| YouTube Channel

तर्पणं (tarpaNaM)

 
Apte 1890
English
तर्पणं See under तृप्.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तर्पणं,
क्ली,
 (तृप प्रीणने + भावे ल्युट् ।) तृप्तिः ।प्रीणनम् । इत्यमरः । २ । ९ । ५६ ॥
(यथा, कथासरित्सागरे । २६ । २३६ ।“तत्राहूय तरोर्मूले वेतालं नृकलेवरे ।पूजयित्वाकरोत्तस्य नृमांसबलितर्पणम् ॥
”)यज्ञकाष्ठम् । इति हेमचन्द्रः ॥
(तृप्यन्ति पितरोयेन । तृप् + करणे ल्युट् ।) देवर्षिपितृमनु-ष्याणां जलाञ्जलिदानेन तृप्तिसम्पादनम् । यथा, “एवं स्नात्वा पितॄन् देवान् मनुष्यांस्तर्पयेन्नरः ।नाभिमात्रे जले स्थित्वा चिन्तयेदूद्ध्वमानसः ॥
आगच्छन्तु मे पितर इमं गृह्णन्त्वपोऽञ्जलिम् ।त्रींस्त्रीञ्जलाञ्जलीन्दद्यादाकाशे दक्षिणे तथा ॥
वसित्वा वसनं शुक्लं स्थले चास्तीर्णवर्हिषि ।विधिज्ञास्तर्पणं कुर्य्युर्न पात्रे तु कदाचन ॥
यदपां क्रूरमांसन्तु यदमेध्यन्तु किञ्चन ।अशान्तं मलिनं यच्च तत् सर्व्वमपगच्छतु ॥
गृहीत्वानेन मन्त्रेण तोयं सव्येन पाणिना ।प्रक्षिपेद्दिशि नैरृत्यां रक्षोपहतयेऽद्भुतम् ॥
अनाक्षिकन्तु यद्भुक्तं पापाद्यच्च प्रतिग्रहम् ।दुष्कृतं यच्च मे किञ्चिद्बाङ्मनःकायकर्म्मभिः ॥
पुनातु मे तदिन्द्रस्तु वरुणः सबृहस्पतिः ।सविता च भगश्चैव मुनयः सनकादयः ॥
आब्रह्मस्तम्बपर्य्यन्तं जगत् तृप्यत्विति ब्रुवन् ।क्षिपेदपोऽञ्जलोंस्त्रींस्तु कुर्व्वन् सङ्क्षेपतर्पणम् ॥
”इति गारुडे २१५ अध्यायः ॥
तर्पणविशेषस्तु गारुडे २१९ अध्याये तथावह्निपुराणे नित्याह्निकस्नानविधिनामाध्याये चद्रष्टव्यः ॥
* ॥
जीवत्पितृकस्य तर्पणनिषेधोयथा, --“दर्शस्नानं गयाश्राद्धं तिलैस्तर्पणमेव च ।न जीवत्पितृको भूप ! कुर्य्यात् कृत्वाघमाप्नुयात् ॥
”इति कालिकापुराणे ८९ अध्यायः ॥
महायज्ञविशेषः । तत्तु पितृयज्ञः । पितॄणांकव्यजलादीनाञ्च विधिना जलान्नदानेन तृप्ति-सम्पादनम् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
“तत्द्बिविधं प्रधानं अङ्गञ्च । तत्राद्यं यथा, --‘तर्पणञ्च शुचिः कुर्य्यात् प्रत्यहं स्नातको द्बिजः ।देवेभ्यश्च ऋषिभ्यश्च पितृभ्यश्च यथाक्रमम् ॥
’इति शातातपः ॥
विधवामधिकृत्य काशीखण्डे ।‘तर्पणं प्रत्यहं कार्य्यं भर्त्तुः कुशतिलोदकैः ।तत्पितुस्तत्पितुश्चापि नामगोत्रादिपूर्व्वकम् ॥
’द्बितीयं यथा, ब्रह्मपुराणे ।‘नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं स्नानमुच्यते ।तर्पणन्तु भवेत्तस्य अङ्गत्वेन व्यवस्थितम् ॥
’तर्पणाकरणे दोषः । यथा, योगियाज्ञवल्क्यः ।“नास्तिक्यभावाद्यश्चापि न तर्पयति वै सुतः ।पिबन्ति देहरुधिरं पितरो वै जलार्थिनः ॥
”तस्य निषिद्धस्थानादि यथा । “नेष्टकारचितेस्थाने पितॄंस्तर्पयेत् ।” इति शङ्खलिखितौ ॥
‘यन्न सर्व्वाय चोत्सृष्टं यच्चाभोज्यनिपानजम् ।तद्बर्ज्यं सलिलं तात ! सदैव पितृकर्म्मणि ॥
’इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥
* ॥
तस्य विधानं यथा । स्नातश्चार्द्रवासा देवपितृ-तर्पणमम्भःस्थ एव कुर्य्यात् परिवर्त्तितवासाश्चेत्तीरमुत्तीर्य्येति । इति विष्णुः ॥
तीर्थे विशेषोयथा, मत्स्यपुराणे ।‘तिलोदकाञ्जलिर्द्देयो जलस्थैस्तीर्थवासिभिः ॥
’तीर्थे स्थलस्थश्चेत् तर्पणं करोति तदा जलैक-चरणः आचम्य कुर्य्यात् तस्य जले च तर्पणमवि-रुद्धम् । स्थले तर्पणं दर्भेषु कार्य्यम् । यथा, --‘प्रागग्रेषु सुरांस्तर्प्येत् मनुष्यांश्चैव मध्यतः ।पितॄंश्च दक्षिणाग्नेषु दद्यादिति जलाञ्जलीन् ॥
’इति आग्नेयपुराणम् ॥
अशुचिदेशे तु ।‘यत्राशुचिस्थलं वा स्यादुदके देवतापितॄन् ।तर्पयेत्तु यथाकाममप्सु सर्व्वं प्रतिष्ठितम् ॥
’इति विष्णुः ॥
‘प्रादेशमात्रं उद्धृत्य सलिलं प्राङ्मुखः सुरान् ।उदद्मनुष्यांस्तर्प्येत पितॄन् दक्षिणतस्तथा ॥
’इति दक्षः ॥
उद्धृतोदके तु ।‘पात्राद्बा जलमादाय शुचौ पात्रान्तरे क्षिपेत् ।जलपूर्णेऽथवा गर्त्ते न स्थले तु विवर्हिषि ॥
’इति हारीतः ॥
‘यद्युद्धृतैः प्रसिञ्चेत्तु तिलान् संमिश्रयेज्जले ।अतोऽन्यथा तु सव्येन तिला ग्राह्या विचक्षणैः ॥
’इति योगियाज्ञवल्क्यः ॥
“अङ्गुष्ठानामिकाभ्याञ्च दक्षिणस्येतरात् करात् ।तिलान् गृहीत्वा पात्रस्थान् ध्यायन् सन्तर्पयेत्पितॄन् ॥
”इति नारदः ॥
* ॥
देवतर्पणं यथा, --‘ब्रह्माणं तर्पयेत् पूर्व्वं विष्णुं रुद्रं प्रजापतिम् ।देवा यक्षास्तथा नागा गन्धर्व्वाप्सरसोऽसुराः ॥
क्रूराः सर्पाः सुपर्णाश्च तरवो जम्भकाः स्वगाः ।विद्याधरा जलाधारास्तथैवाकाशगामिनः ॥
निराहाराश्च ये जीवाः पापे धर्म्मे रताश्च ये ।तेषामाप्यायनायैतद्दीयते सलिलं मया ॥
’इदं उपवीतिना प्राङ्मुखेन दैवतीर्थेन कार्य्यम् ॥
मनुष्यतर्पणं यथा, --‘सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः ।कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पञ्चशिखस्तथा ॥
सर्व्वे ते तृप्तिमायान्तु मद्दत्तेनाम्बुना सदा ॥
’इदं निवीतिना मनुष्यतीर्थेन सामगेन प्रत्यङ्-मुखेन कार्य्यम् । अन्यवेदिना उदङ्मुखेनकार्य्यम् ॥
* ॥
तत ऋषितर्पणं प्राङ्मुखेनउपवीतिना दैवतीर्थेन कार्य्यम् । ततो दिव्य-पितृतर्तणं दक्षिणामुखेन प्राचीनावीतिनासतिलजलेन पितृतीर्थेन कार्य्यम् । ततः पितृ-तर्पणम् ॥
* ॥
भीष्माष्टम्यां भीष्मतर्पणम् । तस्यमन्त्रो यथा, --‘वैयाघ्रपद्यगोत्राय साङ्कतिप्रवराय च ।अपुत्त्राय ददाम्येतत् सलिलं भीष्मवर्म्मणे ॥
’प्रार्थनमन्त्रो यथा, --‘भीष्मः शान्तनवो वीरः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।आभिरद्भिरवाप्नोतु पुत्त्रपौत्त्रोचितां क्रियाम् ॥
’प्रेतचतुर्द्दश्यां यमतर्पणं यथा, --‘यमाय धर्म्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ।वैवस्वताय कालाय सर्व्वभूतक्षयाय च ॥
औडुम्बराय दघ्नाय नीलाय परमेष्ठिने ।वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः ॥
’प्रत्येकनामभिस्त्रींस्त्रीनञ्जलीन् दद्यात् ॥
* ॥
तिलतर्पणनिषेधो यथा, --‘रविशुक्रदिने चैव द्बादश्यां श्राद्धवासरे ।सप्तम्यां जन्मदिवसे न कुर्य्यात् तिलतर्पणम् ॥
’इति स्मृतिः ॥
‘संक्रान्त्यां निशि सप्तम्यां रविशुक्रदिने तथा ।श्राद्धे जन्मदिने चैव न कुर्य्यात्तिलतर्पणम् ॥
’इति मत्स्यपुराणम् ॥
तत्र प्रतिप्रसवो यथा, --‘अयने विषुवे चैव संक्रान्त्यां ग्रहणेषु च ।उपाकर्म्मणि चोत्सर्गे युगादौ मृतषासरे ॥
सूर्य्यशुक्रादिवारेऽपि न दोषस्तिलतर्पणे ।तीर्थे तिथिविशेषे च कार्य्यं प्रेते च सर्व्वदा ॥
’इति स्मृतिः ॥
‘तीर्थे तिथिविशेषे च गङ्गायां प्रेतपक्षके ।निषिद्धेऽपि दिने कुर्य्यात् तर्पणं तिलमिश्रितम् ॥
’इति मरीचिवचनम् ॥
* ॥
तिलाभावे प्रतिनिधिर्यथा ।‘तिलानामप्यभावे तु सुवर्णरजतान्वितम् ।तदभावेऽपि सिञ्चेत्तु दर्भैर्मन्त्रेण चाप्यथ ॥
’इति याज्ञवल्क्यः ॥
* ॥
अशक्तौ । आब्रह्मस्तम्बपर्य्यन्तं जगत्तृप्यतु ।इत्यनेन त्रोंस्तर्पयेत् ।” इत्याह्निकतत्त्वम् ॥
काशीखण्डमते तु ।“आब्रह्मस्तम्बपर्य्यन्तं देवर्षिपितृमानवाः ।तृप्यन्तु सर्व्वे पितरो मातृमातामहादयः ॥
अतीतकुलकोटीनां सप्तद्बीपनिवासिनाम् ।आब्रह्मभुवनाल्लोकादिदमस्तु तिलोदकम् ॥
” * ॥
जन्माष्टम्यां तर्पणस्य फलं यथा, --“तस्यां तिथौ वारिमात्रं पितॄणां यः प्रयच्छति ।गयाश्राद्धं कृतं तेन शताब्दं नात्र संशयः ॥
”इतिब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥