| YouTube Channel

तरवारिः (taravAriH)

 
Apte
English
तरवारिः [taravāriḥ], A sword
परितः शिथिलोदग्रतरवारितडिल्लताः Śiva. B.22.39.
Apte 1890
English
तरवारिः A sword.
Apte Hindi
Hindi
तरवारिः
पुं*
 - तरं समागत विपक्षबलं वारयति तर+वृ+णिच्+इन्
तलवार
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 खड्गः, असिः, कृपाणः, चन्द्रहासः, कौक्षेयकः, मण्डलाग्रः, करबालः, करपालः, निस्त्रिंशः, शिरिः, विशसनः, तीक्ष्णधारः, दुरासदः, श्रीगर्भः, विजयः, धर्मपालः, कौक्षेयः, तरवारिः, तवराजः, शस्त्रः, रिष्टिः, ऋष्टिः, पारेरकः
noun
शस्त्रविशेषः।
"खड्गस्य युद्धे राज्ञी लक्ष्मी निपुणा आसीत्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तरवारिः,
पुं,
 (तरं समागतविपक्षबलं वारय-तीति । वृ + णिच् + इन् ।) खड्गः । तरवारइति भाषा । इति हेमचन्द्रः । ३ । ४४५ ॥
अथ खड्गपरीक्षा ।“अङ्गं रूपं तथा जातिर्नेत्रारिष्टे च भूमिका ।ध्वनिर्म्मानमिति प्रोक्तं खड्गज्ञानाष्टकं शुभम् ॥
अभिन्ने दृश्यते यादृक् विभिद्य घटिते तथा ।यदेव दृश्यते चिह्नं तदङ्गं संप्रचक्षते ॥
नीलकृष्णादिकं खड्गे रूपमित्यभिधीयते ।तेनैव यत् प्रतीतं स्यात् तज्जातिरिति गद्यते ॥
अङ्गातिरिक्तं यज्जातिस्तन्माहात्म्योपसूचकम् ।तन्नेत्रमिति जानीयात् खड्गे खड्गविशारदाः ॥
अङ्गातिरिक्तं खड्गादियच्छुद्धत्वापसूचकम् ।तदरिष्टमिति प्राहुर्भूमिरङ्गादिधारणम् ॥
यः खड्गे जायते शब्दो नखदण्डादिनाहते ।स ध्वनिस्तुलनामानं ज्ञानमष्टविधन्त्विदम् ॥
पञ्चाद्या निपुणैः खड्गे सम्भाव्यन्तेऽपि कृत्रिमाः ।अन्त्यावकृत्रिमौ ज्ञेयौ तावेव सहजाविति ॥
शतमङ्गानि चत्वारि रूपाणि जायतस्तथा ।त्रिंशन्नेत्राणि जानीयादरिष्टानि तथैव च ॥
भूमिश्च द्बिविधा ज्ञेया ध्वनिरष्टविधो मतः ।मानन्तु द्बिविधं प्रोक्तमित्येषां संग्रहो मतः ॥
” ॥
अथ खड्गस्य शताङ्गगणना लौहार्णवे ।“रूप्यस्वर्णगजोरुवूकदमनस्थूलाङ्गकृष्णारुण-श्वेता-म्भोजगदातिलानलकणाग्रन्थिस्थिरातैत्तिराः ।मालाजीरकषट्पदोर्द्ध्वमरिचव्यालाश्ववर्हाञ्जन-क्षौद्रक्षुद्रकमक्षिकातुषयवव्रीहिक्षुमासर्षपाः ॥
सिंहीतण्डुलगोशिराशिवनखग्राहाक्षिकेशोपल-द्रोणीकाककपालपत्रतुवरीविम्बीफलीसर्षपाः ।नीलीरक्तवचारसोनसुमनाजिङ्गीशमीरोहित-प्रोष्ठीमारिषमार्कवाखुरतडिन्मेघाद्रिगुङ्गाशराः ॥
दूर्व्वाविल्वमसूरटुण्टुकशटीमार्जारिकाकेतकी-मूर्व्वावज्रकलायचम्पकबलान्यग्रोधवंशासनाः ।ज्येष्ठीजालपिपीलिकानलरजः कुष्माण्डरोम-स्पृहीकर्कन्धुर्व्वकुलारनालमहिषस्वच्छर्त्तुवक्रा इति ॥
प्रोक्ता लौहविशारदेन मुनिना खड्गस्य भेदाःक्रमात् ॥
”अथ तस्य चत्वारि रूपाणि ।“नीलः कृष्णः पिशङ्गश्च धूम्रश्चेति चतुर्व्विधः ।वर्णप्रकर्षः खड्गानां कथितो मुनिपुङ्गवैः ॥
”अथ चतस्रो जातयः ।“ब्राह्मणः क्षत्त्रियो वैश्यः शूद्रश्चेति चतुर्व्विधः ।जातिभेदो विनिर्द्दिष्टः खड्गानां मुनिपुङ्गवैः ॥
”अथ त्रिंशन्नेत्राणि ।“चक्रं पद्मं गदा शङ्खो डमरुर्द्धनुरङ्कुशः ।छत्रं पताका वीणा च मत्स्यलिङ्गध्वजेन्दवः ॥
कुम्भः शूलश्च शार्द्दूलः सिंहः सिंहासनं गजः ।हंसो मयूरो जिह्वा च दशनः खड्ग एव च ॥
पुत्त्रिका चामरं शैलः पुष्पमाला भुजङ्गमः ।त्रिंशदेतानि नेत्राणि खड्गानां कथितानि वै ॥
”अथ त्रिंशदरिष्टानि ।“छिद्रं काकपदं रेखा भिन्नं भेकश्च मूषिकः ।विडालः शर्करा नीली मशको भृङ्गसूचिके ॥
त्रिबिन्दुः कालिका दारी कपोतः काक एव च ।खर्परः शकली क्रोडी कुशपत्रकजालिके ॥
करालकङ्कखर्ज्जूरशृङ्गपुच्छखनित्रकम् ।लाङ्गलं वडिशाख्यञ्च मुनिना तत्त्ववेदिना ॥
प्रोक्तोन्येतान्यरिष्टानि खड्गानां त्रिंशदेव हि ॥
”अथ द्बिविधा भूमिः ।“दिव्यभौमविभागेन भूमिस्तु द्बिविधा भवेत् ।”अथाष्ठधा ध्वनिः ।“हंसकांस्याभ्रढक्कानां काकतन्त्रीखराश्मनाम् ।ध्वनयोऽष्टविधाः प्रोक्ता नागार्ज्जुनमुनेर्मताः ॥
”अथ द्बिविधं मानम् ।“उत्तमाधमभेदेन मानं तद्द्विविधं भवेत् ।इति प्रोक्तानि सूत्राणि खड्गानां ज्ञानहेतवे ॥
एतानि तत्त्वतो ज्ञात्वा भवेन्नृपतिपूजितः ॥
”इति सूत्राध्यायः ॥
* ॥
तत्र प्रथमतोऽङ्गानां लक्षणानि निबोधत ॥
लौहप्रदीपे ।“रूप्यपत्रसमा भूमिरङ्गं श्वेतं प्रतीयते ।ऊर्द्ध्वं तर्त्तुं महामूल्यं रूप्यवज्रमुषन्ति तम् ॥
एष खड्गवरो दद्याल्लक्ष्मीमायुर्यशो बलम् । १ ।स्वर्णरेखा वली तन्वी यद्भूमौ निकषोपमा ।स्वर्णवज्रमिति प्राहुरायुर्लक्ष्मीजयप्रदम् ॥
२ ॥
गजशुण्डाकृतिर्भूमौ कृष्णायामङ्गसम्भवः ।गजवज्रमिति प्राहू रक्तस्पर्शे तु तद्बिशेत् ॥
ज्वरादिव्याधिशमनं तस्य प्रक्षालनाम्भसा ।अपि क्षीणोऽपि भूपालस्तद्बीर्य्यात् साधयेन्महीम् ॥
३ ॥
एरण्डबीजप्रतिममङ्गं भूमिः सितेतरा ।रुवुवज्रमिदं नाम्ना शत्रुदर्पक्षयङ्करः ॥
एतस्य स्पर्शमात्रेण नरः सम्यग्विमुच्यते ।महिषाख्यमिदं वज्रं केचिदाहुर्मनीषिणः ॥
४ ॥
अङ्गं दमनपत्राभं खड्गे यस्मिन् प्रतीयते ।विद्याद्दमनवज्रञ्च तज्ज्ञेयं द्बिविधं बुधैः ॥
नीला शुभ्रा भवेद्भूमिस्तत्र नीला गरीयसी ।तस्मिन् पर्य्युषितं तोयं गन्धे दमनकोपमम् ॥
तत्प्रभावान्महीपालः कृत्स्नां पृथ्वीं हि साध-येत् ॥
५” ॥
शार्ङ्गधरस्य ।“एका स्थूला सिता रेखा भूमिर्न्नीला दृढा यदि ।स्थूलाङ्गमङ्गवज्रं तद्बिद्याल्लक्ष्मीयशःप्रदम् ॥
एतत्क्षते भवेच्छोथः स्थूलश्चिरतरस्थितिः ।एतं महान्तमपरे वदन्ति खड्गकोविदाः ॥
६ ॥
घृष्टायां दृश्यते भूमौ अङ्गञ्च प्रतिविम्बितम् ।अङ्गवज्रं भवेत्तस्य द्बिधाभूमिः सितासिता ॥
७” ॥
लौहप्रदीपेऽपि ।“निरङ्गं रूप्यपत्राभमीषन्मणिनिभञ्च यत् ।दुर्ल्लभं तन्महामूल्यं कान्तलौहं प्रचक्षते ॥
कृष्णा भूमिर्भवेत् स्वच्छा पीता वज्राङ्गसङ्गता ।कृष्णावज्रमिति प्राहुस्तत्क्षते मोह उच्यते ॥
”प्रदीपेऽपि ।“कृष्णा भूमिः सुवर्णाभमीषच्छुक्लाङ्गसङ्गतम् ।डाहुलीवज्रकं विद्यात् कालसंज्ञमथापरे ॥
८ ॥
अरुणं सूक्ष्ममूर्द्धञ्चेदङ्गं भूमिः सितेतरा ।अरुणाख्यमिदं वज्रं शत्रुदर्पनिसूदनम् ॥
सूर्य्यांशुस्पर्शमात्रेण वह्निरूपां वमेत् शिखाम् ।तस्य स्मर्शनमात्रेण पद्मकोषः स्फुटेन्निशि ॥
दुर्ल्लभं तन्मनुष्याणां भाग्यैः कुत्रापि लभ्यते ।तद्योजनसहस्रस्य रिष्टं नाशयति ध्रुवम् ॥
९ ॥
श्वेतास्तिस्रो यदा रेखा आमूलादुपलक्ष्यते ।श्वेताङ्गमिति तद्बिद्याद्यशोलक्ष्मीबलप्रदम् ॥
१० ॥
अम्भोजदलसङ्काशमङ्गं भूमिः सितेतरा ।अम्भोजवज्रं तज्ज्ञेयं कथितं मुनिपुङ्गवैः ॥
११ ॥
अङ्गं यस्य गदाकारं भूमिश्चैव सितेतरा ।गदावज्रमिदं ब्रूयात् तत्क्षते शूलसम्भवः ॥
१२ ॥
अङ्गं कृष्णतिलाकारं भूमिश्चैव सितासिता ।तिलवज्रमिदं ज्ञेयं लक्ष्मीबलयशःप्रदम् ॥
तत्क्षते तिलतैलाभा वसा प्रच्यवतेऽधिकम् । १३ ।धूम्रवर्णा भवेद्भूमिरङ्गं वह्निशिखोपमम् ॥
अग्निवज्रमिदं ज्ञेयं शत्रूणां दाहकारकम् ।अत्र शीतोदकं न्यस्तं तप्तं भवति च क्षणात् ॥
शाणे वह्निं वमेद्यस्तु तथा सूर्य्यांशुसङ्गमात् ।तत्क्षते बलवान् दाहो दग्धवच्च व्रणो भवेत् ॥
एतत् परमभाग्येन लभ्यते धरणीतले । १४ ।भूमिः सिता तिला वापि अङ्गञ्चेत् पिप्पली-प्रभम् ॥
कणावज्रमिदं ज्ञेयमन्तर्दाहस्तु तत्क्षते । १५ ।कृष्णाभूमिर्यदैवाङ्गे दृश्यते ग्रन्थिसञ्चयः ॥
ग्रन्थिवज्रमिदं ज्ञेयं वैरिपक्षविनाशनम् ।तत्क्षते बलवान् दाहस्तृषा च ज्वर एव च ॥
१६ ॥
शालपर्णीदलाकारमङ्गं कृष्णासिपुत्त्रिका ।स्थिरावज्रमिदं प्राहुस्तत्क्षते वेपथुर्भवेत् ॥
१७ ॥
यदा तित्तिरिपक्षाभमङ्गं भूमिः सितेतरा ।एतत्तिरिरिवज्रं स्यात् तत्क्षते बहुवेदनम् ॥
१८ ॥
वनमालासमा यस्मिन् माला खड्गे प्रदृश्यते ।मालाङ्गमिति तद्विद्यात्तत्तोयं गन्धवद्भवेत् ॥
अत्र तप्तोदकं न्यस्तं शीतं भवति तत्क्षणात् ।एष दाहपरीतानामृते पित्तहतात्मनाम् ॥
भवेत् परमभैषज्यं भाग्येनैतद्धि लभ्यते । १९ ।यदा जीरकसङ्काशमङ्गं मूमिः सितासिता ॥
एतज्जीरकवज्रं स्यात्तत्क्षते तत्क्षणाज्ज्वरः । २० ।भूमिः सितासितक्षेत्रा अङ्गं भृङ्गाभमिष्यते ॥
तत्र चेन्मध्यमन्यस्तं शेषमाप्नोति केवलम् ।एतद्भ्रमरवज्रस्यात्तत्क्षते स्याद्बिसूचिका ॥
२१ ॥
ऊर्द्ध्वगं कपिलाभासमङ्गं यस्मिन् प्रतीयते ।ऊर्द्ध्ववज्रमिदं प्राहुर्विषवेगनिसूदनम् ॥
”लौहप्रदीपेऽपि ।“ऊर्द्ध्वगं कपिलाभासमङ्गं यस्मिन् प्रतीयते ।लाङ्गलाङ्गन्तु तद्बिद्यात् स्पर्शे तस्याहिनाशनम् ॥
२२ ॥
अङ्गं मरीचसङ्काशं भवेद्भू मिः सितेतरा ।मरीचाङ्गमिदं वज्रं तत्क्षते कटुरक्तता ॥
तत्प्रक्षालनतोयेन नश्यन्ति पीनसादयः । २३ ।यदा सर्पफणाकारमङ्गं भूमिस्तु निर्म्मला ॥
भुजङ्गवज्रं तद्बिद्यात्तत्क्षते विषवद्रुजा ।तस्य स्पर्शनमात्रेण भेकः प्राणैर्विमुच्यते ॥
एकस्यास्य प्रसादेन कृत्स्नां शास्ति महीं नृपः ।२४ ।यदाश्वखुरसङ्काशमङ्गं भूमिस्तु निर्म्मला ॥
अश्वाङ्गमिति तंविद्यात् खड्गं परमदुर्ल्लभम् ।तस्य संयोगमात्रेण वाजी मन्दोऽपि धावति ॥
तस्य क्षालनतोयेन हयानां रोगनाशनम् ।एतत्क्षते भृशं मूर्च्छा दाहश्च भ्रम एव च ॥
२५ ॥
मयूरपिच्छसदृशमङ्गं भूमिः सितेतरा ।वर्हाङ्गमिति तं विद्यात्तत्क्षते वान्तिरिष्यते ॥
सर्पाणामिह सर्व्वेषामस्य स्पर्शासहिष्णुता ।एतदेव नृपतिभिर्भाम्यैः कुत्रापि लभ्यते ॥
२६ ॥
भूमिरञ्जनसङ्काशा धारा चास्य सिता भवेत् ।अञ्जनाख्यमिदं प्रायः सर्व्वदैवोपलभ्यते ॥
”लौहप्रदीपेऽपि ।“धारा शुभ्रा भवेद्यस्य भूमिः कज्जलसन्निभा ।कृष्णरङ्गैश्चितं वापि विद्यात् कज्जलवज्रकम् ॥
२७ ॥
मधुवर्णसमा भूमिरङ्गं वा मधुबिन्दुवत् ।क्षौद्राख्यभिति जानीयात् जयलक्ष्मीयशःप्रदम् ॥
”शार्ङ्गधरेऽपि ।“निम्नकक्षो भवेद्यत्र रात्रिन्दिवविलेपितः ।मधुरो मधुवर्णाभः स खड्गो देववल्लभः ॥
विशेषाच्चात्र रज्यन्ति सततं मक्षिकादयः । २८ ।आसीमकोणिका यस्य क्षुद्राङ्गं कुण्डलीकृतम् ॥
क्षुद्रवज्रकनामानं प्राह नागार्ज्जुनो मुनिः ।इदं कुण्डलवज्रञ्च प्राह लौहार्णवे मुनिः ॥
अस्य क्षतेषु बलवान् दाहः समवलोकितः । २९ ।यदङ्गं मक्षिकाकारं भूमिश्चैव सितासिता ॥
स्नेहः शुष्यति चैवात्र मक्षिकाङ्गं तमादिशेत् । ३० ।अङ्गं यदा तुषाकारं या च भूमिः सितासिता ॥
तुषवज्रमिदं ख्यातं प्राह नागार्ज्जुनोमुनिः । ३१ ।अङ्गं यवफलाकारं भूमिः कृष्णा सिता तथा ॥
यवाङ्गमिति तं विद्यात्तत्स्पर्शे कण्डूसम्भवः ।एष स्वड्गाधमस्त्याज्यो यदीच्छेद्भूतिमात्मनः ॥
३२अङ्गं व्रीहिप्रसूनाभं भूमिर्धूम्रा क्षतेऽतिरुक् ।तद्व्रीहिवज्रं जानीयाच्छत्रूणां भयवर्द्धनम् ३३ ॥
अतसीफलसङ्काशमङ्गं भूमिः सितासिता ।अतसीवज्रमाहुस्तं तत्क्षते शिरसो रुजा ३४ ॥
यदा सषपबीजाभमङ्गं भूमिः सितासिता ।खरधारः खरस्पर्शः सर्षपाङ्गः स दुर्ल्लभः ॥
३५ ॥
सिंह्याकारं भवेद्यस्य अङ्गं भूमिः सितासिता ।सिंहीवज्रन्तु तद्बिद्यात्तत्क्षते प्रलपेन्नरः ॥
एतद्धावनतोयेन कासरोगोपनाशनम् ॥
३६ ॥
अङ्गं तण्डुलसङ्काशं भूमिर्धूम्रा सितासिता ।तण्डुलाङ्गमिमं विद्याद्यशःश्रीबलवर्द्धनम् ।एतत्पर्य्युषितं तोयं तण्डुलोदकसन्निभम् ॥
अस्य प्रभावान्मनुजो भ्रष्टां हि लभते श्रियम् ॥
३७अङ्गञ्चेद्गोक्षुराकारं भूमिराघातनिःसहा ॥
खड्गाधममिदं विद्याद्गोवज्रं नाम नामतः ॥
३८ ॥
स्थला दीर्घाः शिराः कृष्णा भूमिश्चैव सिता-सिता ॥
शिराङ्गमिति तं ब्रूयादेनं खड्गाधमं बुधाः । ३९ ।शिवलिङ्गाकृतिश्चाङ्गे धारा चैव सिताथवा ॥
शिवाङ्गमिति तं ब्रूयाच्छत्रुपक्षनिसूदनम् ॥
४० ॥
यदा व्याघ्रनखाकारमङ्गं भूमिस्तु पिङ्गला ॥
नखवज्रमिदं ब्रूयात्तत्क्षते श्वययुर्भवेत् ।एतदामिषसंस्पर्शात् प्रविशेत् स्वयमेव हि ॥
४१ ॥
ग्राहपुच्छोपमन्त्वङ्गं भूमिर्धूम्रा खराकृतिः ।ग्राहाङ्गमिति जानीयाच्छत्रुवंशोपनाशनम् ॥
अस्य स्पर्शनमात्रेण जीवन्मतस्या जहत्यसून् ॥
४२ ॥
यदा मनुजनेत्राभमङ्गं भूमिः सितासिता ॥
नेत्राङ्गमिति जानीयात् संग्रामे विजयप्रदम् ।एतद्धावनतोयेन नूनमन्धोऽपि पश्यति ॥
४३ ॥
अङ्गं केशसमं यस्य भूमिर्धूम्रा सितासिता ।केशाङ्गमिति जानीयात् क्लेशदुःखभयापहम् ॥
४४ ॥
निरङ्गं स्थूलप्रकृतिमुपलाङ्गं विदुर्ब्बुधाः ।एतद्धि प्रायशो लोके दृश्यते द्बिजसत्तम ! ॥
” ४५पद्मपुराणस्य ।“निरङ्गा निशिता धारा शाणे वह्निं वमत्यपि ।द्रोणीवज्रमिदं ज्ञेयं पृथिव्यां नातिदुर्ल्लभम् ॥
४६ ॥
अङ्गं काकपदाकारं भूमिराघातनिःसहा ।एष स्वड्गाधमस्त्याज्यो काकाङ्गो भूति-मिच्छता ॥
४७ ॥
यदा कपालमङ्गेषु दृश्यते स्पर्शतः खरम् ।एतद्धि दुःखजनकं कपालाङ्गं बुधस्त्यजेत् ॥
४८ ॥
तन्वीपत्रा वलाङ्का या सुवर्णाङ्गासिपुत्त्रिका ।पत्रवज्रकमाहुस्तं आयुर्व्वेदविदो जनाः ॥
”लौहार्णवेऽपि ।“सुपर्णसन्निभा भूमिरङ्गं कालं प्रतीयते ।तत् पत्रवज्रं काकस्य सुपर्णमुपजायते ॥
४९ ॥
तुवरीदलसङ्काशमङ्गं यस्मिन् प्रतीयते ।बुवरीवज्रमाहुस्तं तत्क्षते शिरसो भ्रमः ॥
एष खड्गाधमस्त्याज्यो यदीच्छेज्जीवनं निजम् ॥
५० ॥
विम्बीदलसमा भूमिरङ्गं विम्बीफलोपमम् ॥
विम्बीवज्रन्तु तद्बिद्यात्तज्जलं तिक्तमुच्यते ।पित्तश्लेष्मविकाराणां प्रशमाय प्रयुज्यते ॥
५१ ॥
प्रियङ्गुसदृशन्त्वङ्गं भूमिश्च कपिलाकृतिः ।फलवज्रमिदं प्रोक्तं शाणे धूम्रं वमत्यपि ॥
५२ ॥
अङ्गं सर्षपपुष्पाभं भूमिश्चैव सितासिता ।एतत् सर्षपवज्रं स्यात् शाणे वह्निं वमत्यपि ॥
अपि कुण्डलिकां याति एतदत्यन्तकोमलम् ।एतत्प्रसादात् क्षितिपः कृत्स्नां साधयते महीम् ॥
५३ ॥
नीलीरससमा भूमिरङ्गं नीलीतरङ्गवत् ।नीलीवज्रमिदं दृष्टं शाणे वह्निशिखां वमेत् ॥
एष खड्गवरो नॄणामरिष्टभयनाशनः ॥
५४ ॥
रक्तास्तिस्रो महारेखा भूमिश्चैव सितासिता ॥
रक्ताङ्गमिति जानीयाद्वैरिपक्षविनाशनम् ।शाणेन यस्तु रक्तांवा नीलांवा वमते शिखाम् ॥
रक्तस्पर्शनमात्रेण स्वयमेव निकृन्तति ।क्षतेऽस्य रक्तश्वयथुस्तृषा दाहश्च जायते ॥
५५ ॥
अङ्गं वचादलसमं भूमिश्चैव सितासिता ।वचावज्रमिदं ज्ञेयं तत्क्षताद्बिषनाशनम् ॥
एष खड्गवरो राज्ञा साधनीयः प्रयत्नतः ॥
५६ ॥
रसोनादुत्तमं ह्यङ्गं भूमिस्तस्य दलोपमा ॥
रसोनवज्रं जानीयात् शाणे वह्निं वमत्यपि ।अस्य धावनतोयेन आमवातविनाशनम् ॥
५७ ॥
निरङ्का निर्म्मला भूमिर्धारा तीक्ष्णा खरः स्वरः ।सुमनावज्रमेतत् स्याद्भुवि नात्यन्तदुर्ल्लभम् ॥
५८ ॥
मञ्जिष्ठासदृशा दीर्घास्तन्व्यो रेखाः सुविस्तराः ।जिङ्गीवज्रमिदं नाम सर्व्वकामार्थसाधनम् ॥
५९ ॥
अङ्गं शमीपत्रसमं भूमिर्धूम्रा सितासिता ।शमीवज्रमिदं ज्ञेयं शनैश्चरमुदावहम् ॥
शाणेषु वमते वह्निं सहते वह्निपीडनम् ॥
६० ॥
रोहितवल्कलसदृशमङ्गं भूमिः सितासितावापि ।धूम्रा गम्भीरस्वरयुक्तं धारा तीक्ष्णा सिताभवेद्रेखा ॥
रोहिताख्यमिदं वज्रं सर्व्वारिष्टविनाशनम् ।वह्निसंस्पर्शमात्रेण किञ्चिच्चिमिचिमायते ।इत्ययं दुर्ल्लभः खड्गो देवानामपि कथ्यते ॥
६१ ॥
शफरीवल्कलाकारमङ्गं भूमिः सितासिता ।प्रोष्ठीवज्रमिदं प्रोक्तं न्यस्तं तरति वारिणि ॥
एष खड्गोत्तमो राज्ञां विपक्षकुलनाशकः ।कदाचिल्लभ्यते भाग्यैर्लभ्यते लभ्यते मही ॥
६२ ॥
अङ्गं मारिषपत्राभं भूमिः स्याद्बिषमच्छविः ।इत्ययं मारिषाङ्गः स्यात् पृथिव्यां नातिदुर्लभः ॥
६३ ॥
भृङ्गराजस्य पुष्पाभमङ्गं भूमिर्द्दलप्रभा ।आघातं सहते नैव एष खड्गाधमो मतः ॥
६४ ॥
धारा तीक्ष्णा खुराकारा भूमिरङ्गविवर्ज्जिता ।आघातं सहते घोरं शाणे वह्निं वमत्यपि ।खुराङ्गमिति जानीयात् पृथिव्यां नातिदुर्ल्ल-भम् ॥
६५ ॥
निर्मला समला भूमिर्भवेच्चैव कदा कदा ।मन्दा तीव्रा मवेद्धारा तडिद्बज्रस्य लक्षणम् ॥
६६ ॥
नीलाञ्जनसमा भूमिरङ्गं जलतरङ्गवत् ।मेघाङ्गमिति जानीयाच्छाणे शीतं भवत्यपि ॥
एष खड्गाधमस्त्याज्यो यदीच्छेद्भूतिमात्मनः ।भर्त्तुः प्रतापं शमयेद्रविविम्बं यथा घनः ॥
६७ ॥
मन्दा धारा भृशं गाढा भूमिरङ्गविवज्जिता ।पर्व्वताङ्गमिदं नाम सर्व्वत्रैवोपलभ्यते ॥
६८ ॥
अङ्गं गुञ्जाफलसमं भूमिर्म्मीनदलोपमा ।गुञ्जावज्रमिदं पृष्ठं तप्तं भवति घर्षणे ॥
शाणे सिन्दूरसङ्काशं रजो वमति चासकृत् ।एष खड्गवरो राज्ञा भाग्यादेवोपयुज्यते ॥
अस्य प्रभावात्तन्नास्ति यन्न साधयते नृपः ॥
६९ ॥
अङ्गं तनुशराकारं भूमिश्चैव सितासिता ।धारा तीक्ष्णा वमति च शाणे वह्निसमाःशिखाः ।शरवज्रमिदं ज्ञेयं राज्ञां वाञ्छितसिद्धये ॥
७० ॥
दूर्व्वादलनिभा भूमिर्धारा तीक्ष्णा खरः स्वरः ।शाणेन वमते वह्निं दूर्व्वावज्रं सुदुर्ल्लभम् ॥
७१ ॥
अङ्गं विल्वदलाकारं भूमिश्चैव सितासिता ।विल्ववज्रमिदं शाणे नीलपीते वमेच्छिखे ॥
एष खड्गवरः प्रोक्तः शत्रूणां कुलनाशनः ॥
७२ ॥
मसूरदलसङ्काशा भूमिरङ्गं मसूरवत् ।मसूराङ्गमिदं शाणे रजो वमति चारुणम् ॥
७३ ॥
शोणपुष्पनिभा रेखा दीर्घा भूमिः सितेतरा ।शोणाङ्गमिति जानीयात् खड्गं परमदुर्ल्ल-भम् ॥
७४ ॥
शटीदलसमा भूमिरङ्गं तत्कुसुमोपमम् ।शटीवज्रमिदं प्रायो लभ्यते गुणवत्तरम् ॥
७५ ॥
मार्ज्जाररोमसदृशमङ्गं भूमिः सितेतरा ।मार्ज्जाराङ्गमिदं नाम्ना रोगशोकभयावहम् ।एष खड्गाधमस्त्याज्यो यदीच्छेद्भूतिमात्मनः ॥
७६ ॥
केतकीपत्रसदृशमङ्गं यस्मिन् प्रतीयते ।विद्यात् केतकवज्रं तत् वाराणससमुद्भवम् ॥
” ७७लौहप्रदीपस्य ।“अङ्गं मूर्व्वातन्तुनिभं भूमिर्मूर्वादलच्छविः ।शाणेन वमते शुक्लां शिखां मौर्वी भवेत्ततः ॥
मौर्व्व्यङ्गमिदमुत्कृष्टं यशःकृईर्त्तिबलावहम् ॥
७८ ॥
लिङ्गं तीक्ष्णं खरं गाढं शाणे वह्नेर्व्वमेत् कणम् ॥
छिनत्त्यन्यविधं लौहं वज्राङ्गमिति तद्बदेत् ॥
७९ ॥
कलायपुष्पसदृशमङ्गं मूमिः सितासिता ।कलायवज्रं जानीयात् तत्क्षते पाक इष्यते ॥
८० ॥
अङ्गं चम्पकपुष्पाभं भूमिः कृष्णा तथा सिता ।शिखां शाणे वमेच्छीतं तिक्तं तस्य जलं भवेत् ।इदं चम्पकवज्रं स्यात् सर्व्वत्र विजयप्रदम् ॥
८१ ॥
अङ्गं बलादलसमं भूमिः शुक्ला तथेतरा ।बलावज्रमिदं ज्ञेयं नानाभावं भवेद्द्रुतम् ॥
इत्ययं वातरोगाणां नाशने परमौषधम् ॥
८२ ॥
अङ्गं वटारोहसमं भूमिर्व्वटदलच्छविः ।वटवज्रमिदं ज्ञेयं खरं खड्गाधमं बुधैः ।एतस्य स्पर्शमात्रेण नरो मुच्येत सम्पदा ॥
८३ ॥
वंशनीलीसमा भूमिः खरधारा सिताकृतिः ।वंशाङ्गमिति जानीयाद्वंशवृद्धिकरं परम् ॥
८४ ॥
भूमिः शालदलाकारा अङ्गं लघु सितासितम् ।शालाङ्ग एष खड्गः स्यात् पूज्यः सर्व्वार्थदायकः ।अयं शाणे वमेद्बह्निं धारा चाप्यथवा भवेत् ॥
८५ ॥
भूमिः सितासिता वापि अङ्गं ज्येष्ठीसमं लघु ।ज्येष्ठीवज्रमिदं निन्द्यं न स्पृश्यं वा हितेच्छुभिः ॥
८६ ॥
पुराणजालसदृशमङ्गं भूमिः सितासिता ॥
जालवज्रमिदं पूज्यं शत्रुसम्पत्तिनाशनम् ।यदि शाणे वमेन्नीलां शिखां वह्निं वमेच्च वा ॥
तदैष दुर्ल्लभः खड्गो नान्यथा भयहेतुकः ॥
८७ ॥
अङ्गं पिपीलिकाकारं भूमिर्धूम्रा तथासिता ॥
पिपीलिकाङ्ग इत्येष तत्क्षते कण्डुसम्भवः ।स्वयं यदि भवेद्धूम्रः शाणे पूज्यतमस्तदा ॥
८८ ॥
नलपत्रसमा भूमिरङ्गन्तत्कुसुमोपमम् ।नलाङ्गमिति जानीयाद्भर्त्तुः सर्व्वार्थसाधकः ॥
८९ ॥
निरङ्का निर्म्मला भूमिर्घृष्टं घृष्टं वमेद्रजः ।दृढा धारा भृशं स्थूला आघातं सहते न च ॥
रजोवज्रमिदं निन्द्यं शत्रूणां विजयावहम् ॥
९० ॥
कुष्माण्डबीजसदृशमङ्गं भूमिः सितासिता ॥
कुष्माण्डवज्रं जानीयात्तत्क्षते वेगनिग्रहः ॥
९१ ॥
अङ्गं नृरोमसदृशं भूमिर्धूम्रा सितासिता ।रोमाङ्गमिति जानीयात्तत्क्षते पिडकोद्गमः ॥
९२ ॥
भूमिः स्नुहीदलसमा अङ्गं तत्कण्टकोपमम् ॥
धारा तीक्ष्णा रवस्तीक्ष्णो लघुमानं खरा स्पॄशा ।सुधाङ्गः खड्ग इत्येष तत्क्षते दाहतृड्भ्रमाः ॥
मुखाक्षिकर्णनासानां दाहः पाकश्च जायते ।अयं यदि च सर्पाणां फणासूपरि विश्यते ॥
फणाविदारमाप्नोति सर्पो लोटयते शिरः ।अस्य धावनतोयेन कुष्ठरोगविनाशनम् ॥
९३ ॥
कर्कन्धुदलपृष्ठाभा भूमिरङ्गन्तु तत्समम् ।कर्कन्धुवज्रं जानीयात्तत्क्षते दाहनाशनम् ॥
एष खड्गाधमस्त्याज्यो जेतव्या यदि विद्बिषः ॥
९४ ॥
रङ्गं वकुलपुष्पाभं भूमिस्तत्फलसन्निभा ॥
वकुलाङ्गमिदं पूज्यं शाणे सुरभिगन्धवत् ।तन्नास्ति जगतीमध्ये यदनेन न साध्यते ॥
९५ ॥
अङ्गं संमिश्रितं यस्मिन्न किञ्चिद्ब्यक्तमीक्ष्यते ।सर्व्वेषां दर्शनं वापि तीक्ष्णधारः खरस्वरः ॥
एष काञ्जिकवज्रः स्याद्यत्नादेवोपलभ्यते ।नैनं प्राप्यापि वर्द्धन्ते शेषाश्चित्रादयोऽपि च ॥
९६ ॥
भूमिः कृष्णानिरङ्गा चेद्धारा तीक्ष्णा दृढापि च ।आघातं सहते घोरं रक्तं स्पर्शेन यो विशेत् ॥
शाणेन वह्निं वमति ध्रुवं वाप्यतिघर्षणात् ।महिषाङ्गः स वै खड्गः पृथिव्यां नातिदुर्ल्लभः ॥
९७ ॥
अत्यन्तनिर्म्मला भूमिः शरीरं प्रतिविम्बितम् ।धारा तीक्ष्णा स्वरस्तीक्ष्णः स्वच्छाङ्गं तद्बिनि-र्द्दिशेत् ॥
९८ ॥
तस्मिन् यदा भवेद्रेखा ऊर्द्ध्वा ऋत्वाख्यकं तदा ॥
९९अस्मिन्नपि भवेद्बक्रा रेखा वक्राभिधन्तु तत् ॥
१०० ॥
एतत्त्रितयमुद्दिष्टं खड्गानां प्रवरं बुधैः ।प्रायशो लभ्यते लोके यदि सर्व्वगुणावहम् ॥
इतीदं निखिलं प्रोक्तं वज्राणां लक्षणं मया ।प्रयत्नैर्लिखितं व्यक्तं सर्व्वेषां हितकाम्यया ॥
इतः परन्तु लौहानां लक्षणं यत्र लक्ष्यते ।तस्य दासो भवाम्येष प्रतिज्ञेति कृता मया ॥
द्बिलिङ्गमिश्रमालोक्य मिश्राङ्गमिति निर्द्दिशेत् ।सर्व्वेषामङ्गमालोक्य सर्व्वाङ्गमिति निर्द्दिशेत् ॥
”इति खड्गपरीक्षायामङ्गाध्यायो द्बितीयः ॥
* ॥
खड्गस्य रूपाणि यथा, --“नीलीकलायकुसुमच्छविगृञ्जनाभाया चन्द्रनीलमणिकाचमणिप्रभा च ।भूमिश्च या मरकतप्रतिमावभासाखड्गस्य नीलमिति रूपमिदं वदन्ति ॥
”तत्र चेन्निन्दितान्यङ्गान्यरिष्टानि बहून्यपि ।दृश्यन्ते बहुदोषापि तथापि गुणवत्तरम् ॥
१ ॥
या कालकाम्बुदमसीरसकालसर्प-शङ्कान्धकारकचभारसमा विभाति ।भूमिश्च या भ्रमरबन्धुसमावभासाखड्गस्य कृष्णमिति रूपमिदं वदन्ति ॥
अत्र नेत्राणि सम्पत्त्यै अरिष्टान्यशुभानि च ।साधारणमिदं रूपं प्राह नागार्ज्जुनो मुनिः ॥
२ ॥
या प्रावृषेण्यनवभेकसमानवर्णागोमेदरत्नसदृशापि च यस्य भूमिः ।खड्गस्य पिङ्गमिति रूपमिदं वदन्तिभर्त्तुर्य्यशोबलधनक्षयकारणाय ॥
३ ॥
या मन्दधूमसदृशा च शिरीषपुष्प-तुल्या विभाति मलिनापि च खड्गभूमिः ।नागार्ज्जुनो वदति धूम्रमिदं हि रूपंभर्त्तुर्य्यशोबलधनाबलिवर्द्धनाय ॥
४ ॥
द्बिरूपं मिश्रितं कृत्वा शङ्करं प्रवदेद्बुधः ।त्रिभी रूपैः समेतन्तु खड्गं त्रिपुरसङ्गितम् ॥
रूपैश्चतुर्भिः संयुक्तं चतुरं खड्गमुत्तरम् ॥
”इति लौहार्णवस्य खड्गपरीक्षायां वर्णा-ध्यायस्तृतीयः ॥
* ॥
“जातिश्चतुर्व्विधा प्रोक्ता खड्गानां या पुरा मया ।सम्प्रत्यपि प्रयत्नेन तासां लक्षणमुच्यते ॥
शुद्धाङ्गः शुद्धवर्णश्च सुनेत्रः सुस्वरश्च यः ।मृदुस्पर्शः सुसन्धेयस्तीक्ष्णधारो महागुणः ॥
खड्गं ब्राह्मणजातिं तं प्राह नागार्ज्जुनो मुनिः ।अस्य क्षते भवेच्छोथो घोरः सर्व्वाङ्गगोचरः ॥
मूर्च्छा पिपासा दाहश्च ज्वरो मृत्युश्च जायते ।अघृष्टं त्रिफलाकल्कमर्द्धरात्रिन्दिवोषितम् ।मलिनत्वं न सन्धत्ते निर्म्मलं कुरुते परम् ।तरुणादित्यकिरणस्पर्शादेव तृणे स्थितः ॥
दहेत् सर्व्वं न तु करं पुरुषस्य हि धारिणः ।गायत्त्र्युच्चारमात्रेण खरतां व्रजति स्फुटम् ॥
एष खड्गवरः सर्व्वमरिष्टं नाशयेद्ध्रुवम् ।अस्य प्रसादात् पुरुषस्त्रिलोकमपि साधयेत् ॥
तस्मादेष मनुष्याणां सुलभो न हि भूतले ।दृश्यन्ते प्रायशः स्वर्गे कुशद्बीपे हिमालये ॥
१ ॥
धूम्रवर्णं महासारं तीक्ष्णधारं खरस्वरम् ।सर्व्वाघातसहं सर्व्वनेत्रवर्णस्वराकरम् ॥
खड्गं क्षत्त्रियजातिं तं जानीयात् खड्गकोविदः ।अस्य क्षते भवेद्दाहस्तृषानाहो ज्वरो भ्रमः ॥
मृत्युश्च जायते शाणे वमेद्बह्निकणान् बहून् ।संस्कारे चाप्यसंस्कारे नैर्म्मल्यं तस्य लक्ष्यते ॥
शाणेऽप्यशाणे खरता मूर्द्ध्नि चात्यन्ततीक्ष्णता ।रक्तस्पर्शनमात्रेण विशेदन्तरमन्तरम् ॥
अयं खड्गवरः पूज्यो मनुष्यैरपि लभ्यते ॥
२ ॥
नीलवर्णः कृष्णवर्णः संस्कारे निर्म्मलो भवेत् ॥
शाणेन खरता चास्य घाततुल्यं निकृन्तति ।वैश्यजातिरयं खड्गः क्षते त्वङ्मात्रदर्शनम् ॥
नात्युत्कृष्टो नातिहीनं सर्व्वत्रैवोपलभ्यते ॥
३ ॥
सजलाम्भोदसङ्काशः स्थूलधारो मृदुस्वरः ॥
संस्कारे चैव मलिनः शाणे चापि खरेतरः ।शूद्रजातिरयं खड्गः क्षते नाल्पापि वेदना ॥
दूरादेषोऽधमस्त्याज्यो यदीच्छेद्धितमात्मनः ।प्रायशः सर्व्वलोकेषु स्वयमेवोपदृश्यते ॥
४ ॥
द्बयोर्लक्षणमालोक्य जारजं खड्गमादिशेत् ।त्रयाणां लक्षणेनैव त्रिजातिं खड्गमादिशेत् ।चतुर्णां लक्षणेनैव जातिसङ्करमुच्यते ॥
”इति लौहावर्णवस्य खड्गपरीक्षायां जात्य-ध्यायः ॥
* ॥
अथ त्रिंशन्नेत्राणां लक्षणानि ।“चक्राकारं यदा नेत्रं खड्गस्याङ्गे प्रदृश्यते ।तं चक्रनेत्रं जानीयात् भर्त्तुः सर्व्वार्थसाधनम् ॥
अनेनैकेन खड्गेन कृत्स्नां साधयते महीम् ॥
१ ॥
प्रफुल्लपद्मसङ्काशं नेत्रं पद्मदलोपमम् ॥
यदि वा दृश्यते खड्गे पद्मनेत्रं समादिशेत् ।अयं खड्गवरो यत्र तत्रैव कमलालया ॥
२ ॥
ऊर्द्ध्वा स्थूला यदा रेखा गदाकारा प्रतीयते ।गदानेत्रमिदं विद्धि सर्व्वशत्रुनिसूदनम् ॥
३ ॥
शङ्खाकारं यदा नेत्रं खड्मध्येऽभिदृश्यते ।शङ्खनेत्रमिदं सर्व्वदेवानामपि दुर्ल्लभम् ॥
४ ॥
डमरुप्रतिमं नेत्रं यस्य भूमौ प्रतीयते ।सर्व्वार्थसाधकं खड्गं तं विद्याद्बिजयप्रदम् ॥
५ ॥
धनुःस्वरूपं यन्नेत्रं धनुर्नेत्रमुषन्ति तम् ।तस्य स्पर्शनमात्रेण मन्दोऽपि प्रमुखायते ॥
अयं निशीथे विजने खड्गो झनझनायते ॥
६ ॥
यन्नेत्रमङ्कुशाकारं तंविद्याद्गुणवत्तरम् ॥
खड्गमङ्कुशनेत्राख्यं भर्त्तुः सर्व्वार्थसाधकम् ।अलक्ष्मीपापरक्षोघ्नं कृत्याग्रहनिवारणम् ॥
७ ॥
छत्राकारं यदा नेत्रं छत्रनेत्रं वदन्ति तम् ।अस्य प्रभावात् क्षीणोऽपि सार्व्वभौमोभवेन्नृपः ॥
दीनोऽपि च सुखीभूयात् सुखी भूयान्महेश्वरः ।महेश्वरोऽपि सचिवः सचिवो मण्डलेश्वरः ॥
मण्डलेशश्चक्रवर्त्ती भवेदत्र न संशयः ॥
८ ॥
पताकाकृतिनेत्रञ्चेत् सर्व्वसम्पत्तिकारकम् ॥
पताकानेत्रमाहुस्तं संग्रामे विजयप्रदम् ॥
९ ॥
नेत्रं वीणाकृति यदा वीणानेत्रमुषन्ति तम् ।निशीथे विजने खड्गो वीणावत् स्वनमावहेत् ।अस्य प्रभावात् सर्व्वेश्या अपि वश्या भवन्तिहि ॥
१० ॥
मत्स्याकृति यदा नेत्रं मत्स्यनेत्रमिमं विदुः ।अस्य प्रभावात् क्षितिपः कृत्स्नां साधयतेमहीम् ॥
११ ॥
शिवलिङ्गसमं नेत्रं लिङ्गनेत्रमिमं विदुः ।भर्त्तुः सर्व्वार्थसंसिद्ध्यै शत्रूणां नाशनाय च ॥
वामपार्श्वे तु यात्रायां धर्त्तव्योऽयं तथा रणे १२ ।अत्र ध्वजार्द्धचन्द्रकलसानां लक्षणानि पति-तानि । १३ । १४ । १५ ।शूलाकृति यदा नेत्रं शूलनेत्रं वदन्ति तम् ।सर्व्वार्थसाधकः सर्व्वारिष्टानिष्टप्रणाशनः ॥
१६ ॥
शाद्र्दूलनेत्रं तं विद्यात् शाद्र्दूलाकृतिनेत्रतः ।शत्रुश्रेणीविनाशाय संग्रामे विजयाय च ॥
१७ ॥
सिंहाकृति यदा नेत्रं सिंहनेत्रमिमं विदुः ।अस्य प्रभावात् क्षीणोऽपि कृत्स्नां साधयतेमहीम् ॥
१८ ॥
तत् सिंहासननेत्रं स्यात् नेत्रे सिंहासनोपमे ।अस्य प्रभावात् क्षितिपः कृत्स्नां साधयतेमहीम् ॥
१९ ॥
गजाकृति यदा नेत्रं गजनेत्रं वदन्ति तम् ॥
अस्य प्रभावात् क्षीणोऽपि लभते राजसम्पदम् ॥
२० ॥
नेत्रं हंसाकृति यदा हंसनेत्रं वदन्ति तम् ।अस्य प्रभावात् भूपालो यशःप्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥
२१ ॥
मयूराकृतिनेत्रे द्वे तन्नेत्रमिति निर्द्दिशेत् ॥
अस्य प्रभावान्मनुजः सर्पदर्पान्निसूदयेत् ॥
२२ ॥
जिह्वाकारं यदा नेत्रं जिह्वानेत्रं वदन्ति च ॥
संग्रामखर्परेष्वेवं पिबेद्वैरिशिरोरजः ॥
२३ ॥
दन्ताकारं यदा नेत्रं दन्तनेत्रं वदन्ति तम् ॥
अयं रिपुगणं मूर्द्ध्नि चर्व्वयत्यतिभैरवम् ॥
२४ ॥
सड्गाकारं यदा नेत्रं खड्गनेत्रं वदन्ति तम् ।तस्य प्रभावान्मनुजस्त्रिलोकीं वशयेदपि ॥
२५ ॥
मनुष्यपुत्त्रिकाकारा पुत्त्रिकानेत्रमुच्यते ॥
अयं सशैलां सद्बीपां कृत्स्नां साधयेत् क्षितिम् ।न चेयं पुत्त्रिका किन्तु जयलक्ष्मीरिह स्वयम् ॥
तस्मान्नायं मनुष्याणामल्पभाग्येन लभ्यते ॥
२६ ॥
चामराकृतिनेत्रत्वात्तन्नेत्रमिति निर्द्दिशेत् ।अस्य प्रभावाज्जायन्ते चामरोद्धृतसम्पदः ॥
२७ ॥
एकानेकशिखे शैलनेत्रे तन्नेत्रसंज्ञकम् ।अपि राष्ट्रभये युद्धे विषमे वैरिसङ्कटे ।स्थिरीकरोति धरणीं धरणीं पर्व्वतो यथा ॥
२८ ॥
पुष्पमालासमं नेत्रं पुष्पनेत्रं वदन्ति तम् ।अस्य प्रभावात्तुष्यन्ति ग्रहाः सर्व्वाश्च देवताः ॥
२९ ॥
भुजङ्गमसमे नेत्रे सर्पनेत्रमिदं मतम् ।अयं शत्रुगणं हन्ति यथा मर्त्त्यं भुजङ्गमः ॥
३० ॥
सवर्णं समवर्णञ्च तत् सर्व्वं द्बिविधं मवेत् ।सवर्णं शान्तिसम्पत्त्यै रिपुनाशे तथापरम् ॥
द्बयोरेकत्र पृष्ठे च तत् पुनर्विविधं भवेत् ।एकलोकसुखं नेदं ददाति द्बिविधं द्बयोः ॥
मूलमध्याग्रसंस्थानात्तत् पुनर्द्बिविधं भवेत् ।अग्रे चाग्र्यफलं ज्ञेयं मध्ये मध्यफलं मतम् ॥
मूले फलं जघन्यं स्यात् प्राह नागार्ज्जुनो मुनिः ।एकं द्वे त्रीणि नेत्राणि नात्र संख्या व्यतिक्रमः ॥
एकं घर्म्मः स्वर्गकामौ द्बे त्रीणि च त्रिवर्गकम् ।तत्फलानि प्रयच्छन्ति प्राह नागार्ज्जुनो मुनिः ॥
द्बिनेत्रमिति जानीयात् स्वसंज्ञां नेत्रयोर्द्वयोः ।त्रिनेत्रञ्च त्रिभिर्ज्ञेयं बहुनेत्रमतः परम् ॥
यथोत्तरं गुणवहं खड्गमाहुरनुत्तमम् ।दिङ्मात्रमिति निर्द्दिष्टं नेत्राणां शुभदायिनाम् ॥
तीव्राणां मङ्गलानाञ्च दर्शनञ्च शुभावहम् ॥
”इति खड्गपरीक्षायां नेत्राध्यायः पञ्चमः ॥
* ॥
“यथा नेत्रस्य संस्थानं तथारिष्टस्य लक्षयेत् ।नेत्रेषु स्थाननियमो नारिष्टे स्थाननिर्णयः ॥
प्रशस्ताङ्गोऽपि यः खड्गोऽरिष्टेनैकेननिन्दितः ॥
”अथ त्रिंशदरिष्टानां लक्षणानि ॥
“छिद्रवद्दृश्यते खड्गे स्वभावेन च लक्ष्यते ।छिद्रारिष्टमिदं विद्धि भर्त्तुर्व्वीर्य्यबलापहम् ॥
१ ॥
यदा काकपदाकारमरिष्टं दृश्यते क्वचित् ।अयं काकपदारिष्टः सर्व्वाभीष्टविनाशनः ॥
२ ॥
रेखाकारं यदारिष्टमूर्द्ध्वंवा तिर्य्यगेव वा ।रेखारिष्टमिदं विद्धि भर्त्तुवीर्य्यबलापहम् ॥
३ ॥
भिन्नभ्रान्तिकरं पापं भिन्नारिष्टमिदं विदुः ।भर्त्तुः कुलं यशो राष्ट्रं नाहत्वा न व्रजेत्स्वयम् ॥
४ ॥
यदा भेकशिरोरूपमरिष्टं दृश्यते क्वचित् ।भेकारिष्टमिदं नाम्ना संग्रामे भयदायकम् ५ ॥
अरिष्टे मुषिकाकारे मुषिकारिष्टमुच्यते ।अयं खड् गाधमः कुर्य्यात् पत्युः पातालसङ्ग-मम् ॥
६ ॥
विडालनयनाकारो बिन्दुरेकोऽतिविस्तरः ।विडालारिष्टमेतत् स्यात् भर्त्तुः सर्व्वार्थनाश-नम् ॥
७ ॥
अरिष्टं शर्कराकारं यदा स्पर्शेन बुध्यते ।शर्करारिष्ठमेतत् स्याद्धनबुद्धिविनाशनम् ॥
८ ॥
यदा नीलीरसाभासमरिष्टं दृश्यते क्वचित् ।नील्यरिष्टमिदं ज्ञेयं यशोलक्ष्मीविनाशनम् ॥
९ ॥
अरिष्ठे मशकाकारे मशकारिष्टमुच्यते ।भर्त्तुः कुलं यशो बुद्धिं धृतिं प्रीतिञ्च नाशयेत् ॥
१० ॥
भृङ्गमाप्रतिमो विन्दुरेकोऽनेकोऽथवा यदा ।भृङ्गमारिष्ट इत्येष धृतिस्मृतिविनाशनः ॥
११ ॥
सूचीरूपमरिष्टञ्चेदूर्द्ध्वंवा तिर्य्यगेव वा ।सूच्यरिष्टमिदं नाम भर्त्तुः कुलविनाशनम् ॥
१२ ॥
त्रयश्चेद्बिन्दवो राजन् ! पङ्क्तयो विषमेण वा ।उपर्य्युपरि वाघोऽधस्त्रिबिन्द्वाख्यमरिष्टकम् ॥
तस्य स्पर्शनमात्रेण सचेलः स्नानमाचरेत् ॥
१३ ॥
कालिकारिष्टमित्येतद् धीधृतिस्मृतिनाशनम् ॥
१४ ॥
एकत्र यदि न ह्येष प्रयत्नेनापि संवृतः ।दारी नाम महारिष्टं सर्व्वाभीष्टविनाशनम् ॥
अनेकगुणसम्पन्नः खड्गो लोकैर्न गृह्यते ॥
१५ ॥
कपोतपक्षप्रतिममरिष्टञ्चेत्तदाह्वयम् ।भर्त्तुः कुलं यशो विद्यां बलं बुद्धिञ्च नाशयेत् ॥
१६ ॥
काकाकृति यदारिष्टं काकारिष्टं तदोच्यते ।अनेन भर्त्तुः संग्रामे भङ्ग एवोपजायते ॥
१७ ॥
अरिष्टे खर्पराकारे खर्परारिष्टमुच्यते ।भर्त्तुर्यशो बलं वीर्य्यं बुद्धिं प्रीतिञ्च नाशयेत् ॥
१८ ॥
यदान्यल्लोहशकलं लग्नं स्यादिव लक्ष्यते ।शकलीति स वै खड्गः सर्व्वाभीष्टनिसूदनः ॥
१९ ॥
क्रोडीकुशपत्रकयोर्लक्षणे पतिते २० । २१ ।यस्मिन्निम्नमिवाभाति मध्ये वा दृश्यते क्वचित् ।जालारिष्टमिदं नाम भर्त्तुः कुलधनापहम् ॥
२२ ॥
एकैकरेखा दीर्घाग्रा यदा पल्लविनी भवेत् ।स्पर्शे वाथ करेणाथ करालारिष्टमुच्यते ॥
अयं हि क्षितिपालानां दृष्टियोग्यो भवेन्न हि ।दर्शनादेव नश्यन्ति यशोलक्ष्मीजयादयः ॥
२३ ॥
अरिष्टे कङ्कपत्राभे कङ्कारिष्टं तदुच्यते ।अस्य स्पर्शनमात्रेण नश्यत्यायुर्यशो बलम् ॥
२४ ॥
खर्ज्जूरवृक्षप्रतिमं यदारिष्टन्तु लक्ष्यते ।खर्ज्जुरारिष्टमेतत् स्याद्भर्त्तुः कुलधनापहम् ॥
२५ ॥
गोशृङ्गाभमरिष्टञ्चेत् शृङ्गारिष्टं तदुच्यते ।अनेन भर्त्तुर्नश्यन्ति लक्ष्मीबलकुलादयः ॥
२६ ॥
गोपुच्छाकृति चेत् खड्गे अरिष्टं संप्रतीक्ष्यते ।पुच्छारिष्टमिदं नाम भर्त्तुः सर्व्वार्थनाशनम् ॥
२७ ॥
खनित्राभमरिष्टञ्चेत् खनित्रारिष्टमुच्यते ।शूराणामपि संग्रामे भङ्गमेतत् प्रयच्छति ॥
२८ ॥
अरिष्टे लाङ्गलाकारे लाङ्गलारिष्टमुच्यते ।अयं पापात् पापतरः प्रेक्षणीयो न भूभुजा ॥
अयमायुः श्रियं हन्ति विद्यां बलमशेषतः ॥
२९ ॥
वडिशारिष्टस्य लक्षणं पतितम् ॥
३० ॥
इत्यरिष्टानि प्रोक्तानि नानातन्त्रात् प्रयत्नतः ।विचार्य्यैतानि मतिमान् खड्गं कोशे निधापयेत् ॥
दिङ्मात्रमिदमुद्दिष्टमरिष्टानां हितात्मनाम् ।अमङ्गलानां मन्दानां दर्शनञ्चाशुभावहम् ॥
अरिष्टमेकमेव स्याद्द्विररिष्टं शुभावहम् ।अन्योन्यमशुभं हन्याद्विषस्य हि विषं यथा ॥
एकमारभ्य सप्तान्तमरिष्टं प्राह नान्यथा ।यथोत्तरं द्बिगुणितं फलमाहुर्मनीषिणः ॥
इति खड्गपरीक्षायामरिष्टाध्यायः षष्ठः ॥
* ॥
अथ द्बिबिधा भूमिः ।दिव्यमौमविभागेन भूमिर्या द्बिविधा मता ।दिव्या दिवि समुद्भूता भौमा भूमिसमुद्भवा ॥
तल्लक्षणमशेषेण लिख्यते तन्निबोधत ।देवदानवयोर्मध्ये खड्गसृष्टिरभूत् पुरा ॥
ते खड्गाः पुण्यदेशेषु केषु केषु प्रतिष्ठिताः ॥
दिव्यलक्षणं यथा, --ये खड्गाः स्थूलधारा भृशमतिलघवो निर्म्म-लाङ्गाः सुनेत्राये रिष्टाश्चास्वरूपाः सुविमलतनवश्चाप्यसंस्कार-योगात् ।दुर्भेद्या दुर्घटाश्च ध्वनिगुणगुरवो यत्क्षते दाह-पाकौते दिव्याः कुर्व्वतेऽमी कुलधनविजयश्रीयशो-वृद्धिमाशु ॥
१ ॥
अथ भौमलक्षणं बृहद्धारीते ।पूर्व्वं महेशेन विषाणि यानिभुक्तानि तेषां पतितास्तु बिन्दवः ।यस्मिन् प्रदेशे स स एव देशःकालायसामाकरतां जगाम ॥
पुरामृतं क्षीरसमुद्रमध्या-दुत्पाद्य संगृह्य ययुः सुरेन्द्राः ।तद्बिन्दवो यत्र निपेतुरेषशुद्धायसामाकरतां जगाम ॥
ये विषोत्था भृशङ्कालाः खराङ्गाः सम्भवन्ति हि ।मूर्च्छादाहज्वरानाहशोकहिक्कावमीकराः ॥
येऽमृतोत्थाः कर्वुराङ्गा मन्दाङ्गाः संभवन्ति च ।बलीपतितमालिन्यजराव्याधिविनाशनाः ॥
यत्रैव पतितं यत्तु तत्तदाकरताङ्गताः ॥
तद्यथा, --वाराणसीमगधसिंहलभूमिभागेनेपालभूमिषु तथाङ्गमहीप्रदेशे ।सौराष्ट्रिकेऽन्यतरधन्यमहीविभागेशुद्धायसां कृतिवराः प्रवदन्ति जन्म ॥
तद्यथा, --वाराणसेयाः सुस्निग्धास्त्रीक्ष्णधाराः सदङ्गिनः ।लघवः सुखसन्धेया ज्ञेयाश्चाभेद्यशालिनः ॥
मागधाः कर्कशाः स्थूलधारा गूढतराङ्गिनः ।गुरवो दुःखसन्धेयाः खड्गा ज्ञेया विचक्षणैः ॥
नेपालदेशप्रभवा निरङ्गा निश्चलाश्च ये ।ज्ञेयाः सदङ्गा मलिना लघवः स्थूलधारिणः ॥
कालिङ्गा गुरवः स्वच्छा व्यक्ताङ्गास्तन्तुहेतवः ।सौराष्ट्रा निर्म्मलाः स्निग्धाः सुव्यक्ताङ्गा भृशंखराः ॥
सिंहलद्बीपजातानां चतुर्द्धा भेद उच्यते ।केचित् सदङ्गा गुरवः कर्कशाः स्निग्धधारिणः ॥
केचित् सदङ्गा लघवः सुस्निग्धा स्थूलधारिणः ।एषां रूपेण मिश्रेण ज्ञेया हि द्बिजजातयः ॥
सामान्यात् द्बिगुणञ्चौड्रं कलिर्दशगुणस्ततः ।कलेः शतगुणं भद्रं भद्राद्बज्रं सहस्रधा ।वज्रात् षष्ठिगुणः पाण्डिर्निरविर्द्दशभिर्गुणैः ।ततः कोटिसहस्रेण ह्ययस्कान्तः प्रशस्यते ॥
”इत्यादिकं रसायनौपयौगिकमेव न तु खड्गेदृष्टफलम् ॥
यदाह ।आसान्तु लौहजातीनां वज्रं खड्गाय युज्यते ।तथाच ।ये खड्गास्तीक्ष्णधारा भृशमतिगुरवः षड्-गुणाढ्याः सुभेद्याःकेचित् साङ्गा निरङ्गाः कति च न समलानिर्म्मलाः केचिदेव ।ते भौमाः कुर्व्वतेऽमी धनविजयबलं षड्गुणानिर्गुणा वाते दुःखं शोकमुग्रं दधति बलकुलश्रीयशोनाश-कास्ते ॥
इति खड्गपरीक्षायां भूम्यध्यायः सप्तमः ॥
२ * ॥
अथाष्टधा ध्वनिः ।ध्वनिरष्टविधः प्रोक्तो यः पूर्व्वं सूत्रसंग्रहे ।तेषामपि लिखाम्यत्र सगुणं लक्षणाष्टकम् ॥
तद्यथा, --पूर्व्वे चत्वारः शुभदाः परे निन्दास्पदास्तथा ।विचार्य्य खड्गमानञ्च कर्त्तव्यं खड्गकोविदैः ॥
घोरस्तार इति ख्यातो द्बिविधः खड्गकोविदैः ।घोरः स्यात् सुखसम्पत्त्यै तार उच्चाटने मतः ॥
यत्र हंसरवस्येव खड्गे नखहते ध्वनिः ।हंसध्वनिरयं खड्गः सकलार्थप्रसाधनः ॥
१ ॥
कांस्यशब्द इवाभाति यस्मिन् खड्गे हते ध्वनिः ।कांस्यध्वनिरयं खड्गः प्राह नागार्ज्जुनोमुनिः ॥
२ ॥
अभ्रस्य लक्षणं पतितम् ॥
३ ॥
ढक्काशब्द इवाभाति यस्मिन् खड्गे हते ध्वनिः ।ढक्काध्वनिरयं खड्गः सर्व्वशत्रुनिसूदनः ॥
४ ॥
काकस्वर इवाभाति यस्मिन् खड्गे हते ध्वनिः ।काकस्वरोऽयं खड्गः स्यात् श्रीयशःकुल-नाशनः ॥
५ ॥
तन्त्रीस्वरसमो यस्मिन् भवेत् खड्गे हते ध्वनिः ।तन्त्रीध्वनिरयं खड्गः कुलश्रीधननाशनः ॥
६ ॥
खरस्येव ध्वनिर्यस्मिन् खरध्वनिरयं मतः ।श्रीयशोज्ञानविज्ञानजयतेजोविनाशनः ॥
७ ॥
प्रस्तरस्येव यः खड्गः स निन्द्यः खडग-लक्षणे ॥
८ ॥
गभीरतारध्वनिता खड्गस्याशुभलक्षणम् ।उत्तानमन्द्रध्वनिता खड्गस्याशुभलक्षणम् ॥
अपाङ्गनेत्रहीनोऽपि खड्गः सुध्वनिरुत्तमः ।अन्धः कुरूपो मनुजो यथा भुवि सुगायनः ॥
सर्व्वलक्षणसम्पन्नः खड्गो यो ध्वनिवर्ज्जितः ।स निन्द्यः सुन्दराङ्गोऽपि यथा वाक्यविवर्जितः ॥
नखेन वाथ दण्डेन तथा लौहशलाकया ।लोष्टेन शर्कराभिर्व्वा ध्वनिविज्ञानमुच्यते ॥
”इति खड्गपरीक्षायां ध्वन्यध्यायोऽष्टमः ॥
* ॥
अथ द्बिविधं मानम् ।यन्मानं द्बिविधं प्रोक्तं तस्य लक्षणमुच्यते ।उत्तमाधमभेदेन भेदो हि द्बिविधो मतः ॥
उत्तमं यद्बिशालं स्याल्लघुमानं प्रकीर्त्तितम् ॥
१ ॥
अधमं तच्च यत् खर्व्वं गुरुमानं प्रकीर्त्तितम् ॥
२ ॥
तत्पुनस्त्रिविधं प्रोक्तमादिमध्यान्तभेदतः ।यो मुष्टिविंशतिसमायततीव्रधारोभर्त्तुर्भवेत् प्रसरतोऽपि षडङ्गुलीभिः ।मानेन चाष्टपलिकः स हि खड्गमध्येनातिप्रकृष्टनविकृष्टफलप्रदः स्यात् ॥
यो द्बादशाष्टनवमुष्टिभिरायतः स्यात्मन्दो भवेत् प्रसरतोऽपि चतुर्थभागः ।तावत्पलैः परिमितस्तु ततोऽधिको वाखड् गाधमो धनयशःकुलनाशनाय ॥
नागार्ज्जुनोऽपि ।यावत्यो मुष्टयो दैर्घ्ये तदर्द्धाङ्गुलयो यदा ।प्रसरे तच्चतुर्थांशमितिवै मानमुत्तमम् ॥
यावत्यो मुष्टयो दैर्घ्ये प्रसरे तत्त्रिभागिकः ।पलैस्तदर्द्धैस्तुलितः स खड्गो मध्य उच्यते ॥
यावत्यो मुष्टयो दैर्घ्ये तुर्य्यांशः प्रसरे तु तत् ।अधमः कीर्त्तितः खड्गस्तत्समो वाधिकःपलैः ॥
भौमानामिदमुद्दिष्टं दिव्यास्तु लघवो मताः ॥
”इति खड्गपरीक्षायां मानाध्यायः ॥
* ॥
भोजस्तु ।“दीर्घता लघुता चैव खरविस्तीर्णता तथा ।दुर्भेद्यता सुघटता खड्गानां गुणसंग्रहः ॥
खर्व्वता गुरुता चैव मन्दता तनुता तथा ।सुभेद्यता दुर्घटता खड्गानां दोषसंग्रहः ॥
इति निखिलमुदारमुक्तमत्रबहुतन्त्रेषु निकृष्य खड्गयष्टेः ।नृपतिरिति विचिन्त्य यो विधत्तेस चिरतरां श्रियमुच्छ्रितां लभेत ॥
”इति युक्तिकल्पतरूक्तखड्गपरीक्षा समाप्ता ॥