| YouTube Channel

ज्ञानवापी (jJAnavApI)

 
Monier Williams Cologne
English
ज्ञान—वापी
f.
 ‘knowledge-pool’,
N.
 of a Tīrtha,
KāśīKh.
 xxxiii
f.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ज्ञानवापी,
स्त्री,
 (ज्ञानस्य ज्ञानरूपोदकस्यवापी दीर्घिकेव ।) वाराणस्यन्तर्गततीर्थ-विशेषः । तदुत्पत्त्यादिर्यथा, --अगस्त्य उवाच ।“स्कन्द ! ज्ञानोदतीर्थस्य माहात्म्यं वद साम्प-तम् ।ज्ञानवापीं प्रशंसन्ति यतः स्वर्गौकसोऽप्यलम् ॥
स्कन्द उवाच ।घटोद्भव ! महाप्राज्ञ ! शृणु पापापनोदिनीम् ।ज्ञानवाप्याः समुत्पत्तिं कथ्यमानां मयाधुना ॥
अनादिसिद्धे संसारे पुरा दैवयुगे मुने ! ।प्राप्तः कुतश्चिदीशानश्चरन् स्वैरमितस्ततः ॥
न वर्षन्ति यदाभ्राणि न प्रावर्त्तन्त निम्नगाः ।जलाभिलाषो न यदा स्नानपानादिकर्म्मणि ॥
क्षारस्वादूदयोरेव यदासीज्जलदर्शनम् ।पृथिव्यां नरसञ्चारे वर्त्तमाने क्वचित् क्वचित् ॥
निर्व्वाणकमलाक्षेत्रं श्रीमदानन्दकाननम् ॥
”“सुखसन्तानजनकं मोक्षसाधनसिद्धिदम् ।प्रविश्य क्षेत्रमेतत् स ईशानो जटिलस्तदा ।लसत्त्रिशूलविमलरश्मिजालसमाकुलः ॥
आलुलोके महालिङ्गं वैकुण्ठपरमेष्ठिनोः ।महाहमहमिकायां प्रादुरास यदादितः ॥
ज्योतिर्म्मयीभिर्म्मालाभिः परितः परिवेष्टितम् ॥
”“अस्येशानस्य तल्लिङ्गं दृष्ट्वेच्छेत्यभवत्तदा ।स्नापयामि महालिङ्गं कलसैः शीतलैर्जलैः ।चखान च त्रिशूलेन दक्षिणाशोपकण्ठतः ॥
कण्डं प्रचण्डषेगेन रुद्रो रुद्रवपुर्धरः ।पृथिव्यां वरुणाम्भांसि निष्क्रान्तानि तदा मुने ! ॥
भूप्रमाणाद्दशगुणैर्यैरियं वसुधावृता ।तैर्जलैः स्नापयाञ्चक्रे त्वस्पृष्टैरन्यदेहिभिः ॥
”“विश्वभर्त्तुरुमास्पर्शसुखातिसुखकारिभिः ।महावभृथसुस्नानमहाशुद्धिविधायिभिः ॥
सहस्रधारैः कलसैः स ईशानो घटोद्भव ! ।सहस्रकृत्वः स्नपयामास संहृष्टमानसः ॥
ततः प्रसन्नो भगवान् विश्वात्मा विश्वलोचनः ।तमुवाच तदेशानं रुद्रं रुद्रवपुर्द्धरम् ॥
तव प्रसन्नोऽस्मीशान ! कर्म्मणानेन सुव्रत ! ।गुरुणानन्यपूर्व्वेण ममातिप्रीतिकारिणा ॥
ततस्त्वं जटिलेशान ! वरं ब्रूहि तपोधन ! ।अदेयं न तवास्त्यद्य महोद्यमपरायण ! ॥
ईशान उवाच ।यदि प्रसन्नो देवेश ! वरयोग्योऽस्माहं यदि ।तदेतदतुलं तीर्थं तव नाम्नास्तु शङ्कर ! ॥
विश्वेश्वर उवाच ।त्रिलोक्यां यानि तीर्थानि भूर्भुवःस्वःस्थितान्यपि ।तेभ्योऽखिलेभ्यस्तीर्तेभ्यः शिवतीर्थमिदं परम् ॥
शिवं ज्ञानमिति ब्रूयुः शिवशब्दार्थचिन्तकाः ।तच्च ज्ञानं द्रवीभूतमिह मे महिमोदयात् ॥
अतो ज्ञानोदनामैतत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।अस्य दर्शनमात्रेण सव्वपापैः प्रमुच्यते ॥
ज्ञानोदतीर्थसंस्पर्शादश्वभेधफलं लभेत् ।स्पर्शनाचमनाभ्याञ्च राजसूयाश्वमेधयोः ॥
फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा संतर्प्य तु पितामहान् ।यत् फलं समवाप्नोति तदत्र श्राद्धकर्म्मणा ॥
”“ज्ञानरूपोऽहमेवात्र द्रवमूर्त्तिं विधाय च ।जाड्यविध्वंसनं कुर्य्यां कुर्य्यां ज्ञानोपदेशनम् ॥
इति दत्त्वा वरान् शम्भुस्तत्रैवान्तरधीयत ।कृतकृत्यमिवात्मानं सोऽप्यमंस्त त्रिशूलभृत् ॥
ईशानो जटिलो रुद्रस्तत् प्राश्य परमोदकम् ।अवाप्तवान् परं ज्ञानं येन निर्व्वृतिमाप्तवान् ॥
”इति स्कान्दे काशीखण्डे ३३ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ज्ञानवापी स्त्री काशीस्थे वापीरूपे तीर्थभेदे तदाविर्भवादिकथा काशी० १२ अ० ।“घटोद्भव! महाप्राज्ञ! शृण पापापनोदिनीम्ज्ञानवाप्याः समुत्पत्तिं कथ्यमानां मयाऽधुना ।अनादिसिद्धे संसारे पुरा देवयुगे मुने! । प्राप्तः कुत-शिदीशानश्चरन् स्वैरमितस्ततः । न वर्षन्ति यदाऽभ्राणिन प्रावर्त्तन्त निम्नगाः । जलाभिलाषो न यदा स्नान-पानादिकर्म्मणि । क्षीरस्वादूदयोरेव यदासीज्जल-दर्शनम् । पृथित्यां नरसञ्चारे वर्त्तमाने क्वचित् क्वचित् ।निर्वाणकमलक्षेत्रं श्रीमदानन्दकाननम् । महाश्मशानंसर्वेषां वीजाना परमूषरम् । महाशयनसुप्तानां जन्तूनांप्रतिबोधकम् । संसारसागरावर्त्तपतज्जन्तुतरण्डकम् ।यातायातातिसंखिन्नजन्तुविश्राममण्डपम् । अनेकजन्मगुणितकर्मसूत्रच्छिदक्षरम् । सच्चिदानन्दनिलयंपरं ब्रह्म रसायनम् । सुखसन्तानजनकं मोक्षसाधन-सिद्धिदम् । प्रविश्य क्षेत्रमेतत् स ईशानो जटिलस्तदा ।लसत्त्रिशूलविमलरश्मिजालसमाकुलः । आलुलोकेमहालिङ्गं वैकुण्ठपरमेष्ठिनोः । महाहमहमिकायांप्रादुरास यदादितः । ज्योतिर्मयीभिर्मालाभिः परितःपरिवेष्टितम् । वृन्दर्वृन्दारकर्षीणां गणानाञ्च निर-न्तरम् । सिद्धानां योगिनां स्तोमैरर्च्यमानं निरन्तरम् ।गीयमानञ्च गन्धर्वैः स्तूयमानञ्च चारणेः । अङ्गहारै-रप्सरोभिः सेव्यमानमनेकधा । नीराज्यमानं सततंनागीभिर्मणिदीपकैः । विद्याधरीकिन्नरीभिस्त्रिकालंकृतमण्डनम् । अमरीचमरीराजिवीज्यमानमित-स्ततः । तस्येशानस्य तल्लिङ्गं दृष्ट्वेच्छा ह्यभवत्तढा ।स्नपयामि महालिङ्गं कलसैः शीतलैर्जलैः । चस्वान च त्रिशूलेन दाक्षणांशोपकण्ठतः । कुण्डंप्रचण्डवेगेन रुद्रो रुद्रवपुर्धरः । पृथिव्यावरणाम्भांसिनिष्क्रान्तानि तदा मुने! । भूप्रमाणाद्दशगुणैर्यैरियं वसुधावृता । तैर्जलैः स्नपयाञ्चक्रे दुष्पृष्टैरन्यदेहिभिः ।तुषारैर्जाद्धविनदैर्जंजपूकौ वहारिभिः । सम्भनोभि-रिवात्यच्छैरनच्छैर्व्योमवत्मेवत् । ज्योत्स्तावदुज्ज्वल-च्छायैः पावन्ते शम्भु नामवत् । पीयूषवत् स्वादुतरैःसुश्चस्पर्शैर्गवाङ्गवत् । निष्पापधीरकुम्ज्भीरैस्तरलैः पापि-शर्म्मवत् । विजिताब्जमहागन्धैः पाटलामोद-नोदिभिः । अदृष्टपर्वलोकानां मनोनयनहारिभिः ।अज्ञानतापसन्तप्तप्राणिप्राणैकरक्षिभिः । पञ्चामृतानांकलसेः स्नपनातिफलप्रदैः । श्रद्धोपस्पर्शिहृदयलिङ्ग-त्रित्यहेतुभिः । अज्ञानतिमिरार्काभैर्ज्ञानदाननिदा-नकैः विश्वभर्त्तुरुमास्पर्शमुणातिसुखकारिभिः ।महावभृथसुस्नातमहाशुद्धिविधायिभिः । सहस्रधाःरैकलसैः स ईशानो घटोद्धव! । सहस्रकृत्वः स्रपयामास संहृष्टमानसः । ततः प्रसन्नो भगवान् विश्वात्माविश्वलोचनः । तमुवाच तदेशानं रुद्रं रुद्रवपुर्धरम् ।तव प्रसन्नोऽस्मीशान! कर्मणानेन सुवत! । गुरुणानन्य-पूर्वेण ममातिप्रीतिकारिणा । ततस्त्वं जटिलेशान वरंब्रूहि तपोधन! । अदेयं न तवास्त्यत्र महोद्यमपरा-यण । ईशान उवाच । यदि प्रसन्नोदेवेश! वरयोग्यो-ऽस्म्यहं यदि । तदेतदतुलं तीर्थं तव नाम्तास्तु शङ्कर ।श्रीविश्वेश्वर उवाच । त्रैलोक्यां यानि तीर्थानि भू-र्भुवःस्वःस्थितान्यपि । तेभ्योऽखिलेभ्यस्तीर्थेभ्यः शिव-तीर्थमिदं परम् । शिवो ज्ञानमितिब्रूयुः शिवशब्दार्थ-चिन्तकाः । तच्च ज्ञानं द्रवीभूतमिह मे महिमोदयात ।अतो ज्ञानोदनामैतत्तीर्थन्त्रैलोक्यविश्रुतम् । अस्यदर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । ज्ञानोदतीर्थसंस्पर्शा-दश्वमेधफलं लभेत् । स्पर्शनाचमनाभ्याञ्च राजसूयाश्व-मेधयोः । फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा सन्तर्ष्य च पिता-महान् । यत् फलं समवाप्नोति तदत्र श्राद्धकर्मणा ।गुरुपुष्यसिताष्टम्यां व्यतीपातो यदा भवेत् । तदात्रश्राद्धकरणाद्गयाकोटिफलं भवेत् । यत् फलं समवाप्नोतिपितॄन् सन्तर्प्य पुष्करे । तत्फलं कोटिगुणितं ज्ञानतीर्थेतिलोदकैः । सन्निहत्यां कुरुक्षेत्रे तमोग्रस्ते विवस्वति ।यत्फलं पिण्डदानेन तज्ज्ञानोदे दिने दिने । पिण्ड-निर्वपनं येषां ज्ञानतीर्थे सुतेः कृतम् । मोदन्ते शिव-लोके ते यावदाहूतसंप्लवम् । अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यामप-वार्सीं नरोत्तमः । प्रातः स्नात्वाऽथ पीत्वाम्भस्त्वन्तर्लिङ्गमयो भवेत् । एकादश्यामुपोष्याथ प्राशेदु यश्चुलुक-त्रयम् । हृदये तस्य जायन्ते त्रीणि लिङ्गान्यसंशयम् ।ईशानतीर्थे यः स्तायाद्विशेषात् सोश्च्रवासरे । सन्तर्प्यदेवर्षिपितॄन् दत्त्वा दानं स्वशक्तितः । ततः समर्च्च्यश्रीलिङ्गं महासम्भारविस्तरैः । तत्रापि दत्त्वा नाना-र्थान् कृतकृत्यो भवेन्नरः । उपास्य सन्ध्यां जानोदे यत्पाप काललोपजम् । क्षणेन तदपाकृत्य ज्ञानवान्जायते नरः । शिवतीर्थमिदं प्रोक्तं ज्ञानतीर्थमिदंशुभम । तारकाख्यमिदं तीर्थं मोक्षतीर्थमिदं स्मृतम् ।स्यरणादपि पापौघा ज्ञानोदे क्षीयते ध्रुवम् । दर्शनात्स्पर्शनात् स्नानात् पानाद्धर्मादिसम्भवः । डाकिनी-शाकिनीभूतप्रेतवेतानराचसाः । ग्रहकस्माण्डखेटाङ्गाःकालकर्णीशिशुग्रहाः । व्यरापस्मारविस्फोटतृतीयक-चतुर्थकाः । सर्वे प्रशममायान्ति शिवतीर्थजलोक्षणात् ।ज्ञानोदतीर्थपानीयैर्लिङ्गं यः स्नपयेत् सुधीः । सर्व-तीर्थोदकैस्तेन ध्रुवं संस्तपितं भवेत् । ज्ञानरूपोऽह-मेवात्र द्रवमूर्त्तिं विधाय च । जाह्यविध्वंसनं कुर्य्या-कुर्य्यां ज्ञानोपदेशनम्” “इति दत्त्वा वरान् शम्भुस्तत्रैवा-न्तरधीयत । कृतकृत्यमिवात्मानं सोऽप्यमंस्त त्रिशूलभृत् ।ईशानो जटिलो रुद्रस्तत्पीत्वा परमोदकम् । अवाप्त-वान् परं ज्ञानं येन निर्वृतिमाप्तवान्” ।