल्पस्तु
\n\n ‘अत्रेटो दीर्घो नेष्टः’ (भाष्येष्टिः ७-२-७५) इति भाष्यात्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
07
=>
[[२। गर्हितं गिरति--इत्यर्थे ‘लुपसदचरजपजभदहदशगॄभ्यो भावगर्हायाम्’ (३-१-२४) इति यङ्। ‘ऋत इद्धातोः’ (७-१-१००) इति इत्त्वे रपरत्वे ‘सन्यङोः’ (६-१-९) इति द्वित्त्वम्। चात्र ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घः शङ्क्यः। लत्वदृष्ट्या दीर्घस्यासिद्धत्वात्। ‘यस्य हलः’ (६-४-४९) इति यलोपः। अल्लोपः। अनन्तरम्, अजादिप्रत्ययपरकत्वात् वैकल्पिकं लत्वम्। एवं यङ्न्ते सर्वत्र।]]
08
=>
[[३। ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति इटो दीर्घविकल्पः। एवं तव्यत्तुमुनादिषु ज्ञेयम्।]]
09
=>
[[४। ‘तुदादिभ्यः--’ (३-१-७७) इति शविकरणप्रत्ययः। इत्त्वं, रपरत्वं च। स्त्रियाम्, ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुम् विकल्पेन भवति।]]
10
=>
[[५। ‘निगरणचलनार्थेभ्यः--’ (१-३-८७) इति ण्यन्तात् शतैव।]]
11
=>
[[६। ‘अवाद् ग्रः’ (१-३-५१) इति शानच्।]]
12
=>
[[७। ‘समः प्रतिज्ञाने’ (१-३-५२) इति शानच्। वैयाकरणाः शब्दं नित्यं सङ्गिरमाणा भवन्ति।]]
13
=>
[[आ। ‘वसूनि देशांश्च निवर्तयिष्यन् रामं नृपः स्पङ्गिरमाण एव। तयाऽवजज्ञे भरताभिषेको विषादशङ्कुश्च मतौ निचस्वने।।’ भ। का। ३। ८।]]
14
=>
[[८। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति सन्नन्तात् शानचू।]]
15
=>
[[९। ‘ग्रो यङि’ (८-२-२०) इति नित्यं लत्वम्।]]
16
=>
[पृष्ठम्०४२०+ २१]
17
=>
[[१। इत्त्वे रपरत्वे ‘र्वोरुपधाया दीर्घ इकः’ (८-२-७६) इति दीर्घः।]]
18
=>
[[२। ‘श्रयुकः क्विति’ (७-२-११) इतीण्णिषेधः। इत्त्वरपरत्वयोः, ‘रदाभ्याम्--’ (८-२-४२) इति निष्ठानत्वे णत्वे रूपम्।]]
19
=>
[[३। ‘अचि विभाषा’ (८-२-२१) इति विभाषा प्राप्तस्य लत्वस्य, ‘देवत्रातो गलो ग्राहः इतियोगे सद्विधिः। मिथस्ते विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः।।’ इति भाष्येण (१-४-५३) व्यवस्थितविभाषात्वलाभात् प्राण्यङ्गे नित्यं लत्वम्। विषे तु गर इत्येव। लत्वं न।]]
20
=>
[[४। पचादिषु (३-१-१३४) पाठात् अच्। अजं गिरति = इति अजगरः। ‘श्वपच- चक्रधरवत् अकारादनुपपदात् कर्मोपपदे विप्रतिषेधेन’ (भाष्यम्-१-४-२) इति क्षीरतरङ्गिणी। एवं मुदं गिरतीति मुद्गरः इत्यत्रापि ज्ञेयम्।]]
21
=>
[[५। तिमि गिलतीति तिमिङ्गिलः = जलजन्तुविशेषः। ‘कप्रकरणे मूलविभुजा- दिभ्य उपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-५) इति कः। ‘गिलेऽगिलस्य’ (वा। ६-३-७०) इति मुम्। ‘अगिलस्य’ (वा। ६-३-७०) इत्युक्तत्वात् गिलशब्दे परे मुम् न।]]
22
=>
[[आ। ‘लोकानशिशिषोस्तुल्यः कृतान्तस्य विपर्यये। वने चिकरिषोर्वृक्षान् बलं जिगरिषुः कपेः।।’ भ। का। ९। ५४।]]
23
=>
[[६। ‘ऋहलोर्ण्यत्’ (३-१-१२४) इति ण्यत्। वृद्धिः।]]
24
=>
[[७। इत्वरपरत्वयोः ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घः। एवं ‘जेगीर्यमाणः’ इति यङन्तात् कर्मणि यक्यपि ज्ञेयम्।]]
25
=>
[पृष्ठम्०४२१+ २२]
26
=>
[[१। ‘ऋदोरप्’ (३-३-५७) इति भावेऽप्।]]
27
=>
[[२। ‘उन्नयोर्ग्रः’ (३-३-२९) इति घञ्। अबपवादः। उद्गारः = वीच्यादिभिः समुदस्योद्रेकः। ‘उद्गारः = अतिप्रवृत्तो ध्वनिः’ इति प्र। कौमुदीव्या- ख्यायाम्। निगारः देवदत्तस्य। भक्षणमित्यर्थः।]]
28
=>
[[आ। ‘सदोद्गारसुगन्धीनां फलानामलमाशिताः। उत्कारेषु धान्यानामनभीष्टपरिग्रहाः।।’ भ। का। ७। ३८।]]
29
=>
[[३। ‘ॠल्वादिभ्यः क्तिन्निष्ठावद् वाच्यः’ (बा। ८-२-४४) इति क्तिनस्तकारस्य नत्वे इत्वरपरत्वदीर्घेषु णत्वम्।]]
30
=>
[[४। ‘ठु वम उद्गिरणे’ इति धातुपाठे निर्देशात् क्ङिति प्रत्यये परतः विहितम् इत्वम् ल्युट्यपीष्टमिति केचित्। तेन ‘गिरणम्’ इत्यपि साधु--इति प्रक्रिया- सर्वस्वे।]]
31
=>
[[५। औणादिके [द। उ। १-१०९]
1 {@“णश अदर्शने”@} 2 रधादिः।
नाशकः-शिका, नाशकः-शिका, 3 निनशिषकः-षिका- 4 निनङ्क्षकः-क्षिका, नानशकः-शिका
5 नशिता-त्री-प्रनंष्टा-ष्ट्री, नाशयिता-त्री, निनशिषिता-त्री-निनङ्क्षिता-त्री, नानशिता-त्री
नश्यन्- 6 प्रणश्यन्-न्ती, नाशयन् 7 -न्ती, निनशिषन्-निनङ्क्षन्-न्ती
-- नशिष्यन्- 8 प्रनङ्क्ष्यन्-न्ती-ती, नाशयिष्यन्-न्ती-ती, निनशिषिष्यन्, निनङ्क्षिष्यन्-न्ती-ती
-- -- -- -- नानश्यमानः, नानशिष्यमाणः
9 प्रनट्-प्रनक्-प्रणशौ-प्रणशः
-- -- -- 10 11 प्रनष्टम्- 12 प्रनष्टः-नष्टवान्, प्रणाशितः, निनशिषितः, निनङ्क्षितः-नानशितः, तवान्
नशः, 13 विनाशी, 14 कृतनाशी, 15 विनाशकः, 16 नश्वरः 17 -नश्वरी, नाशः, 18 चितविनाशनः-वित्तनाशनः-निनङ्क्षुः, नानशः
नशितव्यम्-नंष्टव्यम्, नाशयितव्यम्, निनशिषितव्यम्-निनङ्क्षितव्यम्, नानशितव्यम्
नशनीयम्, नाशनीयम्, निनशिषणीयम्, निनङ्क्षणीयम्, नानशनीयम्
नाश्यम्, नाश्यम्, निनशिष्यम्-निनङ्क्ष्यम्, नानश्यम्
ईषन्नशः-दुर्नशः-सुनशः, 19 दूणाशः
-- -- नश्यमानः, नाश्यमानः, निनशिष्यमाणः-निनङ्क्ष्यमाणः, नानश्यमानः
नाशः, नाशः, निनशिषः-निनङ्क्षः, नानशः
नशितुम्-नंष्टुम्, नाशयितुम्, निनशिषितुम्-निनङ्क्षितुम्, नानशितुम्
नष्टिः 20 जीवनक्, नाशना, निनशिषा-निनङ्क्षा, नानशा
21 नशनम्, नाशनम्, निनशिषणम्-निनङ्क्षणम्, नानशनम्
नशित्वा-नंष्ट्वा- 22] नष्ट्वा, नाशयित्वा, निनशिषित्वा, निनङ्क्षित्वा, नानशित्वा
प्रणश्य, प्रणाश्य, प्रणिनशिष्य-प्रणिनङ्क्ष्य, प्रणानश्य
23 अजकनाशं 24, विद्युत्प्रणाशं 25, 26 जीवनाशं 27 28, नाशम् २, नशित्वा-नंष्ट्वा-नष्ट्वा-२, नाशम् २, नाशयित्वा २, निनशिषम् २-निनशिषम् २-निन्ङ्क्षम् २, निनशिषित्वा २-निनङ्क्षित्वा २, नानशम्
नानशित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(६६७)
02
=>
(४-दिवादिः-११९४। अक। सेट्। पर।)
03
=>
[[४। ‘रधादिभ्यश्च’ (७-२-४५) इति वलादेरार्धधातुकस्येटो वैकल्पिकत्वात् इट्पक्षे रूपम्। एवम् इट्पक्षे सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
04
=>
[[५। इडभावपक्षे, ‘मस्जिनशोर्झलि’ (७-१-६०) इति नुमागमे, ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इत्यादिना शकारस्य षत्वे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति कत्वे, ‘नश्चा- पदान्तस्य झलि’ (८-३-२४।) इत्यनुस्वारे, ‘इण्कोः’ (८-३-५७) इति सनः सकारस्य षत्वे, ‘अनुस्वारस्य ययि--’ (८-४-५८) इति परसवर्णे रूपम्। एवम् इडभावपक्षे सन्नन्ते प्रक्रिया सर्वत्र बोध्या।]]
05
=>
[[६। रधादित्वादिड्विकल्पः। इडभावपक्षे, ‘नशेः षान्तस्य’ (८-४-३६) इति णत्व- निषेधः। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
06
=>
[[आ। ‘प्रणश्यन्नपि नाशक्नोदत्येतुं बाणगोचरम्।’ भ। का। ९। १३४।]]
07
=>
[[७। ‘बुधयुधनशजनेङ्प्रुद्रुस्रुभ्यो णेः’ (१-३-८६) इति ण्यन्तात् शतृप्रत्यय एव भवति। त्वात्मनेपदं शानच्।]]
08
=>
[[८। ‘नशेः षान्तस्य’ (८-४-३६) इत्यत्र अन्तग्रहणसामर्थ्यात् भूतपूर्वषकारान्तस्यापि प्रहणमिति, णत्वमत्रापि न।]]
09
=>
[[९। क्विपि, ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इति षत्वे, ‘नशेर्वा’ (८-२-६३) इति कुत्वविकल्पः। भूतपूर्वगत्या षकारान्तत्वात् णत्वं न।]]
10
=>
[पृष्ठम्०६२०+ २७]
11
=>
[[१। वलादेरार्धधातुकस्य ‘रधादिभ्यश्च’ (७-२-४५) इतीड्विकल्पनात् निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्णिषेधः।]]
12
=>
[[आ। ‘विद्युत्प्रणाशं वरं प्रनष्टो यद्वोर्ध्वशोषं तृणवद्विशुष्कः।’ भ। का। ३। १४।]]
13
=>
[[२। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिः।]]
14
=>
[[B। ‘कुर्मश्च जीविते बुद्धिं धिक् तृष्णां कृतनाशिनाम्।।’ भ। का। १८। ३२। (मल्लिनाथसम्मतपाठानुसारेण णिनिप्रत्ययान्ततया लिखितम्।)]]
15
=>
[[३। ‘निन्दहिंसक्लिशखादविनाश--’ (३-२-१४६) इत्यादिना तच्छीलतद्धर्मतत्साधु- कारिषु वुञ्। अकादेशः।]]
16
=>
[[४। ‘इण्नशिजि--’ (३-२-१६३) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु क्वरप्। स्त्रियां ‘टिड्ढा--’ (४-१-१५) इति ङीप्।]]
17
=>
[[C। ‘रद्धारये सोऽयमनश्वराय तृप्यन्मना दृप्तजनद्रुहेऽस्मै।’ धा। का। २। ६४।]]
18
=>
[[५। चित्तं विनाशयतीति, वित्तं नाशयतीति चित्तविनाशनः, वित्तनाशनः। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) ण्यन्तात् कर्तरि ल्युः। कर्मण्यणोऽपवादः।]]
19
=>
[[६। दुःखेन नाशयितव्यः = दूणाशः। ‘ईषत्--’ (३-३-१२६) इत्यादिना ण्यन्तात् खल्। ‘दुरो दाशनाशदभध्येषु उत्त्वम्, उत्तरपदादेः ष्टुत्वं च’ (वा। ६-३-१०९) इति वचनेन उपसर्गान्त्यस्योत्वम्, सवर्णदीर्घः, उत्तरपदादेः ष्टुत्वं च।]]
20
=>
[[७। जीवो नश्यतीति, जीवं नाशयति, इति वा जीवनक् = आहुतिविशेषः। बाहुलकादत्र स्त्रियाम् अर्थविशेषे क्विप उपपत्तिः।]]
21
=>
[पृष्ठम्०६२१+ २६]
22
=>
[[१। ‘रधादिभ्यश्च’ (७-२-४५) इतीड्विकल्पः। इट्पक्षे नशित्वा इति रूपम्। इडभावपक्षे ‘मस्जिनशोर्झलि’ (७-१-६०) इति नुमि, नंष्ट्वा इति रूपम्। ‘जान्तनशां विभाषा’ (६-४-३२) इति क्त्वायां नकारस्य विकल्पेन लोपे नष्ट्वा इति रूपम्।]]
23
=>
[[२। ‘उपमाने कर्मणि च’ (३-४-४५) इति णमुल्। ‘कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः’ (३-४-४६) इति णमुलन्तस्य धातोः अनुप्रयोगः। अजकश्व नष्ट इत्यर्थः। विद्युत्प्रणाशं नष्टः इत्यत्राप्येवमेव।]]
24
=>
[नष्टः]
25
=>
[नष्टः]
26
=>
[[३। ‘कर्त्रोर्जीवपुरुषयोर्नशिवहोः’ (३-४-४३) इति णमुल्। ‘कषादिषु--’ (३-४-४६) इति अनुप्रयोगः। जीवो नश्यतीत्यर्थः।]]
27
=>
[[आ। ‘चकम्पेऽतीव चुक्रोश जीवनाशं ननाश च।।’ भ। का। १४। ३१।]]
28
=>
[नष्टः]
1 {@“तुल उन्माने”@} 2 तोलकः-लिका, तुतोलयिषकः-षिका
तोलयिता-त्री, तुतोलयिषिता-त्री
तोलयन्-न्ती, तुतोलयिषन्-न्ती
तोलयिष्यन्-न्ती-ती, तुतोलयिषिष्यन्- न्ती-ती
तोलयमानः, तुतोलयिषमाणः
तोलयिष्यमाणः, तुतोलयिषिष्य- माणः
प्रतोल्-प्रतोलौ-प्रतोलः
तोलितम्-तः-तवान्, तुतोलयिषितः- तवान्
तोलः, 3 तुलः 4 , तुतोलयिषुः
तोलयितव्यम्, तुतोलयिषितव्यम्
5 तोलनीयम्, तुतोलयिषणीयम्
तोल्यम्, तुतोलयिष्यम्
ईषत्तोलः-दुस्तोलः- सुतोलः
तोल्यमानः, तुतोलयिष्यमाणः
तोलः, तुतोलयिषः
तोलयितुम्, तुतोलयिषितुम्
तोलना- 6 तुलना, तुला, तुतोलयिषा
तोलनम्, तुतोलयिषणम्
तोलयित्वा, तुतोलयिषित्वा
प्रतोल्य, प्रतुतोलयिष्य
तोलम् २, तोलयित्वा २, तुतोलयिषम्
तुतोलयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(७५७)
02
=>
(१०-चुरादिः-१५९९। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
[[४। ‘चुरादिणिचोऽनित्यत्वात् तदभावः।’ इति धातुकाव्यव्याख्याने (३-२१) प्रोक्तम्।]]
04
=>
[[B। ‘दुर्दान्तचक् पशुपचुक्कनमप्यरौत्सीत् प्रक्षालितक्षितितलातुलवर्षरोधी।’ धा। का। ३। २१।]]
05
=>
[पृष्ठम्०६७५+ २६]
06
=>
[[१। बाहुलकाद् गुणाभावे रूपम्। ‘चिन्तिपूजि--’ (३-३-१०५) इत्यत्र चकारात् तुला’ इति क्षीरस्वामी। माधवधातुवृत्तौ तु-- ‘तुला इति ‘णिचो- ऽनित्यत्वात्’ इति मैत्रेयः। अन्ये तु ‘णिजभावे प्रमाणाभावात् ‘तुल्यार्थैः--’ (२-३-६२) इत्यादौ तुला इति निपातनादङि णिलुकि तुला इति।’ इत्युक्तम्।]]
1 {@“दिवु परिकूजने”@} 2 आकुस्मीयः।
‘अर्दने देवयेद्, दीव्येत् क्रीडादौ, परिकूजने।।
देवयेतेदितो दिन्वेद्, देवेर्देवेत देवने।’ 3 इति देवः।
देवकः-विका, दिदेवयिषकः-षिका
देवयिता-त्री, दिदेवयिषिता-त्री, 4 देवन्-न्ती, -- देवयिष्यन्-न्ती-ती, 5 देवयमानः, दिदेवयिषमाणः, देवयिष्यमाणः, दिदेवयिषिष्यमाणः, 6 दयूः-दय्वौ-दय्वः
देवितः, दिदेवयिषितः- तवान्
देवः, 7 आदेवकः, 8 परिदेवी, दिदेवयिषुः, देवयितव्यम्, दिदेवयिषितव्यम्, देवनीयम्, दिदेवयिषणीयम्
देव्यम्, दिदेवयिष्यम्
ईषद्देवः-दुर्देवः-सुदेवः
देव्यमानः, दिदेवयिष्यमाणः
देवः, दिदेवयिषः, देवयितुम्, दिदेवयिषितुम्
देवना, दिदेवयिषा, 9 देवनम्, दिदेवयिषणम्
देवयित्वा, दिदेवयिषित्वा, 10 देवित्वा-द्यूत्वा
परिदेव्य, प्रदिदेवयिष्य, देवम् २, देवयित्वा २, दिदेवयिषम् २-दिदेवयिषित्वा
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(८३९)
02
=>
(१०-चुरादिः-१७०७। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
(श्लो। १६०-१६१)
04
=>
[[१। उदित्करणादस्य धातोर्णिज्विकल्पः। णिजभावपक्षे ‘शेषात् कर्तरि --’ (१-३-७८) इति परस्मैपदं शता। एवं स्यप्रत्ययेऽपि ज्ञेयम्। विशेषविहितानि रूपाणि विना, अन्यानि सर्वाण्यपि पूर्वोक्तदिवुधातुवत् (८३८) णिजभावपक्षे ज्ञेयानि।]]
05
=>
[[२। ‘आकुस्मादात्मनेपदिनः’ (ग। सू। चुरादौ) इत्यात्मनेपदम्।]]
06
=>
[[३। क्विपि, णिज्निमित्तके वृद्धौ, वकारस्योठि अयादेशे रूपमेवम्।]]
07
=>
[[४। ‘देविक्रुशोश्चोपसर्गे’ (३-२-१४७) इत्यनेन ण्यन्तस्यास्य वुञि रूपमेवम्।]]
08
=>
[[५। ‘सम्पृचानुरुधाङ्यमाङ्यसपरिसृसंसृजपरिदेवि--’ (३-२-१४२) इत्यादिना तच्छीलादिषु कर्तृषु घिनुणि रूपम्।]]
09
=>
[[आ। ‘इत्यादिवाद्यशतदेवनमध्य एव लोकः समालपदगारितकृष्णवीर्यः।’ धा। का। ३। ३७।]]
10
=>
[[६। णिजभावपक्षे, ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इट्पक्षे सेटः क्त्वायाः कित्त्वनिषेधाद्गुणः। इडभावपक्षे ऊठि, यणादेशे रूपम्।]]
1 {@“वद सन्देशवचने”@} 2 आधृषीयः।
तेन णिज्विकल्पः।
‘--भाषणे’ इति हेमचन्द्र-जैन-कातन्त्रादयः।
‘--वाक्सन्देशयोः’ इति वोपदेवः।
‘-- वचने च’ इति द्रुमे इति धा।
का।
3।
‘व्यक्तवाचि वदेद्वा णौ वादयेद् वदते वदेत्।’ 4 इति देवः।
अयं धातुः आत्मनेपदी इति शाकटायनः इति मा।
धा।
वृत्तिः।
वादकः-दिका, विवादयिषकः-षिका
वादकः-दिका, विवदिषकः-षिका, वावदकः-दिका
वादयिता-त्री, विवादयिषिता-त्री
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि ण्यन्तात् सननन्तं विना पूर्वलिखितभौवादिकवदतिवत् 5 ऊह्यानि।
ण्यन्तात् सन्नन्ते इमानि रूपाणीति ज्ञेयम् -- विवादयिषिता-त्री, विवादयिषन्-न्ती, विवादयिषिष्यन्-न्ती-ती, विवा- दयिषमाणः, विवादयिषिष्यमाणः, विवादयिट्-यिषौ-यिषः
विवादयिषितम्-तः- तवान्
विवादयिषुः, विवादयिषितव्यम्, विवादयिषणीयम्, विवादयिष्यम्, ईषद्विवादयिषः-दुर्विवादयिषः-सुविवादयिषः
विवादयिष्यमाणः, विवादयिषः, विवादयिषितुम्, विवादयिषा, विवादयिषणम्, विवादयिषित्वा, प्रविवादयिष्य, विवादयिषम् २, विवादयिषित्वा इति।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(१५४८)
02
=>
(१०-चुरादिः-१८४२। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
(३-५१)
04
=>
(श्लो। १०९)
05
=>
(१५४७)