| YouTube Channel

तपस् (tapas)

 
शब्दसागरः
English
तपस्
m.
 (-पाः)
1. The name of a month, Magha, (January February.)
2. The cold or dewy season.
3. The hot season.
n.
 (-पः)
1. Religi-
ous austerity, penance, mortification, the practice of mental or perso-
nal self-denial, or the infliction of bodily tortures.
2. A world, the
region above the Janaloka, inhabited by saints or devotees after
death.
3. Virtue, moral merit.
4. Duty, the special observance of
certain things: thus the Tapas of a Brahman is sacred learning
of a Kshetrya, the protection of subject
of a Vaisya, almsgiving
to Brahmans
of a Sudra, the service of the same tribe
and of a
Rishi or saint, feeding upon herbs and roots.
E.
 तप् to heat or in-
flame, affix असुन्.
Capeller Eng
English
त॑पस्
n.
 warmth, heat, ardour
pain, grief
religious
austerity, penance, meditation
(*m. ) a
cert.
 month or season.
Yates
English
तपस् (पाः) 5.
n.
 Religious austerity
virtue, duty
Māgha (January
and February)
dewy or hot sea-
son
one of the
Hindu heavens.
Spoken Sanskrit
English
तपस् - tapas -
n.
 - asceticism
तपस् - tapas -
n.
 - penance
तपस् - tapas -
n.
 - fire
तपस् - tapas -
n.
 - self-inflicted torture
तपस् - tapas -
n.
 - 9th lunar mansion
तपस् - tapas -
n.
 - severe meditation
तपस् - tapas -
n.
 - deep concentration
तपस् - tapas -
n.
 - bodily mortification
तपस् - tapas -
n.
 - special observance
तपस् - tapas -
n.
 - deep meditation
तपस् - tapas -
n.
 - hot season
तपस् - tapas -
n.
 - warmth
तपस् - tapas -
n.
 - suffering
तपस् - tapas -
n.
 - mortification
तपस् - tapas -
n.
 - pain
तपस् - tapas -
n.
 - heat
तपस् - tapas -
n.
 - austerity
तपस् - tapas -
n.
 - religious austerity
तपस् - tapas -
n.
 - asceticism
तपस्या - tapasyA -
f.
 - asceticism
तपश्चर्या - tapazcaryA -
f.
 - asceticism
वैराग्य - vairAgya -
n.
 - asceticism
तापन - tApana -
n.
 - asceticism
संन्यास - saMnyAsa -
m.
 - profession of asceticism
संन्यासवत् - saMnyAsavat -
adj.
 - connected with asceticism
संन्यासग्रहण - saMnyAsagrahaNa -
n.
 - assuming or practising asceticism
तपस् tapas
n.
 self-inflicted torture
Wilson
English
तपस्
m.
 (-पाः)
1 The name of a month, Māgha, (January-February.)
2 The cold or dewy season.
3 The hot season.
n.
 (-पः)
1 Religious austerity, penance, mortification, the practice of mental or
personal self-denial, or the infliction of bodily tortures.
2 A world, the region above the Janaloka, inhabited by saints or devotees
after death.
3 Virtue, moral merit.
4 Duty, the special observance of certain things: thus the Tapas of a
Brahman is sacred learning
of a Kṣatriya, the protection of subjects
of a Vaiśya, almsgiving to Brahmans
of a Śūdra, the service of the
same tribe
and of a Ṛṣi or saint, feeding upon herbs and roots.
E.
 तप to heat or inflame, affix असुन.
Apte
English
तपस् [tapas],
n.
 [तप्-असुन्]
Warmth, heat, fire, light
एकः सूर्यस्तपसो योनिरेका
Mb.
 * 12.351.1.
Pain, suffering
न तपः कुतश्चन
Rv.*
 7.82.7.
Penance, religious austerity, mortification
तपः किलेदं तदवाप्तिसाधनम्
Ku.*
 5.64.
Meditation connected with the practice of personal self-denial or bodily mortification
गीरा वा$$शंसामि तपसा ह्यनन्तौ
Mb.
 * 1.3.57.
Bhāg.*
 12.11.24.
Moral virtue, merit.
Special duty or observance (of any particular caste)
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता Bṛi.
Up.*
 1.5.1.
One of the seven worlds
i. e. the region above the world called जनस्.
The month of religious austerities.
A long period of time, Kalpa.
(In
astrol.
 ) The ninth lunar mansion.
Chastisement (दण्ड)
आयुः शक्तिं च कालं च निर्दिश्य तप आदिशेत्
Mb.
 * 12.267.35.
m.
The month of Māgha
तपसि मन्द- गभस्तिरभीषुमान्
Śi.*
 6.63.
An epithet of Agni.
m.
 ,
n.
The cold season (शिशिर).
The winter (हेमन्त).
The hot season (ग्रीष्म).
Comp.
 -अनुभावः the influence of religious penance. -अर्थीय
a.
 destined for austerities
तपोर्थीयं ब्राह्मणी धत्त गर्भम्
Mb.
 * 11.26.5.-अवटः the Brahmāvarta country. -कर
a.
 undergoing penance
also तपस्कर> -करः the mango-fish (Polynemus Risua). -कृश
a.
 emaciated by austerities.-क्लेशः the pain of religious austerity. -गच्छः (also तपागच्छः) the 6th गच्छ of the Śvetāmbara Jainas.-चरणम्, -चर्या the practice of penance. -तक्षः, -तङ्कः an epithet of Indra. -धन
a.
rich in religious penance.
pious, ascetic.
consisting in penance, (-नः) 'rich in penance', an ascetic, devotee
रम्यास्तपोधनानां क्रियाः
Ś.*
 1.13
शमप्रधानेषु तपोधनेषु 2.7
4.1
Śi.*
 1.23
R.*
 14.19
Ms.*
 11.242. -निधिः an eminently pious man, an ascetic
R.*
 1.56. -निष्ठ
a.
 performing penance
Ms.*
 3.134
Y.*
 1.221. -पतिः
N.
 of Viṣṇu
Bhāg.*
 4.24.14. -प्रभावः, -बलम् the power acquired by religious austerities
efficacy or potency of devotion. -भृत्
a.
 ascetic, pious.
मूर्तिः an ascetic.
the Supreme spirit. -मूल
a.
 founded on religious austerity
तपोमूलमिदं सर्वं दैवमानुषकं सुखम्
Ms.*
 11.234. -यज्ञः sacrificing by austerites
Bg.*
 4.28. -राजः the moon.
राशिः an ascetic.
N.
 of Viṣṇu (पुरुषोत्तम). -लोकः the region above the world called जनस्
Bhāg.*
 2.5.4. -वनम् a penance-grove, a sacred grove in which ascetics practise penance
कृतं त्वयोपवनं तपोवनमिति प्रेक्षे Ś1
R.*
 1.9
2.18. -वासः a place of penance or religious austerities. -विशेषः excellence of devotion, pre-eminent religious austerities. -वृद्ध
a.
 very ascetic or devout.-शील
a.
 inclined to practise penance. -समाधिः the practice of penance or religious austerities
तपःसमाधेः प्रतिकूलवर्ती
Ku.*
 3.24
5.6, 18. -सुतः
N.
 of Yudhi- ṣṭhira
Mb.
 * 3.313.19.
स्थली a seat of religious austerity.
N.
 of Benares.
Apte 1890
English
तपस् n. [तप्-असुन्] 1 Warmth, heat, fire.
2 Pain, suffering.
3 Penance, religious austerity, mortification
तपः किलेदं तदवाप्तिसाधनं Ku. 5. 64.
4 Meditation connected with the practice of personal selfdenial or bodily mortification.
5 Moral virtue, merit.
6 Special duty or observance of any particular caste.
7 One of the seven worlds
i. e. the region above the world called जनस्.
8 The month of religious austerities.
9 A long period of time, Kalpa.
10 (In astr.) The ninth lunar mansion.
m. 1 The month of Māgha
तपसि मंदगभस्तिरभीषुमान् Śi. 6. 63.
2 An epithet of Agni.
m.,
n. 1 The cold season
(शिशिर).
2 The winter (हेमंत).
3 The hot season (ग्रीष्म).
Comp.
अनुभावः the influence of religious penance.
अवटः the Brahmāvarta country.
कर a. undergoing penance
also तपस्कर.
क्लेशः the pain of religious austerity.
चरणं,
चर्या the practice of penance.
तक्षः an epithet of Indra.
धन a. {1} rich in religious penance. {2} pious, ascetic. {3} consisting in penance, (
नः) ‘rich in penance’, an ascetic, devotee
रम्यास्तपोधनानां क्रियाः Ś. 1. 13
शमप्रधानेषु तपोधनेषु 2. 7
4. 1
Śi. 1. 23
R. 14. 19
Ms. 11. 242.
निधिः an eminently pious man, an ascetic
R. 1. 56.
निष्ठ a. performing penance.
प्रभावः,
बलं the power acquired by religious austerities
efficacy or potency of devotion.
भृत् a. ascetic, pious.
मूर्तिः {1} an ascetic. {2} the Supreme spirit.
राजः the moon.
राशिः an ascetic.
लोकः the region above the world called जनस्.
वनं a penance-grove, a sacred grove in which ascetics practise penance
कृतं त्वयोपवनं तपोवनमिति प्रेक्षे Ś. 1
R. 1. 90, 2. 18.
वासः a place of penance or religious austerities.
विशेषः excellence of devotion, pre-eminent religious austerities.
वृद्ध a. very ascetic or devout.
शील a. inclined to practise penance.
समाधिः the practice of penance or religious austerities
Ku. 3. 24
5. 6, 18.
स्थली {1} a seat of religious austerity. {2} N. of Benares.
Monier Williams Cologne
English
त॑पस्
n.
 warmth, heat (पञ्च तपांसि, the 5 fires to which a devotee exposes himself in the hot season, viz. 4 fires lighted in the four quarters and the sun burning from above,
Mn.
 vi, 23
R.
BhP.
 iv
BrahmaP.
cf.
Ragh.
 xiii, 41),
RV.
AV.
VS.
ŚāṅkhŚr.
pain, suffering,
RV.
 vii, 82, 7
religious austerity, bodily mortification, penance, severe meditation, special observance (e.g. ‘sacred learning’ with Brāhmans, ‘protection of subjects’ with Kṣatriyas, ‘giving alms to Brāhmans’ with Vaiśyas, ‘service’ with Śūdras, and ‘feeding upon herbs and roots’ with Ṛṣis,
Mn.
 xi, 236),
RV.
 ix, 113, 2
x (personified, 83, 2
f.
 & 101, 1, ‘father of Manyu’,
RAnukr.
 ),
AV.
&c.
(m. ,
L.
 )
N.
 of a month intervening between winter and spring,
VS.
TS.
 i
ŚBr.
 iv
Suśr.
Pāṇ.
 iv, 4, 128,
Vārtt.
 2,
Pat.
Śiś.
 vi, 63
the hot season,
L.
 , Sch.
=
 °पो-लोक,
Vedāntas.
 120
the 9th lunar mansion (धर्म),
VarBṛ.
 i, 19
ix, 1 and 4
N.
 of a Kalpa period,
VāyuP.
 i, 21, 27.
Monier Williams 1872
English
तपस्, अस्, n. warmth, heat, fire, (पञ्च तपांसि,
the five fires to which an ascetic is exposed in the
hot season, viz. four fires lighted in the several
quarters and the sun burning from above)
pain,
suffering
religious austerity, penance, mortification,
the practice of mental or personal self-denial or the
infliction of bodily tortures
the meditation connected
with such a practice
moral virtue, merit
special
observance or duty of any particular caste (e. g. the
Tapas of a Brāhman is sacred learning
of a Kṣa-
triya, the protection of subjects
of a Vaiśya, giving
alms to Brāhmans
of a Śūdra, service
and of a
Ṛṣi or saint, feeding upon herbs and roots)
a
particular month of the cold season intervening
between winter and spring (= Māgha or January-
February, the month of religious austerities
cf. त-
पस्य)
one of the seven worlds, the region above
the Jana-loka, inhabited by saints or devotees after
death [cf. तपो-लोक]
(in astrology) the ninth lunar
mansion, = धर्म
N. of a long period of time, a
Kalpa
(आस्, अस्), m. n. the cold or dewy season (=
शिशिर)
the winter (= हिमर्तु)
the hot season.
—तपः-कर, अस्, आ, अम्, undergoing religious
austerities or penance &c.
(अस्), m. a kind of fish,
Polynemus Risua or Paradiseus, (this fish is also
called Tapasyā-matsya)
[cf. तपस्-विन्।]
—तपः-
कृश, अस्, आ, अम् emaciated by austerities.
—तपः-
क्लेश-सह, अस्, आ, अम्, patient of austerities, enduring
the pain of penance.
—तपः-प्रभाव, अस्, m. the
efficacy of devotion.
—तपः-शील, अस्, आ, अम्, in-
clined to religious austerities.
—तपः-समाधि, इस्,
m. the practice of penance.
—तपः-साध्य, अस्, आ,
अम्, to be accomplished by penance.
—तपः-सिद्ध,
अस्, आ, अम्, accomplished by penance.
—तपः-स्थली,
f. ‘the seat of religious austerity or piety, ’ a N. of
Benares.
—तपश्-चरण, अम्, n. or तपश्-चर्या,
f. the practice of penance.
—तपश्-चित्, त्, त्, त्, accu-
mulating religious merit by austerities
(तस्), m. pl.,
N. of a class of deities
तपश्चिताम् अयनम्, N.
of a religious ceremony which lasts several days.
—तपसो-मूर्ति, इस्, m., N. of one of the seven
sages in the twelfth Manv-antara
[cf. तपो-मूर्ति।]
—तपस्-तक्ष, अस्, m. ‘destroying religious
penance, ’ an epithet of Indra as disturbing the
austerities of ascetics lest they should acquire too
great power
(other authorities explain the word
‘emaciating himself by his devotions
’ and others
read तपस्-तङ्क, ‘afraid of austerities’ or ‘the axe
of austerities.’)
—तपस्-तीर्थ, अम्, n., N. of a
place of pilgrimage.
—तपस्-पति, इस्, m. the lord
of penance.
—तपस्-वत्, आन्, अती, अत्, Ved. burning,
hot
ascetic, devout
[cf. तपो-वत्।]
—तपस्वि-ता,
f. devout austerity, religious penance, bodily morifica-
tion.
—तपस्-विन्, ई, इनी, इ, distressed, wretched,
poor, miserable, pitiable
practising austerities, de-
vout
a mendicant, a pauper
an ascetic, a religious
man engaged in the practice of rigorous and devout
penance
(ई), m., N. of a son of Manu Cākṣuṣa
and Naḍvalā
N. of one of the seven sages of the
twelfth Manv-antara
an epithet of Nārada
the
mango fish, Polynemus Risua [cf. तपः-कर]
N.
of a tree, a kind of Karañja (घृत-करञ्ज)
(इनी), f. a female devotee, a woman leading a re-
ligious life
a poor wretched woman
spikenard,
Valeriana Jaṭāmānsi
another plant, Helleborus Niger,
= कटु-रोहिणी
also = महा-श्रावणिका.
—तप-
स्वि-पत्त्र, अस्, m., N. of a plant, = दमनक
[cf.
तपो-धन।]
—तपो-जा, आस्, आस्, अम्, Ved. born from
heat
one who practises religious austerities.
—तपो-
द, अस्, आ, अम्, granting piety
(अम्), n., N. of a
Tīrtha in Magadha.
—तपो-दान, अम्, n., N. of a
Tīrtha.
—तपो-धन, अस्, आ, अम्, rich in religious
penance
ascetic, pious
a very treasure of mortifica-
tions and austerities, a devotee, an ascetic, performing
religious penance
consisting in religious penance
granting religious merit or piety
(अस्), m., N. of a
son of Manu Tāmasa
N. of a plant, = दमनक,
commonly दवणा, Artemisia [cf. तपस्वि-पत्त्र]
(आ), f. the plant Sphæranthus Mollis, = मुण्डीरी,
commonly मुण्डी.
—तपो-धर्म, अस्, m., N. of
a son of the thirteenth Manu.
—तपो-धामन्, अ,
n. ‘the abode of penance, ’ N. of a place of pilgrimage.
—तपो-धृति, इस्, m., N. of one of the seven sages
of the twelfth Manv-antara.
—तपो-नित्य, अस्, आ, अम्,
devoting one's self uninterruptedly to religious auste-
rities or penance
(अस्), m., N. of a man with the
patronymic Pauruśiṣṭi.
—तपो-निधि, इस्, m. a
treasury of religious austerities and penance, a very
treasure of merit derived from self-mortification, an
eminently pious man.
—तपो-निष्ठ, अस्, आ, अम्,
performing penance, practising austerities.
—तपो-
ऽनुभाव (°पस्-अन्°), अस्, m. the influence of re-
ligious penance.
—तपो-बल, अम्, n. the power
acquired by religious austerities.
—तपो-भङ्ग,
अस्, m. interruption of religious penance.
—तपो-
भृत्, त्, त्, त्, undergoing penance, ascetic, pious
an
ascetic, a pious man.
—तपो-मय, अस्, ई, अम्, con-
sisting in religious penance, containing it
practising
austerities, devout.
—तपो-मूर्ति, इस्, f. an incarna-
tion of religious austerity or penance
an ascetic
(इस्), m., N. of one of the seven sages of the twelfth
Manv-antara
[cf. तपसो-मूर्ति।]
—तपो-मूल,
अस्, आ, अम्, founded on religious austerity or penance
(अस्), m., N. of a son of Manu Tāmasa.
—तपो-
युक्त, अस्, आ, अम्, employed in penitential exercises,
ascetic, pious.
—तपो-रति, इस्, इस्, इ, rejoicing in re-
ligious austerity
(इस्), m., N. of a son of Manu
Tāmasa.
—तपो-रवि, इस्, m. ‘the sun of the ascetics, ’
N. of one of the seven sages in the twelfth Manv-
antara.
—तपो-राज, अस्, m. ‘king of penance, ’ the
moon.
—तपो-राशि, इस्, m. ‘a heap of religious
austerities
’ an ascetic.
—तपो-लोक, अस्, m. one of
the seven worlds, that which is situated above the
Jana-loka
[cf. तपस्।]
—तपो-वट, अस्, m. ‘en-
closure or district of religious penance, ’ a N. applied
to Brahmāvarta, i. e. the holy land situated in central
India.
—तपो-वत्, आन्, अती, अत्, ascetic, pious
[cf.
तपस्-वत्।]
—तपो-वन, अस्, m. ‘penance-grove, ’
a sacred grove in which ascetics perform their re-
ligious austerities.
—तपो-वास, अस्, m. a place of
religious austerity.
—तपो-विशेष, अस्, m. excellence
of devotion.
—तपो-वृद्ध, अस्, आ, अम्, rich in
religious austerity or penance, very ascetic or pious.
—तपो-व्रात, अस्, m. a multitude of penances.
—तपो-ऽशन (°पस्-अश्°), अस्, आ, अम्, one whose
food is religious austerity
(अस्), m., N. of one of
the seven sages of the twelfth Manv-antara
also of
a son of Manu Tāmasa.
Macdonell
English
तपस् táp-as,
n.
 heat
fire (of which there are 🞄five, the four directed towards the cardinal 🞄points and the sun)
torment
penance, self-castigation, 🞄mortification, religious austerity, 🞄devotion
N. of a month (Jan. —Feb.)
N. of one 🞄of the seven words (situated above Janas).
Benfey
English
तपस् तप् + अस्,
n.
1. Fire, Man. 6,
23.
2. Penance, mortification, religious
austerity, devotion, Man. 1, 33.
3. The
name of a month, January -- February,
Suśr. 1, 19, 8.
--
Comp.
अ-,
adj.
 one
who does not practise austerities, Man.
4, 190.
दीर्घ-,
adj.
 practising long-
lasting austerities, Rām. 1, 59, 11 Gorr.
पञ्चतपस्, i. e.
पञ्चन्-,
adj.
 sitting
exposed to five fires, i. e. four blazing
around him with the sun above, Man.
6, 23.
महा-, or सु-तपस्,
adj.
 one
who has practised great religious aus-
terities, Chr. 39, 4.
सु-महा-,
adj.
one who has practised very great reli-
gious austerities, Chr. 11, 23.
Hindi
Hindi
निरंतर प्रयास
Apte Hindi
Hindi
तपस्
नपुं*
 - तप्+असुन्
"ताप, गर्मी, आग"
तपस्
नपुं*
 - -
"पीड़ा, कष्ट"
तपस्
नपुं*
 - -
"तपश्चर्या, धार्मिक, कड़ी साधना, आत्मनियन्त्रण"
तपस्
नपुं*
 - -
"आनन्दमन, और आत्मोत्सर्ग के अभ्यास से सम्बद्ध ध्यान"
तपस्
नपुं*
 - -
"नैतिक गुण, खूबी"
तपस्
नपुं*
 - -
किसी विशेष वर्ण का विशेष कर्तव्यपालन
तपस्
नपुं*
 - -
सात लोकों में से एक लोक अर्थात् ‘जन-लोक' के ऊपर का लोक
तपस्
पुं*
 - -
माघ का महीना
तपस्
पुं*
 - -
शिशिर ऋतु
तपस्
पुं*
 - -
हेमन्त
तपस्
पुं*
 - -
ग्रीष्म ऋतु
तपस्
नपुं*
 - तत्+असुन्
"गर्मी, आग, प्रकाश"
तपस्
नपुं*
 - तत्+असुन्
"पीड़ा, कष्ट"
तपस्
नपुं*
 - तत्+असुन्
तपस्या
तपस्
नपुं*
 - तत्+असुन्
दण्ड
Shabdartha Kaustubha
Kannada
तपस्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಾಘಮಾಸ
निष्पत्तिः - > तप (सन्तापे)- "असुन्" (उ० ४-१८९)
व्युत्पत्तिः - > तपन्त्यस्मिन्
प्रयोगाः - > "तपसि मन्दगभस्तिरभीषुमान्न हि महाहिमहानिकरोऽभवत्"
उल्लेखाः - > माघ० ६-६३
तपस्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿಶಿರ ಋತು
तपस्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನಿ
प्रयोगाः - > "पञ्चमः पञ्चतपसस्तपनो जातवेदसाम्"
उल्लेखाः - > माघ० २-५१
तपस्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗ್ರೀಷ್ಮ ಋತು /ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಆಷಾಢಮಾಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಋತು
तपस्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಪೋಲೋಕ /ಜನೋಲೋಕಕ್ಕೆ ಮೇಲಿನ ಲೋಕ
प्रयोगाः - > "ग्रीवायां जनलोकश्च तपोलोकस्तनद्वयात्"
उल्लेखाः - > भाग० २-५-३९
तपस्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಮಧರ್ಮರಾಯ
प्रयोगाः - > "विनाप्यस्मदलम्भूष्णुरिज्यायै तपसः सुतः"
उल्लेखाः - > माघ० २-९
तपस्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಾತಕದಲ್ಲಿ ಲಗ್ನದಿಂದ ೯ನೆಯ ಸ್ಥಾನ /ಧರ್ಮ ಸ್ಥಾನ
तपस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಪಸ್ಸು /ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಕುರಿತು ಮಾಡುವ ಧ್ಯಾನ
प्रयोगाः - > "निशम्य चैनां कृतोद्यमांसुतां गिरिशप्रतिसक्तमानसाम्"
उल्लेखाः - > कुमा० ५-३
तपस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಾನಪ್ರಸ್ಥಾಶ್ರಮದ ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ಧರ್ಮ
प्रयोगाः - > "ऋषयः संयतात्मनः फलमूलनिलाशनाः । तपसैव प्रपश्यन्ति त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ११-१६६
तपस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಾಂದ್ರಾಯಣ ವ್ರತ
तपस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದೇಹವನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದು /ಕ್ಷುತ್ತು ತೃಷ್ಣೆ ಶೀತ ಉಷ್ಣ ಇವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು
तपस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ವ್ರತೋಪವಾಸಾದಿಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ
तपस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೌನವ್ರತ
विस्तारः - > "तपः कृच्छ्रादिकर्मणि । धर्मे लोकप्रभेदे च तपाः शिशिरमाघयोः" - हेम० । "तपो लोकान्तरेऽपि च । चान्द्रायणादौ धर्मे पुमान् च शिशिरमाघयोः" - मेदि० ।
L R Vaidya
English
tapas {% (I) n. %} 1. Warmth, heat
2. pain, suffering
3. penance, austerity, mortification, M.ii.86
4. meditation connected with the practice of self-denial
5. moral virtue, merit
6. special duty of any particular caste
7. one of the seven worlds, viz., that above the world called जनस्.
tapas {% (II) m. %} The month of Māgha, तपसि मंदगभस्तिरभीषुमान् Sis.vi.63.
tapas {% (III) m.n. %} 1. The cold season (शिशिर)
2. the winter (हेमंत)
3. the hot season (ग्रीष्म).
Bopp
Latin
तपस् n. (r. तप् s. अस्)
1) calor, fervor. Lass. 5. 7.: ग्री-
ष्मे पञ्चतपा भूत्वा.
2) fervidum anni tempus.
3) nomen
mensis.
4) corporis cruciatus
castimonia, devotio. IN.
5. 43. N. 24. 20. BHAG. 4. 10. 28. (Lat. tempus, v. r. तप्.)
Lanman
English
tápas, n.
—1. heat, fire
—2. voluntary
suffering (see tap 3, 4), self-castigation,
self-torture (64^21), mortification, asceticism,
devotion. [√tap.]
Sanskrit Tibetan
Tibetan
dka' thub
१) तपस् २) तपःस्थ ३) तपस्या ४) तपस्विन् ५) तपस्विनी ६) तप्त ७ )ताप ८) तापस ९) दुष्कर् १०) प्रव्रजित ११) यति १२) विप्र १३) शमण
dka' thub zla va
तपस्
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
महानन्दोऽमृतं सिद्धिः कैवल्यमपुनर्भवः ।
शिवं निःश्रेयसं श्रेयो निर्वाणं ब्रह्म निर्वृतिः ॥ ७४ ॥
महोदयः सर्वदुःखक्षयो निर्याणमक्षरम् ।
मुक्तिर्मोक्षोऽपवर्गोऽथ मुमुक्षुः श्रमणो यतिः ॥ ७५ ॥
वाचंयमो व्रती साधुरनगार ऋषिर्मुनिः ।
निर्ग्रन्थो भिक्षुरस्य स्वं तपोयोगशमादयः ॥ ७६ ॥
-wordlist-
महानन्द (पुं), अमृत (क्ली), सिद्धि (स्त्री), कैवल्य (क्ली), अपुनर्भव (पुं), शिव (क्ली), निःश्रेयस् (क्ली), श्रेयस् (क्ली), निर्वाण (क्ली), ब्रह्मन् (पुं), निर्वृति (स्त्री), महोदय (पुं), सर्वदुःखक्षय (पुं), निर्याण (क्ली), अक्षर (क्ली), मुक्ति (स्त्री), मोक्ष (पुं), अपवर्ग (पुं), मुमुक्षु (पुं), श्रमण (पुं), यति (पुं), वाचंयम (पुं), व्रतिन् (पुं), साधु (पुं), अनगार (पुं), ऋषि (पुं), मुनि (पुं), निर्ग्रन्थ (पुं), भिक्षु (पुं), मुमुक्षुस्व (क्ली), तपस् (क्ली), योग (पुं), शम (पुं)
--source--
नियमाः शौचसंतोषौ स्वाध्यायतपसी अपि ।
देवताप्रणिधानं च करणं पुनरासनम् ॥ ८२ ॥
-wordlist-
नियम (पुं), शौच (पुं), सन्तोष (पुं), स्वाध्याय (पुं), तपस् (क्ली), देवताप्रणिधान (क्ली), करण (क्ली), आसन (क्ली)
--source--
माघस्तपाः फाल्गुनस्तु फाल्गुनिकस्तपस्यवत् ।
-wordlist-
माघ (पुं), तपस् (पुंक्ली), फाल्गुन (पुं), फाल्गुनिक (पुं), तपस्य (पुं)
--source--
उष्ण उष्णागमो ग्रीष्मो निदाघस्तप ऊष्मकः ।
-wordlist-
उष्ण (पुं), उष्णागम (पुं), ग्रीष्म (पुं), निदाघ (पुं), तपस् (पुं), ऊष्मक (पुं)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
करमध्ये सौम्यं तीर्थमथ स्यान्नियमे तपः ॥ १५० ॥
-wordlist-
करमध्य (क्ली), सौम्य (क्ली), तीर्थ (क्ली), तपस् (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
मधु
मधु, माधव, शुक्र, शुचि, नभस्, नभस्य, इष, ऊर्ज, सहस्, सहस्य, तपस्, तपस्य
चैत्रादिमासा मधुमाधवौ द्वौ,
ततः परं शुक्रशुची क्रमेण ।
नभोनभस्यौ कथिताविषोर्जौ,
सहःसहस्यौ च तपस्तपस्यौ ॥ ११४ ॥
verse 1.1.1.114
page 0014
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: तपः
Root: तपस्
Gender: नपुं
Number: all
अर्थः ⇒ दशशिवाव्ययानि
Meaning(s):
⇒ Quality of Śiva
Shloka(s):
1|1|47|2 ► ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|1|47|2 ⇢ तपः (तपस्) (नपुं) ⇒ Quality of Śiva ⇒ दशशिवाव्ययानि
Related word(s):
isa_k ➡ शिवाव्ययम्
धर्म-धर्मी-भावः ➡ शिवः
उपाधि ➡ शक्तिः
Tamil
Tamil
தபஸ் : சூடு, உஷ்ணம், நெருப்பு, வேதனை, துன்பம், கஷ்டம்.
Mahabharata
English
Tapas^1 = Mahāpurusha (Mahāpurushastava).--Do.^2 = Śiva (1000 names^1).--Do.^3 = Kṛshṇa (Vishṇu): XII, 13143.
Vedic Reference
English
Tapas, Tapasya. See Māsa.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
तपस्
न०
 तप--असुन् । आलोचनात्मके ईश्वरज्ञानभेदे अन्त-र्य्यामिब्राह्मणभाष्ये दृश्यम् । २ लग्नावधिक-नवमस्थाने ज्यो० ३ स्वाश्रमविहितकर्मणि ४ वैधक्लेशजनकेकर्मणि । “तपोतानशनात्परम्” । ५ क्षुत्पिपा-साशीतोष्णादिद्वन्द्वसहने । ६ चित्तप्रसादहेतुभूते व्रतनिय-मोपासनादिकर्मणि । ७ मौनादिव्रते” ८ कायेन्द्रियमनसांसमाधाने ९ शास्त्रीयमार्गेण कायेन्द्रियमनसां शोषणे ।१० कृच्छ्रचान्द्रायणप्रजापत्यादिरूपे प्रायश्चित्ते । ११ शास्त्र-विहिततप्तशिलारोहणादौ । १२ वानप्रस्थस्यासाधरणधर्मे ।तपश्च शारीरादिभेदात् त्रिविधम् यथाह “देवद्विजगुरु-प्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् । व्रह्मचर्य्यमहिंसा चशारीरं तप उच्यते । अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यंप्रियहितञ्च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तपउच्यते । मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।भावसंशुद्धिरित्येतत् तपोमानसमुच्यते” गीता । तदपिसात्त्विकादि भेदात् त्रिविधम् यथाह “श्रद्धया परया तप्तंतपस्तत् त्रिविधं नरैः । अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तं सात्विकंपरिचक्षते । सत्कारमानपूजार्थं तपोदम्भेन चैव यत् ।क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् । मूढग्राहेणा-त्मनो यत् पीडया क्रियते तपः । परस्योत्सादनार्थं वातत् तामसमुदाहृतमिति” गीता । १३ मनैन्द्रियाणामै-काग्र्ये “मनसश्चेन्द्रियाणाञ्च ह्यैकाग्र्यं परमन्तपः”इत्युक्तेः १४ जनोलोकादुर्द्धस्थे लोकभेदे । “तस्योपरि तपो-लोकस्तेजोमय उदाह्वतः । वैराजा यत्र ते देवा वसेयुर्द्देवपूजिताः । वासुदेवे मनो येषां वासुदेवाऽर्पितक्रियाः ।तपसातोष्य गोविन्दमभिलाषविवर्जिताः । ते तपो-लोकमासाद्य वसन्ति विजितेन्द्रियाः । शिलोञ्छवृत्तयोये वै दन्तोलूखलिकाश्च ये । येऽश्मकुट्टाश्च मुनयः शीर्ण-पर्णाशिनश्च ये । ग्रीष्मे पञ्चाग्नितपसो वर्षासु स्थण्डि-लेशयाः । हेमन्ते शिशिरे वा ये क्षपन्ति सलिले क्षपाः ।कुशाग्रनीरविन्दूंश्च तृषिता यतयोऽपिबन् । वाताशि-नोऽतिक्षुधिताः पादाङ्गुष्ठाग्रभूस्पृशः । ऊर्द्ध्वहस्तारविदृशस्त्वेकाक्षिस्थाननिश्चलाः । ये वै दिवा नि-रुच्छ्वासा मासोच्छ्वासाश्च ये परे । मासोपवासं कुर्वन्तिचातुर्म्मास्यव्रताश्च ये । ऋत्वन्ते तोयपाना ये ये षण्मा-सोपवासकाः । ये च वर्षानिमेषा वै वर्षधाराम्बुत-र्षकाः । स्थाणुसाम्योपसंप्राप्ता मृगकण्डूतिसौख्यदाः ।जटाटवीकोटरान्तःकृतनीडाण्डजाश्च ये । प्ररूढबल्मीकाङ्गाश्च स्नायुनद्धास्थिसञ्चयाः । लताप्रतानैःपरितो वेष्टितावयवाश्च ये । शस्यानि च प्ररूढानियदङ्गेषु महीपते । इत्येतैर्नियमैर्ये तु क्लिष्टात्मानस्तपो-धनाः । ब्रह्मायुषस्तपोलोके ते वसन्त्यकुतोभयाः” । १५ माघेमासि “तपाश्च तपस्यश्च शैशिरावृतू” यजु० २७ । २४“तपसे त्वा” यजुः ७ । ३० । तपसे माघाय । तपति सूर्योयत्र अमुन् तपाः” वेददी० । तत्र हि उत्तरायणप्रवृत्तौ रवेःप्रखरकरता अतएवाह “मकरे प्रखरो रविः” । १६ धर्मे“विनाप्यस्मदलं भूष्णुरिज्यायैतपसः सुतः” माघः १७ नि-यमे “समाधिमास्थाय तपोभिरात्मनः” निशम्य चैनां तपसेकृतोद्यमाम्” “तपः क्व वत्से क्व च तावकं वपुः” कुमा०“तपसा किल्विषं हन्ति विद्ययाऽमृतमश्नुते” वेदान्तप० ।“तमेतं ब्राह्मणा विविदिषन्ति वेदानुवचनेन यज्ञेन तपसानाशकेन” श्रुतिः । “ब्राह्मणस्य तपो ज्ञानं तपःक्षत्रस्यरक्षणम् । वैश्यस्य तु तपोवार्त्ता तपः शूद्रस्य सेवनम्” मनुःतपश्च योगसाधनं क्रियायोगभेदः यथोक्तं पात० सू० भाष्य-विवरणेषु “तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः”सू० । “नातपस्विनो योगः सिद्ध्यति अनादिकर्मक्लेशवा-सनाचिता प्रत्युपस्थितविषयजाला चाशुद्धिः नान्तरेणतपःमम्भेदमापद्यते इति तपस उपादानं तच्चित्तप्रसादन-मबाधमानमनेनासेव्यमिति मन्यते” भा० । “व्यतिरेक-मुखेन तपस उपायत्वमाह नातपस्विन इति तपसो-ऽवान्तरव्यापारमुपायोपयोगिनं दर्शयति अनादिकर्म्मेति । अनादिभ्यां कर्मक्लेशवासनाभ्यां चिता अतएवप्रत्युपस्थितमुपनतं विषयजालं यस्यां सा तथोक्ता ।अशुद्धीरजस्तमःसमुद्रेको नान्तरेण तपःसम्भेदमापद्यतेसान्द्रस्य नितान्तविरलता सम्भेदः ननूपादीयमानमपितपो धातुवैषम्यहेतुतया योगप्रतिपक्ष इति कथंतदुपाय इति । अत आह । तच्चेति तावन्मात्रमेवतपश्चरणीयं न यावता धातुवैषम्यमापद्यतैत्यर्थः”विवरणम् । १८ अग्नौ तपोजाः ।
Capeller
German
त॑पस्
n.
 Wärme, Glut
Schmerz, Plage
Selbstpeinigung, Askese, Buße, Beschaulichkeit
N. eines Monats u. einer
best. Welt.
Grassman
German
tápas, n. [von tap], 1〉 Wärme, Hitze, Glut
2〉 Qual, Bedrängniss
3〉 in den spätern Liedern Selbstpeinigung, Askese, zur Ertödtung der Sinnlichkeit und Versenkung ins Uebersinnliche
4〉 Flammenglut personificirt.
-as 1〉 {993, 1}. — 2〉 {598, 7} neben áṃhas, duritā́ni. — 3〉 {980, 2}. — 4〉 {935, 1}.
-asā 1〉 {446, 4}
{669, 16}
{842, 4}
{913, 14}. — 3〉 yā́s (gā́s) áṅgirasas 〰 ‿ihá cakrús {995, 2}
{825, 2} (n. śraddháyā)
{1028, 6}
{980, 2}. — 4〉 {909, 2}. _{909, 3}.
-ase 3〉 {935, 4}.
-asas [Ab.] 1〉 (oder 3) {955, 3}
{1016, 1}. — 3〉 {1009, 1}.
-obhis 1〉 {517, 7}.
Burnouf
French
तपस् तपस्
n.
 (sfx. अस्) chaleur.
La saison. des
chaleurs.
Au fig. austérités, pénitences, mortifications
observance religieuse, en gén. -- M. nom d'un mois [janvier-février].
तपस्क्रिया
f.
 (कृ) acte de pénitence
observance
pieuse, en gén.
Ascétisme.
तपस्स्थली
f.
 (स्थल) la terre de l'ascétisme, c-à-d.
Bénarès.
Stchoupak
French
तपस्-
nt. chaleur, ardeur
souffrance, mortification, macération du
corps, pénitence
ferveur, dévotion, pratique austère, ascèse, vie
érémitique
observance spéciale qui incombe à chacune des quatre castes.
°तनु- a. émacié par les pénitences.
°पति-
m.
 seigneur des pénitences.
तपः-प्रभाव-
m.
 puissance surnaturelle acquise à force de
pénitences.
°श्लाघ्य- a. qui a acquis du mérite par ses pénitences.
°सुत-
m.
n.
 de Yudhiṣṭhira.
तपश्-चरण- nt. °चर्या-
f.
 vie ou pratique ascétique,
érémitique, ascèse.
तपो-दीर्घ- a. (avec चक्षुस्-) à qui son ascèse confère une
vision lointaine, prophétique.
°धन- a. riche en austérités, dont la richesse consiste en dévotion
austère
m.
 ascète, anachorète
n.
 d'un sage.
°नित्य- a. qui pratique continuellement l'ascèse.
°निधि-
m.
 homme très pieux.
°निष्ठ- a. qui se livre à l'ascèse.
°ऽन्त- a. qui a l'ascétisme pour terme.
°बल-
m.
 pouvoir de la dévotion austère.
°मूर्ति-
f.
 incarnation de la dévotion ascétique.
°यज्ञ-
m.
 sacrifice de l'austérité, sacrifice qui consiste en
pénitences.
°युक्त- a. v. s'adonnant à l'ascèse.
°योग-
m.
 pratique des pénitences.
°रत- °रति- a. qui se complaît dans les austérités.
°राशि-
m.
 accumulation d'austérités, de pénitences.
°ऽर्थ- a. qui a pour but la dévotion austère
-ईय- destiné à
l'ascèse.
°लोक-
m.
 un des 7 mondes, situé au-dessus du जन°।
°वन- nt. forêt qui sert de lieu de retraite aux ascètes, ermitage.
°वृद्ध- a. riche en dévotion austère.