| YouTube Channel

जि (ji)

 
शब्दसागरः
English
जि r. 1st cl. (जयति)
1. To excel, to be pre-eminent, to surpass.
2. To
conquer, to reduce or overcome. With वि or परा prefixed, (विजयते
पराजयते) To overcome, to conquer. भ्वा-पर-सक-अनिट् ।
जि
mfn.
 (जिः-जिः-जि) Victorious, conquering, a victor.
m.
 (-जिः) A
demon.
E.
 जि to conquer, कि
aff.
 जयशीले पिशाचे च ।
Capeller Eng
English
जि ज॑यति ज॑य°ते
pp.
 जित॑ conquer, win, subdue,
overcome, suppress, expel from (abl. ), deprive of (2
acc.
 )
absol.
vanquish (in a game or a suit of law), be victorious. जयति, °तु (w.
nom.
 ), जित॑म् (w.
instr.
 ) = victorious is or be—, hail to—!
C.
जापयति cause to conquer or win (2
acc.
 )
salute with reverence*.
D.
जि॑गीषति wish to win, seek for prey. — अप keep off, prevent.
अभि win, conquer, obtain. अव win, gain, reconquer, vanquish, ward
off. आ & उद् conquer, win, subdue. निस् gain, attain, subdue, conquer,
overcome, surpass. विनिस् the same. परा (mostly
M.
 ) lose, be
deprived of (acc. ), succumb (abl. *)
vanquish, overcome. परि, प्र,
प्रति
win, conquer, vanquish. वि (mostly
M.
 ) the same
surpass, excel
also =
S.
absol.
D.
 (mostly
M.
 ) wish to win or conquer,
attack. सम् win, conquer, obtain (together). — Cf. प॑राजित.
Yates
English
जि जयति 1.
a. To excel, to conquer.
With वि or परा to overcome.
जि (जिः-जिः-जि)
a. Victorious.
Wilson
English
जि r. 1st cl. (जयति)
1 To excel, to be pre-eminent, to surpass.
2 To conquer, to reduce or overcome.
With वि or परा prefixed, (विजयते पराजयते) To overcome, to conquer.
जि
mfn.
 (-जिः-जिः-जि) Victorious, conquering, a victor.
m.
 (-जिः)
A demon.
E.
 जि to conquer, कि
aff.
Apte
English
जि [ji], 1
P.
 (Ātm. when preceded, by परा and वि) (जयति, जिगाय, जिग्ये, अजैषीत्-अजेष्ट, जेतुम्, जित)
To conquer, defeat, overcome, vanquish, subjugate
जयति तुलामधिरूढो भास्वानपि जलदपटलानि
Pt.*
 1.33
Bk.*
 15.76, 19.2.
To surpass, excel
गर्जितानन्तरां वृष्टिं सौभाग्येन जिगाय सा
Ku.*
 2.53
R.*
 3.34
Ghaṭ.*
 22
Śi.*
 1.19.
To win (by conquest
in gambling or in a law-suit), acquire by conquest, प्रागजीयत घृणा ततो मही
R.*
 11.65
(where जि means 'to conquer' also)
Ms.*
 7.96.
To curb, restrain, control, conquer (as passions).
To be victorious, be supreme or pre-eminent (generally used in benedictory stanzas or salutations)
जयतु जयतु महाराजः (in dramas)
स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः
Māl.
 5.1
जितमुडुपतिना नमः सुरेभ्यः
Ratn.*
 1.5
Bh.*
 2.24
Gīt.*
 1.1.
To convict.
To overcome or get the better of (as a disease
&c.
 ).
To expect from (with
abl.
 ).
Caus.
 (जापयति) To cause to win or conquer. -Desid. (जिगीषति) To wish to win, acquire or excel, to vie with, emulate, to seek for
चलति नयान्न जिगीषतां हि चेतः
Ki.*
 1.29. With अधि to conquer, defeat, vanquish
Bk.*
 19.2.
जिः [jiḥ], A demon (पिशाच).
जिम् [jim], 1
P.
 (जेमति) To eat.
Apte 1890
English
जि {c1c} P. (Atm. when preceded, by परा and वि) (जयति, जिगाय जिग्ये अजैषीत्-अजेष्ट, जेतुं, जित) 1 To conquer, defeat, overcome, vanquish, subjugate
जयति तुलामधिरूढो भास्वानपि जलदपटलानि Pt. 1. 330
Bk. 15. 76, 19. 2.
2 To surpass, excel
गर्जितानंतरां वृष्टिं सौभाग्येन जिगाय सा Ku. 2. 53
R. 3. 34
Ghaṭ. 22
Śi. 1. 19.
3 To win (by conquest, in gambling or in a law-suit), acquire by conquest
प्रागजीयत घृणा ततो मही R. 11. 65
(where जि means ‘to conquer’ also)
Ms. 7. 96.
4 To curb, restrain, control, conquer (as passions).
5 To be victorious, be supreme or pre-eminent (generally used in benedictory stanzas or salutations)
जयतु जयतु महाराजः (in dramas). स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः Māl. 5. 1
जितमुडुपतिना नमः सुरेभ्यः Ratn. 1. 5
Bh. 2. 24
Gīt. 1. 1.
6 To convict.
7 To overcome or get the better of (as a disease &c.).
8 To expect from (with abl.).
Caus. (जापयति) To cause to win or conquer.
Desid. (जिगीषति) To wish to win, acquire or excel, to vie with, emulate, to seek for
चलति नयान्न जिगीषतां हि चेतः Ki. 10. 29.
WITH अधि to conquer, defeat, vanquish
Bk. 19. 2.
जिः A demon(पिशाच).
Monier Williams Cologne
English
1. जि
cl.
 1. ज॑यति, °ते (impf. अ॑जयत्
aor.
 अजैषीत्,
Ved.
 अ॑जैस्, 1.
pl.
 अ॑जैष्म, जे॑ष्म, 2. sg. जेस् and Ā. जे॑षि Subj. जे॑षत्, °षस्, °षाम,
RV.
aor.
 Ā. अजेष्ट
fut. 1st. जे॑ता,
RV.
&c.
fut. 2nd. जेष्य॑ति, x, 34, 6
&c.
pf. जिगा॑य [Pāṇ. vii, 3, 57], जिगेथ, जिग्युर्
p.
 जिगीव॑स् [°गिव॑स्,
TS.
 i, 7, 8, 4
acc.
pl.
 °ग्यु॑षस्]
RV.
&c.
Inf.
 जिषे॑, i, 111, 4 and 112, 12
जे॑तवे,
TBr.
 ii
Class.
 जेतुम्:
Pass.
 जीयते, अजीयत [Ragh. xi, 65], अजायि, जायिष्यते
for जी॑यते and
cl.
 9. जिना॑ति See √ ज्या)
to win or acquire (by conquest or in gambling), conquer (in battle), vanquish (in a game or lawsuit), defeat, excel, surpass,
RV.
&c.
 (with पु॑नर्, ‘to reconquer’,
TS.
 vi, 3, 1, 1)
to conquer (the passions), overcome or remove (any desire or difficulties or diseases),
Mn.
MBh.
&c.
to expel from (abl. ),
ŚBr.
 iii, 6, 1, 17
to win anything (acc. ) from (acc. ), vanquish anyone (acc. ) in a game (acc. ),
ŚBr.
 iii, 6, 1, 28
xiv, 6, 8, 1 and 12
MBh.
 iii
Daś.
Pāṇ.
 i, 4, 51
Siddh.
to be victorious, gain the upper hand,
RV.
AV.
ŚBr.
 iii
MuṇḍUp.
Mn.
 vii, 201
MBh.
often
pr.
 in the sense of an
Impv.
 ‘long live!’ ‘glory to’,
Śak.
VarBṛS.
Laghuj.
Bhartṛ.
&c.
 :
Caus.
 जापयति (Pāṇ. vi, 1, 48 and vii, 3, 36) to cause to win,
VS.
 ix, 11
f.
(aor. 2.
pl.
 अ॑जीजिपत and अ॑जीजप्°),
TS.
 i, 7, 8, 4 and
ŚBr.
 v, 1, 5, 11
f.
ĀśvŚr.
 ix, 9
to conquer,
MBh.
 vii, 66, 6 (aor. अजीजयत्) :
Pass.
 जाप्यते, to be made to conquer,
W.
 :
Desid.
 जि॑गीषति, °ते (Pāṇ. vii, 3, 57
p.
 °षत्, °षमाण)
to wish to win or obtain or conquer or excel,
AV.
 xi, 5, 18
TS.
 ii
ŚBr.
ŚāṅkhŚr.
MBh.
&c.
(Ā.) to seek for prey,
RV.
 x, 4, 3 :
Intens.
 जेजीयते,
Pāṇ.
 vii, 3, 57,
Kāś.
2. जि
mfn.
 conquering,
L.
जि
m.
 a Piśāca,
L.
Monier Williams 1872
English
जि 1. जि, cl. 1. P. A. जयति, -ते, जिगाय,
जिग्ये, जेष्यति, -ते, अजैषीत्, अजेष्ट, जे-
तुम् (Ved. Inf. जेतवे and जिषे), to win or acquire
by conquest (or in gambling), to conquer, defeat,
vanquish, overcome
excel, surpass
to vanquish in
a game or in a suit at law
to convict
to conquer
the passions
overcome a disease &c.
to expel from
(with abl.)
to be victorious, to gain the upper hand:
Pass. जीयते: Caus. जापयति, -यितुम्
Aor. अजी-
जपत्, to cause to conquer or win: Pass. of Caus.
जाप्यते, to be made to conquer: Desid. जिगीषति,
to wish to win, obtain, conquer, vanquish or excel
&c., to vie with, emulate
to seek for prey: Intens.
जेजीयते, जेजयीति, जेजेति
[cf. Lith. galu, galybê
Hib. gar, ‘profit, advantage, gain, good.’]
2. जि, इस्, इस्, इ, victorious, conquering, a victor
(इस्), m. a Piśāca, a demon.
Macdonell
English
जि JI, Ⅰ. P. jáya, (Ā. chiefly with parā and 🞄vi) win, capture
vanquish, conquer
overcome 🞄(in battle, lawsuit, or play)
surpass
subdue, 🞄master (passions, disease)
slake (thirst)
🞄win from (2 ac.)
be victorious (in play)
🞄worst (in a lawsuit)
pr. jayati, impv. jayatu, or pp.
n.
 with in. long live —! cs. jāpaya, 🞄cause to win (2 ac.)
des. jigīṣa, P. Ā. desire 🞄to win, obtain, or conquer
be eager for 🞄prey. ava, take away from
deprive of
conquer
🞄reconquer. ā, win, acquire. ud, id.
🞄conquer. nis, gain
overcome, vanquish
🞄surpass: pp. nirjita, due (interest). vi-nis, 🞄id.
parā, (gnly. Ā.) overcome, vanquish, defeat
🞄lose, be deprived of
succumb: pp. worsted, 🞄defeated, overcome
overwhelmed by (—°). 🞄vi, gnly. Ā. win
conquer
vanquish, defeat
🞄surpass
control
be victorious
conquer in 🞄battle with (in. )
impv. and pr. = long live —! 🞄des. strive for victory. sam, gain
overpower
🞄subdue.
Benfey
English
जि जि (akin to ज्या, q. cf. ), i. 1, Par.
(in epic poetry also Ātm. , MBh. 3, 15193).
red. pf. जिगाय
ptcple. जिगीवान्, etc.
1. To overpower, to conquer, Pañc.
i. d. 375
Man. 4, 181.
2. To be
victorious, Śāk. 23, 11.
3. To win,
MBh. 3, 2229.
4. To win something
from somebody (with two accs.),
Daśak. in Chr. 186, 3.
5. To restrain,
Man. 7, 22.
6. To excel, MBh. 2,
2577. Anomal. potent. जय्यात्, MBh.
4, 1604. Anomal. pf. परा-जयाम् आस,
Hariv. 13946. Anomal. Aor. अजैष्ट,
MBh. 1, 6378. Anomal. fut. जयिष्यसि,
Rām. 1, 29, 3. Anomal. potent. of the
pass. जीयेयम्, MBh. 7, 2702.
Comp.
ptcple. of the pf. pass. अ-जित,
1.
adj.
Unsubdued.
2.
m.
 Viṣṇu.
Comp.
ptcple. of the fut. pass.,
1. अ-जेय, and
2. अ-जय्य,
adj.
 Unconquerable, Chr.
44, 6
Rām. 2, 11, 7. Caus. जापय
anomal. Aor. अजीजयत्, MBh. 7, 2280
see वि। Desid. जिगीष, Par. and Ātm.
To desire to conquer, MBh. 2, 1140
Pañc. i. d. 409. -- With the prep. अनु
अनु, To subdue, MBh. 12, 3124.
Desid. To desire to subdue, MBh. 5,
1274. -- With अभि अभि, अभिजित,
m.
The leading star of the twenty-second
Nakṣatra, or lunar asterism. Desid.
1. To desire to gain, MBh. 12, 8465.
2. To assail, Suśr. 1, 122, 3. -- With
अव अव,
1. To extort, MBh. 1, 7765.
अवजित्य, Forcibly, Man. 11, 80.
2.
To conquer, MBh. 4, 1118. -- With
निस् निस्,
1. To overcome in play,
MBh. 3, 2589.
2. To conquer, MBh.
1, 7658.
3. To gain, निर्जित, run up,
Man. 8, 154. -- With अभिनिस् अभि
-निस्, To overpower, MBh. 14, 2220. --
With परिनिस् परि-निस्, To conquer,
MBh. 4, 2251. -- With प्रतिनिस् प्रति
-निस्, To rescind, Rām. 2, 26, 22. -- With
विनिस् वि-निस्,
1. To overpower, Man.
11, 205.
2. To conquer, MBh. 3, 1883.
-- With परा परा, Ātm. (in epic
poetry also Par., MBh. 2, 2141),
1. To
succumb, to be defeated, MBh. 4, 1604
(anomal. potent. जय्यात्).
2. To lose,
MBh. 2, 2141.
3. To overpower, Rām.
3, 36, 13
to defeat in a law suit, Yājñ.
2, 75
पराजित, Condemned (by law),
Man. 8, 58
to defeat in play, MBh. 2,
2171. अ-परा-जित,
m.
 A poisonous in-
sect, Suśr. 2, 289, 14.
f.
 ता, The north-
eastern quarter, Man. 6, 31. -- With
परि परि, To overpower, MBh. 5, 712.
-- With प्र प्र, To overpower, MBh.
7, 70. -- With प्रति प्रति, To defeat (in
game), MBh. 7, 1357. Desid. To desire
to conquer, MBh. 7, 4376. -- With वि
वि, Ātm. (also Par., e. g. Man. 2, 232),
1. To be victorious, Pañc. 184, 1.
2.
To conquer, MBh. 2, 992.
3. To de-
feat (in play), Nal. 26, 22.
4. To
overcome
in विजितासन, i. e. विजित
-आसन,
adj.
 Indifferent concerning one's
seat, Bhāg. P. 3, 28, 8. Caus. To con-
quer (anomal. Aor. अजीजयत्), MBh. 7,
2280. Desid. To desire to conquer,
Hariv. 8828. -- Cf. Goth. ga-geigan
(Frequent.).
Apte Hindi
Hindi
जि
"भ्वा* पर* परा और वि पूर्व आने पर-आ* , " - -
"जीतना, हराना, विजय प्राप्त करना, दमन करना"
जि
"भ्वा* पर* परा और वि पूर्व आने पर-आ* , " - -
"मात कर देना, आगे बढ़ जाना"
जि
"भ्वा* पर* परा और वि पूर्व आने पर-आ* , " - -
"जीतना, दिग्विजय करके हस्तगत करना"
जि
"भ्वा* पर* परा और वि पूर्व आने पर-आ* , " - -
"दमन करना, दबाना, नियन्त्रण रखना, विजय प्राप्त करना"
जि
"भ्वा* पर* परा और वि पूर्व आने पर-आ* , " - -
"विजयी होना, प्रमुख या सर्वोत्तम बनना"
जिः
पुं*
 - जि + डि़
पिशाच
Shabdartha Kaustubha
Kannada
जि - अभिजये (भ्वा० पर० सक० अनि) जयति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಜಯಿಸು
जि - जये (भ्वा० पर० अक० अनि) जयति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಜಯಿಸು /ಉತ್ಕರ್ಷ ಹೊಂದು /ಮೇಲ್ಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದು
L R Vaidya
English
ji {% vt. or vi. 1P (but with the prepositions वि and परा Atm.) (pp. जित
caus. जापयति-ते
desid. जिगीषति.) %} 1. To conquer, to defeat, to overcome, to subjugate, Bt.xv.76, Ghat.22
2. to win, to acquire by conquest, यो यज्जयति तस्य तत् M.vii.96, R.xi.65
3. to excel, to surpass, वपुःप्रकर्षादजयद् गुरुं रघुः R.iii.34, K.S.ii.53
4. to be victorious or pre-eminent, राधामाधवयोर्जयंति यमुनाकूले रहःकेलयः Git.G.i., जयंति ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः Bhartr.ii.24.With अधि-, to subjugate, to conquer, to kill, Bt.xix.2.With निस्-, 1. to conquer, to defeat, Bt.ii.52, vii.94
2. to win, to acquire by conquest.With परा-, 1. to defeat, to overcome, to subjugate, e.g. नैते पराजेतुं शक्या देवगणैरपि
2. to loose, to be deprived of
3. to be overcome by, (with an abl., e.g. अध्ययनात् पराजयते).With वि-, 1. to conquer, to subjugate, एष व्यजेष्ट देवेंद्रम् Bt.xv.39, i.2, ii.39
2. to win, to acquire by conquest, R.i.59, xii.104
3. to be victorious, to be pre-eminent, e.g. विजिगीषोश्च चेष्टितम्.
ji {% m. %} A piśācha.
Bopp
Latin
जि 1. P. जयामि, praet. redupl. जिगय, जिगाय, gr. 443.)
1) vincere, expugnare. BH. 2. 6.: नचै ऽतद् विद्मः क-
तरन् नो गरीयो यद् वा जयेम यदि वा नो जयेयुः
11. 34.: जेतासि रणे सपत्नान्
N. 7. 5.: अक्षद्यूते न-
लञ् जेता भवान्
SU. 2. 9.: सर्वाम् महीञ् जेतुम्.
2) ludendo auferre ab alquo, eludere aliquem aliquid, c.
acc. pers. et rei
Pass. c. nom. pers. et accus. rei. N. 3.
5.: जित्वा राज्यन् नलन् नृपम्
12. 83.: जितो रा-
ज्यम् वसूनिच
cf. Stenzler. ad Kumâra Sambh. p. 111.
Caus. जापयामि (v. gr. 521.) vincere jubere. SAK.
29. 4. infr., PASS.: न मे हस्तः प्रसरति वाङ्मात्रेण जा-
प्यसे. - Desid. जिगीषामि
BH. 10. 38.: नीतिर् अस्मि
जिगीषताम्. (Fortasse lith. galu possum, galybế po-
testas, ap-galu, per-galu supero, vinco, pergalế victoria,
quorum l a य् τοῦ जयामि deduci potest - v. gr. comp.
20. - sicut in nostro Leber = यकृत् jecur, ἧπαϱ, et
prâcr. लट्टी = scr. यष्टि (Lass. gr. prâcr. 195.), et sicut
r pro य् invenitur in hib. treigim relinquo = त्यजामि
hib. gar «profit, advantage, gain, good.)
c. अव recuperare. MAH. 1. 7765.: अवजित्यच तद् ध-
नम्.
c. नि i. q. simpl. SU. 2. 7.: ताव् इन्द्रलोकन् निजित्य
यक्षरक्षोगणांस् ततः.
c. निस् id. RAM. I. 50. 28.: कामक्रोधाव् अनिर्जित्य
N.
12. 47.: निर्जितारिगण
13. 58.: द्यूते स निर्जितः
victo-
riâ acquirere. MAH. 1. 152.: यदा ऽश्रौषम् द्रौपदीं रङ्ग-
मध्ये लक्ष्यम् भित्त्वा निर्जिताम् अर्जुनेन.
c. निस् praef. वि id. MAN. 11. 205.: विवादे विनिर्जि-
त्य.
c. परा id. DEV. 2. 2.: असुरैर् महावीर्यैर् देवसैन्यम्
पराजितम्
N. 26. 19.: एकपाणेन वीरेण नलेन स
पराजित. Praet. multf. ATM. MAH. 1. 6378.: द्रोणः प-
राजैष्ट मां स सखिविग्रहे (पराजेष्ट?).
c. वि P. A. id. SU. 2. 8.: सर्वा म्लेच्छजातीर् विजिग्यतुः
MAH. 1. 2268.: दक्षिणां सहदेवस् तु विजिग्ये
RAGH.
12. 104.
Lanman
English
√1ji (jáyati, -te
jigā́ya, jigyé [787]
ájaiṣīt, ájeṣṭa
jayiṣyáti, -te
jeṣyáti, -te
jitá
jétum
jitvā́
-jítya). overpower
conquer
win (battles)
win by conquest.
[cf. βία, ‘force, ’ βιάω, ‘to force’
Lat. vīs,
*gvis, ‘force’: cf. √jyā.]
+ ud, conquer
be victorious.
+ parā, pass. be conquered.
+ vi, mid. be victor
conquer (conquests)
subdue.
√2ji (jinóti). enliven
quicken
hence
[716], √jinv. [for *gvi: cf. βίος, ‘life’:
see also √jīv.]
Kridanta Forms
Sanskrit
जिम् (जि꣡मुँ꣡ अदने इति केचित् - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = जेमनम्
अनीयर् = जेमनीयः - जेमनीया
ण्वुल् = जेमकः - जेमिका
तुमुँन् = जेमितुम्
तव्य = जेमितव्यः - जेमितव्या
तृच् = जेमिता - जेमित्री
क्त्वा = जेमित्वा / जीन्त्वा / जिमित्वा
ल्यप् = प्रजिम्य
क्तवतुँ = जीन्तवान् - जीन्तवती
क्त = जीन्तः - जीन्ता
शतृँ = जेमन् - जेमन्ती
जि (जि॒ अभिभवे - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = जयनम्
अनीयर् = जयनीयः - जयनीया
ण्वुल् = जायकः - जायिका
तुमुँन् = जेतुम्
तव्य = जेतव्यः - जेतव्या
तृच् = जेता - जेत्री
क्त्वा = जित्वा
ल्यप् = प्रजित्य
क्तवतुँ = जितवान् - जितवती
क्त = जितः - जिता
शतृँ = जयन् - जयन्ती
जि (जि॒ जये - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = जयनम्
अनीयर् = जयनीयः - जयनीया
ण्वुल् = जायकः - जायिका
तुमुँन् = जेतुम्
तव्य = जेतव्यः - जेतव्या
तृच् = जेता - जेत्री
क्त्वा = जित्वा
ल्यप् = प्रजित्य
क्तवतुँ = जितवान् - जितवती
क्त = जितः - जिता
शतृँ = जयन् - जयन्ती
जि (जि꣡ भाषार्थः च - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = जायनम् / जयनम्
अनीयर् = जायनीयः / जयनीयः - जायनीया / जयनीया
ण्वुल् = जायकः - जायिका
तुमुँन् = जाययितुम् / जयितुम्
तव्य = जाययितव्यः / जयितव्यः - जाययितव्या / जयितव्या
तृच् = जाययिता / जयिता - जाययित्री / जयित्री
क्त्वा = जाययित्वा / जयित्वा
ल्यप् = प्रजाय्य / प्रजित्य
क्तवतुँ = जायितवान् / जियितवान् - जायितवती / जियितवती
क्त = जायितः / जियितः - जायिता / जियिता
शतृँ = जाययन् / जयन् - जाययन्ती / जयन्ती
शानच् = जाययमानः / जयमानः - जाययमाना / जयमाना
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 जि
मूलधातुः:
 जि
धात्वर्थः:
 जये
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 जयति
धातुः:
 जि
मूलधातुः:
 जि
धात्वर्थः:
 अभिभवे (न्यूनीकरणं, न्यूनीभवनम्)
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 न्यूनीकरणे सकर्मकः, न्यूनीभवने अकर्मकः)
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 जयति
Abhyankara Grammar
English
जि a conventional term for संप्रसारण used in the Jainendra Vyakarana.
धातुप्रदीपः
Sanskrit
जि जये
- जयति । विजयते। पराजयते । जिगाय । जेता । जापयति । जिगीषति जयः ।जय्यः । जेयः। जापः । मारजित् । जिदृक्षि (32157) इतिः-जयी । क्वरप्-जित्वरः । खल् सुजयः । उत्तरधातुसाट्टश्यानुरोधेनाजन्तोऽप्ययमत्र निर्द्दिश्यते ।।562 ।।
जि
मानकरूपान्तरम् - ज्रि
ज्रि अभिभवे
- जयविशेषोऽभिभव इति विशेषार्थोऽयं पुनर्जयतिः पठ्यते । जयति । जिगाय । ज्रयति । जिज्राय ।। 951, 952 ।।
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
1. जि जिगिवं/स् TS. 1, 7, 8, 4. Kaus. अ꣡जीजिपत ihr habt gewinnen lassen, TS. 1, 7, 8, 4. — Mit अप Akt. auch: abgewinnen
mit पुनर् wiedererobern, TS. 6, 3, 1, 1. — Mit अभिनिस् *erobern, Mahāvy. 182, 7.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 जि
verb
अधिकारप्रापणानुकूलः व्यापारः।
"अशोकः कलिङ्गम् अजयत्।"
Synonyms:
 जयम् आप्, विजि [आ.प.], जि, विजयिन् भू, सफलीभू
verb
स्पर्धादिषु यशःप्राप्त्यनुकूलः व्यापारः।
"मंजुलः राज्यस्तरीयायां स्पर्धायां जयम् आप्नोत्।"
Synonyms:
 विजि [आ.प.], जि, निर्जि, अभिजि, प्रजि, विनिर्जि, उज्जि, अनुरञ्ज्, अभिषह्
verb
सङ्ग्रामे विपक्षिणां विरुद्धं जयप्राप्त्यनुकूलः व्यापारः।
"पाण्डवाः स्वबान्धवानां विरुद्धम् आरब्धं सङ्ग्रामं विजिग्यिरे।"
Synonyms:
 निष्कासय, उत्सारय, निःसारय, निरस्, निर्धू, निर्यापय, निर्वद्, निर्वासय, उच्चाटय, समुत्पाटय, समुदीरय, चालय, समुद्वासय, अवरुध्, उदाकृ, उत्कालय, उद्धू, त्याजय, नाशय, विप्रवासय, विवासय, समाक्षिप्, व्यपरोपय, व्यस्, संचालय, सञ्चालय, निर्विवह्, निर्हन्, निर्हृ, दालय, निस्त्यज्, उदस्, उत्क्लिश्, अपच्यु, अवहन्, अपरुध्, उदज्, उद्वस्, जि, निष्कृ, परिनिर्हन्, परिवृज्, प्रामर्जय, वितथीकृ, विरोपय
verb
बलात् स्थानत्यागप्रेरणानुकूलः व्यापारः।
"राजीवः द्वारि तिष्ठन्तं श्वानं निरकासयत्।"
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
जि, जेतृ
जश्च जेतरि जनने विगते जिस्तु जेतरि ।
verse 1.1.1.18
page 0120
Tamil
Tamil
ஜி : ஜெயிக்க, தோற்கடிக்க, ஜெயமடைய, அடக்க, மேம்பட, ஆதிக்கத்தில் கொண்டுவர.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
जि, जये । अभिभवे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वां-परं-अकं-सकंच-अनिट् ।) जय उत्कर्षः स्वीका-रश्च । उत्कर्षेऽकर्म्मकः । जयन्ति यमुनाकूले रहः-केलयः । मखैरसङ्ख्यैरजयत् सुरालयमिति काद-म्बरी । जयति शत्रुं बली । अनभिधानादस्मात्तुवन्त्वोः प्रयोगाभावः । किञ्च तयोः स्थानेतिवन्तीति । किञ्च तुपः स्थाने तातङ् दृश्यते ।यथा, भावगम्यलयः कोऽपि जयताद्वागगोचरः ।इति दुर्गादासः ॥
जिः, त्रि, (जयतीति । जि + बाहुलकात् डिः ।)जेता । पिशाचे, पुं । इत्येकाक्षरकोषः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
जि जो अभिभवे
भ्वा०
पर०
सक०
 अनिट् । जयति अजेषीत्जिगाय जिग्यतुः जिगयिथ जिगेथ । जेता जीयात्जेप्यति । जापयति--ते अजीजपत् त । जिगीषति ।जेता जयी जितः जयः । “जयत्यतिवनो राभोलक्ष्मणश्चमहाबलः । राजा जयति सुग्रीवो राघवेणानुपालितः”रामा० बहुकृत्वः प्रयोगः । “भर्वद्रव्याणि कुप्यञ्च योयज्जयात तस्य तत्” मनुः । “दुर्य्योघनो द्रौपदि! त्वामगै-षीत्” भा० स० ६५ अ० । “जिगाय तस्य हन्तारं स रामःसार्बलौकिकः” भट्टिः “गर्जितानन्तरां घृष्टिं सौभाग्येनजिगाय सा” कुमा० । “जीयात् पण्डितगर्वपर्वतपविःश्रीवोपदेवकविः” मुग्धगो० अस्य तुबन्तुस्थाने तिवन्ती ।जयति जयन्ति । “जयति जयति देवः” नाटकेषुवहुस्थाने कञ्चुकाद्युक्तिः । “नवरसरुचिरां निर्मितिमादधतो भारती कवेर्जयति” काव्यप्र० । जयश्च सर्वेभ्यउत्कर्षस्तेन स्वापेक्षयाप्युत्कर्षबोधनात् तस्य नमस्कार-व्यञ्जकता यथाह काव्यप० “जयत्यर्थेन च नमस्कारआक्षिप्यते इति तामस्वि प्रणत इति” । अभिभव-पूर्वकग्रहणे अयं द्विक० । दुह्याच् पज्दण्ड् रुधि प्रच्छिचिब्रू शासु जिमन्ध् मुषाम् । कर्मयुक् स्यादकथितन्तथास्यान्नीहृकृष्वहाम्” इत्युक्तेः । शतं जयति देवदत्तम्” सि०कौ० “इन्द्रं वाजं जापयत” यजु० ९ । ११ । “यदि त्यध्वर्य्यवआजिं जापयेयुः” आश्व० । ९ । ८ । “इमाञ्च पृथिवीं कृत्-स्मामेकाह्रा स व्यजीजपत्” भा० द्रे० ६२ अ० स्वार्थे णिच् ।व्यजीजयत् इति षटि पुगभाव आर्षः । “गतिं जिरोषतःमादौ रुरुहातेऽपिकामिकाम्” भाग० २ । १० । २५ । “अगा-हताष्टादशतां जिगोषया” नैष० । जेगीयते । कर्मणिअजीयत अजायि । “प्रागजीयत घृणा ततो मही” रघुः ।अति + अतिशयेन जये “विराडियं सुपजा अत्यजैषीत्”अथ० १४ । ३ । ७४ ।वि + अति परस्परजये आत्म० । “व्यतिजिग्ये समुद्रोऽषि न धैर्य्यं तस्य गच्छतः” भट्टिःअधि + आधिक्येन जये “सपत्नांश्चाधिजीयास्म” भट्टिः ।अनु + अनुरूपजये पश्चाज्जये च । “कौशल्योऽन्वजयत्महोम्” भा० शा० ३ । २४ अ० ।अमि + आभिमुख्यन जये । “ते चान्द्रमसमेव लोसमभि-जयन्ति” प्रश्नो
पु०
 १ अधिगमे च “वेदश्रुतिभिराख्या-नैरर्थानधिजिगोषति” भा० शा० ८४६५ ।अव + अधरीकृत्य जये । “शरैर्पिध्वस्य तांश्चौरानवजित्य चतद्धनम्” भा० आ० ७७६ । “अवजित्य सुशर्झाणं धनंचादाय सर्वशः” भा० वि० ३३ अ० ।परा + पराक्रमपूर्वकजये आत्म० । पराजयते । “खं परा-जयमानोऽसावुन्नन्या पवनात्मजम्” भट्टिः । “पराजितेनापिकृतौ हरस्य” कुमा० । ग्लानौ अक० तत्र “पराजेरसोढः”पा० सहार्थस्यापाद्यनता । “अध्ययनात् पराजयतेग्लायतीत्यर्थः सि० कौ० “तां पराजयुमानां सा प्रीतेरक्ष्यां दशाननात्” भट्टिः ।प्रति + प्रतिरूपजये । “अजाविकं मायया प्रत्यजैषीत्”भा० द्रो० १३५७ श्लो० । “वय प्रतिजिगोपन्तस्तत्र तान्समभिद्रुताः” ४३७६ शो० ।वि + विशेषेण जये आत्म० बिजयते । “येब देवान् मनुष्यांञ्चपार्थो विजयते मृधे” भा० वि० १३४५ श्लो० । “जगादाद्रि-र्विजषीष्ठाः । “दैत्यं कुलं विजिग्ये” भट्टिः
जि
त्रि०
 ज्या + वा० कि । १ क्षयशीले २ पिशाचे
पु०
 एकाक्षरको० ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
जि जये
- जयोऽत्रोत्कर्षः जयति विपराभ्यां जे (1319) इति तङानौ-विजयते, पराजयते लक्ष्येऽनिट्कोऽयम्- जेता अत एव कौशिकोऽमुं नाध्यैष्ट, जि ज्रि अभिभवे (1676) इत्यनेनैव सिद्धत्वात् तन्न, अकर्मकसकर्मकत्वार्थमुभयोरूपादानम् कृवापाजि (उ0 11) इत्युण्-जायुरौषधम् जैत्रम् जेतुरिदम् 549
जि
मानकरूपान्तरम् - जृ
जृ अभिभवे
- जयति विपराभ्यां जेः (1319) आत्मनेपदम्-विजयते शत्रुम् पराजेरसोढः (1426) इत्यपादानम् अध्ययनात् पराजयते, अध्येतुं ग्लायतीत्यर्थः सन्लिटोर्जेः (7357) कुत्वम् जिगीषति, जिगाय क्रीङ्जीनां णौ (6148) आत्वां-जापयति क्षय्यजय्यौ शक्यार्थे (6181) विपूयविनीय (31117) इति जित्यो हलिः संज्ञायां (3246) धनञ्जयः अभिजित् (द्र0 3261) ग्लाजिस्थश्च क्स्नुः (32139) जिष्णुः इण्नशजि (32163) इति क्वरप् जित्वरः कृवापाजि (उ0 11) इत्युण्-जायुरौषधम् तॄभूवहिवसि (उ0 3128) इति झच्-जयन्तः ल्युट् (द्र0 33117) उज्जयनी जेर्मुट् चोदात्तः (उ0 391) जीमूतः जरति ज्रि इति दुर्गः ज्रयति 916, 917
धातुवृत्तिः
Sanskrit
जि (अर्थः) जये
अत्र मैत्रेय उत्तरधातुसादृश्यानुरोधेनाजन्तोप्यत्र निर्द्दिश्यतइति इह जय उत्कर्षप्राप्तिरित्यकर्मकोयम् यस्त्वग्रेऽभिभवार्थः स सकर्मकः यदाह देवः---
जयिर्जयाभिभवयोराद्येर्थेऽसावकर्मकः उत्कर्षप्राप्तिराद्योर्थोऽद्वितीयेर्थे सकर्मक इति
( जयति जिगाय जिग्यतुः जिगयिथ जिगेथ जिग्यिव ) ( सूत्रम्) सन्लिटोर्जेः (इति सूत्रम्) इत्यभ्यासादुत्तरस्य कुत्वं गकारः बअजन्तत्वादनिट्त्वे क्रादिनियमादिद् थलि तु भारद्वाजनियमादिडिवकल्पः अजादौ क्ङिति लिटि "एरनेकाच'' इति यण् ( जेता जेष्यति जयतु अजयत् जयेत् जीयात् ) "अकृत्सार्वधातुकयो'' इति दीर्घः (अजैषीत् जिगीषति ) "हको ज्ञल्'' इति सनः कित्त्वान्न्गुणः ( सूत्रम्) अज्ज्ञनगमां सनि (इति सूत्रम्) अजन्तानां हन्तेर्गमेश्च ज्ञलादौ सनि दीर्घ इति दीर्घः पूर्ववदभ्यासात्परस्य कुत्वम् ( जेजीयते जेजयीति जेजेति जेजितः जेज्यति ) अजादौ क्डिति यण् (जापयति) "क्रीङ्जीनां णौ'' इत्येचःस्थाने आत्वे पुगागमः ( अजीजपत् विजयते पराजयते ) "विपराभ्यां जेः'' इति तङ् अयं प्रकृतिग्रहणन्यायेन यङ्लुगुन्तादपि ( विजेजिते पराजेजित इति ) यङ्लुगन्तात्सनि "सन्लिटोर्जेः'' इति कुत्वं न भवति, तत्र प्रत्यासत्त्या सन्लिड्निमित्तस्यैवाभ्यासस्य ग्रहणात् तथा च वृत्तिः सनि लिटि च प्रत्यये जेरङ्गस्य योऽभ्यास इति "विपराभ्याम्'' इत्यत्रोपसर्गयोर्ग्रहणात् ( परा जयति सेना )त्यादौ तङ् न भवति अस्याकर्मकत्वात्सर्वे कृतो न सन्तीति तन्त्रेणाभिभवात्थे प्रदर्शयिष्यन्ते 554
जि
मानकरूपान्तरम् - ज्रि
ज्रि (अर्थः) अभिभवे
(अर्थविवरणम्) अभिभवो न्यूनीकरणम्
( जयति जिगाय ) इत्यादि तिङन्तं जि जयइतिवत् पुनः पाठे फलं तत्रवोक्तम् (अध्ययनात्पराजयते) पराजिरत्र न्यूनीभावे वर्त्तते अत्रायमकर्मकः अध्येतुं ग्लायतीत्यर्थः अत्र षष्ठ्यां प्राप्तायां ( सूत्रम्) पराजेरसोढः (इति सूत्रम्) इति अध्ययनस्यापादानत्वात् पञ्चमी, परापूर्वस्य जयतेःप्रयोगे असोढःसोढुमशक्यो योऽर्थस्तत्कारकमपादानमिति सूत्रार्थः ( धनञ्जयः ) "संज्ञायां भृतृवृजि''इति खचि मुमागमः पूर्वपदस्य ( शत्रुजित् प्रजित् )"सत्सुद्विष'' इत्यादिनोपसर्गेऽप्यनुपसर्गऽपि सुबन्ते उपपदे क्विप् ( जिष्णुः "ग्लाजिस्थश्चग्स्नुः'' इति ग्स्नुः (जयी) "जिवृदिक्ष'' इति इनिप्रत्ययः ( जित्वरः ) "इण्नश्जि'' इति क्वरप् त्रयोऽपि ताच्छीलिकाः ( जैत्रम् ) बाहुलकात् त्रण् प्रत्ययः (ज्रयति जिज्राय जिज्रियतुः जिज्रयिथ जिज्रेथ जिज्रियिव ज्रेता ज्रेष्यति ज्रयतु अज्रियत् ज्रयेत् आशिषि ज्रीयात् अज्रैषीत् जिज्रीषति ) "इको झल्'' इति सनः कित्त्वान्न गुणः "अज्झनगमाम्'' इति दीर्घः( जेज्रीयते ज्राययति अजिज्रयत् ) जु इति सौत्रो धातुः ( जवतीत्यादि ) अयं गत्यर्थः वेगवचन इत्यपरे जवनम् "जुचङ्क्रम्य'' इत्यादिना युच् ( प्रजवशीलः, प्रजवी ) "प्रजोरिनिः'' इतीनिप्रत्ययः ( जूः ) "भ्राजभास'' इत्यादिना क्विप् तत्रैव जू इतिपाठात् क्विप्सन्नियोगेन दीर्घः ( जवः अप् जूतिः ) "ऊतियजूति'' इति निपातनात् क्तिनि दीर्घः धयत्यादयोऽनुदात्ता उदात्तेतः श्रयतिस्तूदात्तः तथा ञित उभयपदिनः 928
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“जि जये”@} 2 जयः = उत्कर्षप्राप्तिः, अभिभवश्च।
आद्ये अकर्मकः, द्वितीये सकर्मकः।
‘जयेज्जयाभिभवयोराद्येऽर्थेऽसावकर्मकः।।
अुत्कर्षप्राप्तिराद्योऽर्थो द्वितीयेऽर्थे सकर्मकः।’ 3 इति देवः 4 जायकः-यिका, 5 जापकः-पिका, 6 जिगीषकः, 7 जेजीयकः-यिका
8 जेता 9 -त्री, जापयिता-त्री, जिगीषिता-त्री, जेजीयिता-त्री
10 जयन्-न्ती, जापयन्-न्ती, जिगीषन्-न्ती
-- जेष्यन्-न्ती-ती, जापयिष्यन्-न्ती-ती, जिगीषिष्यन्-न्ती-ती
-- 11 विजयमानः- 12 पराजयमानः, 13 जापयमानः, विजिगीषमाणः, 14, पराजिगीषमाणः, जेजीयमानः
विजेष्यमाणः-पराजेष्यमाणः, जापयिष्यमाणः, वि15जिगीषिष्यमाणः, जेजीयिष्यमाणः
16 इन्द्रजित् 17, प्रजित्, अभिजित्, शत्रुजित्-जिद्-जितौ-जितः
जितम्-तः-जितवान् 18, जापितः, जिगीषितः, जेजीयितः-तवान्
जयः, 19 जित्वरः, 20 21 जित्वा-जित्वानौ-जित्वानः, कंसजित्वा, जित्वरी, 22 23 जिष्णुः, 24 25 धनञ्जयः, समितिञ्जयः, 26 जयी, 27 जयिनी, 28 जयकः
29 जयमानः, जापः, जिगीषुः, विजिगीषुः, 30 जेज्यः
जेतव्यम्, जापयितव्यम्, जिगीषितव्यम्, जेजीयितव्यम्
जयनीयम्, जापनीयम्, जिगीषणीयम्, जेजीयनीयम्
31 जय्यम्-जेयम् 32, जित्यः 33 34, जाप्यम्, जिगीष्यम्, जेजीय्यम्
35 सखैः पृषत्कैः ईषज्जयः स्फुटमनेन दशाननोऽपि।।’ अतर्घराघवे ३। ३३।]] ईषज्जयः-दुर्जयः-सुजयः
-- -- -- 36 जीयमानः, जाप्यमानः, जिगीष्यमाणः, जेजीय्यमानः
37 जयः, जापः, जिगीषः, जेजीयः
जेतुम्, जापयितुम्, जिगीषितुम्, जेजीयितुम्
जितिः, जापना, विजिगीषा, जेजीया
जयनम्, 38 उज्जयिनी, जायनम्, जिगीषणम्, जेजीयनम्
जित्वा, जापयित्वा, जिगीषित्वा, जेजीयित्वा
39 विजित्य, विजाप्य, विजिगीष्य, विजेजीय्य
जायम् २ जित्वा २, जापम् २, जापयित्वा २, जिगीषम् २, जिगीषित्वा २, जेजीयम् २
जेजीयित्वा २
40 जैत्रम्, 41 इति उण्प्रत्यये वृद्धौ, आयादेशे जायुः।
जयति अनेन रोगानिति जायुः = औषधम्।]] जायुः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५९९)
02
=>
 (१-भ्वादिः-५६१। अक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। १३-१४)
04
=>
 [[४। ‘अचो ञ्णिति’ (७-२-११५) इति वृद्धौ, आयादेशे च रूपम्। एवं णमुल्यपि।]]
05
=>
 [[५। ण्यन्ते ‘क्रीङ्जीनां णौ’ (६-१-४८) इत्यात्वे, ‘अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुग् णौ’ (७-३-३६) इति पुगागमे रूपम्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[६। ‘सन्लिटोर्जेः’ (७-३-५७) इत्यभ्यासादुत्तरस्य कुत्वेन गकारः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वनिषेधाद् गुणो न। एवं सन्नन्ते सर्वंत्र ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[७। यङि, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०५६७+ २२]
09
=>
 [[आ। ‘जेता यज्ञद्रुहां संख्ये धर्मसन्तानसूर्वने।’ भ। का। ४। २७।]]
10
=>
 [[B। ‘सञ्चारनिष्ठ्यूतनखेन्दुचन्द्रिकं लोके जयन्तं सकलैकजीवनम्।’ धा। का। १। ७२।]]
11
=>
 [[१। ‘विपराभ्यां जेः’ (१-३-१९) इति शानच्।]]
12
=>
 [[C। ‘खं पराजयमानोऽसावुन्नत्या पवनात्मजम्।’ भ। का। ८। ९।]]
13
=>
 [[२। धातोरकर्मकत्वे ‘अणावकर्मकात् चित्तवत्कर्तृकात्’ (१-३-८८) इति ण्यन्तात् परस्मै- पदमेव। सकर्मकत्वे तु ण्यन्ताच्छानजपि भवतीति ज्ञेयम्।]]
14
=>
 [[३। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति विपरापूर्वकत्वे सन्नन्तात् शानच्।]]
15
=>
 [परा]
16
=>
 [[४। ‘सत्सूद्विषद्रुहदुहयुजविदभिदच्छिदजिनीराजामुपसर्गेऽपि क्विप्’ (३-२-६१) इति उपसर्गे, अनुपसर्गे वा उपपदे क्विप्।]]
17
=>
 [[ड्। ‘इन्द्रजित्सूर्विनाशाय मारुतेः क्रोधमूर्च्छितः।।’ भ। का। ९। ३।]]
18
=>
 [[E। ‘यातयामं विजितवान् स रामं यदि किं ततः।।’ भ। का। ५-३९।]]
19
=>
 [[५। ‘इण्नशिजिसर्तिभ्यः क्वरप्’ (३-२-१६३) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु क्वरप्। ‘ह्रस्वस्य पिति--’ (६-१-७१) इति तुक्।]]
20
=>
 [[F। ‘हस्तेकरिष्यति जगत्त्रयजित्वरोऽपि कस्तादृशीं दुहितरं जनकेश्वरस्य।’ अनर्धराघघे ३। ८।]]
21
=>
 [[६। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति क्वनिपि तुक्। कंसं जयति, जितवान् वा कंसजित्वा। स्त्रियां ‘वनो र च’ (४-१-७) इति ङीप् रेफश्च।]]
22
=>
 [पृष्ठम्०५६८+ २८]
23
=>
 [[१। ‘ग्लाजिस्थश्च रस्नुः’ (३-२-१३९) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु ग्स्नुः प्रत्ययः। ‘ग्क्ङिति च’ (१-१-५) इत्यत्र गकारस्यापि प्रश्लेषात् गुणो न भवति। ‘आदेशप्रत्यययोः’ (८-३-५९) इति षत्वम्।]]
24
=>
 [[आ। ‘वसन् माल्यवति ग्लास्नू रामो जिष्णुरधृष्णुवत्।।’ भ। का। ७। ४।]]
25
=>
 [[२। ‘संज्ञायां मृतॄवृजिधारिसहितपिदमः’ (३-२-४६) इति संज्ञायां खच्- प्रत्यये, ‘खित्यनव्ययस्य’ (६-३-६६) इति पूर्वपदस्य मुमागमः। ‘विश्वंभरा, साम रथन्तराख्यं, पतिंवरा चापि, धनञ्जयश्च। शत्रुंसहः कोऽपि, वसुन्धरा च, शत्रुन्तपोऽरिन्दम एवमूह्यम्।।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे, ‘संज्ञायां भृ--’ (३-२-४६) इति सूत्रस्य क्रमेणोदाहरणानि प्रदर्शितानि।]]
26
=>
 [[३। ‘जिदृक्षिविश्रीण्--’ (३-२-१५७) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु इनिप्रत्ययः।]]
27
=>
 [[B। ‘वीतप्रभावतनुरप्यतनुप्रभावः प्रत्याचकाङूश्र जयिनीं भुजवीर्यलक्ष्मीम्। अस्त्रेषु भूतपतिनापहृतेषु जिष्णुर्वर्षिष्यता दिनकृतेव जलेषु लोकः।।’ किरातार्जुनीये १६। ६४।]]
28
=>
 [[४। ‘आशिषि च’ (३-१-१५०) इति वुन्। जयतात् जयकः।]]
29
=>
 [[५। ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्’ (३-२-१२९) इति शक्तौ गम्यमानायां चानश्। मध्ये विकरणप्रत्ययः शप्। ‘सहैव चरमाणौ द्वौ वहमानौ मितं धनुः। जयमानौ च रक्षांसि राघवौ मुनिमन्वितौ।।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
30
=>
 [[C। ‘विजिगीषुः पुनश्चक्रे व्यूहं दुर्जयमिन्द्रजित्।।’ भ। का। ९। ७०।]]
31
=>
 [[६। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यति गुणे, ‘क्षय्यजय्यौ शक्यार्थे’ (६-१-८१) इति अयादेशो मिपातितः। जेतुं शक्यम् = जय्यम्। अन्यत्र जेयम्।]]
32
=>
 [[ड्। ‘आत्मानं वनवासं च जेयं चारिं रघूत्तमः।।’ भ। का। ६। ४७।]]
33
=>
 [[७। ‘विपूयविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु’ (३-१-११७) इति सूत्रेण हलौ = कृष्टसमी- करणार्थे स्थूलकाष्ठे वाच्ये क्यप् भवति। जित्यो हलिः = बलेन क्रष्टव्य इत्यर्थः।]]
34
=>
 [हलिः]
35
=>
 [[E। ‘यस्ताटकामकृत बाल [काल]
36
=>
 [पृष्ठम्०५६९+ २३]
37
=>
 [[१। ‘एरच्’ (३-३-५६) इति भावादौ अप्। घञपवादः।]]
38
=>
 [[२। उज्जयन्ति अस्यां वसन्तः इति उज्जयिनी। ‘करणाधिकरणयोश्च’ (३-३-११७) इति ल्युट्। स्त्रियां टित्त्वान्ङीपि उज्जयिनी इति भवति। उज्जयिनी-- नगरविशेषः।]]
39
=>
 [[३। ल्यपि ‘ह्रस्वस्य--’ (६-१-७१) इति तुक्।]]
40
=>
 [[४। ‘उणादयो बहुलम्’ (३-३-१) इति त्रण्प्रत्ययः। ‘अचो ञ्णिति’ (७-२-११५) इति वृद्धिः।]]
41
=>
 [[५। ‘कृवापाजिमि--’ [द। उ। १-८६]
1 {@“जि अभिभवे”@} 2 अभिभवो न्यूनीकरणं न्यूनीभवनं च।
आद्ये सकर्मकः।
शत्रून् जयति।
द्वितीये त्वकर्मकः।
अध्ययनात् पराजयते।
अध्येतुं ग्लायतीत्यर्थः।
इति सिद्धान्तकौमुदी।
शत्रून् जयन्- जेता वा।
अध्ययनात् पराजेता।
ग्लायन् इत्यर्थः।
‘3 जयेज्जयाभिभवयोराद्योऽर्थेऽसावकर्मकः।।’ उत्कर्षप्राप्तिराद्योऽर्थो द्वितीयेऽर्थे सकर्मकः।’ 4 इति देवः।
एकस्मिन्नेव गणेऽर्थभेदात् पुनः पाठ इति बोध्यम्।
5 जायकः-यिका, जापकः-पिका, जिगीषकः-षिका, जेजीयकः-यिकाः
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि अव्यवहितपूर्वलिखितजिधातुवत् 6 बोध्यानि।
7 जित्यः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६००)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९४६। सक। अक। अनि। पर।)
03
=>
 [जयिः]
04
=>
 (श्लो। १३-१४)
05
=>
 [पृष्ठम्०५७०+ २२]
06
=>
 (५९९)
07
=>
 [[१। ‘विपूयविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु’ (३-१-११७) इत्यनेन हलौ कृष्टसमी- करणार्थे स्थूलकाष्ठे वाच्ये क्यप् भवति। जित्यो = हलिः। बलेन क्रष्टव्य इत्यर्थः।]]
1 {@“जि भाषार्थः”@} 2 आस्वदीयः।
जापकः-पिका, जिजापयिषकः-षिका, जापयिता-त्री, जिजापयिषिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकचिधातुवत् 3 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६०१)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१७९४। अक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (५१८)
Capeller
German
जि ज॑यति, °ते siegen, siegreich sein
gewinnen, ersiegen, unterwerfen
besiegen,
überwinden, jemd. um etwas
bringen (2 Acc. जयति u.
°तु auch
जितम् mit Instr. (als Gruß) Heil
dem—! —lebe hoch! Caus. जापयति
jemd. etw. (2 Acc.) gewinnen lassen
(jemd. hoch leben lassen
Pass. begrüßt
werden*). Desid. जि॑गीषति
siegen wollen, auf Beute ausgehen. —
अव besiegen. आ u. उद् erwerben,
gewinnen. निस् u. विनिस् ersiegen,
gewinnen, überwinden, übertreffen.
परा (gew. Med.) verlieren, um etwas
kommen (Acc.), unterliegen, zu schwach
sein für (Abl.) p.p. पराजित unterlegen,
besiegt, überwältigt. प्र gewinnen,
ersiegen. वि (gew. Med.) dass.
erobern, besiegen, übertreffen, zügeln,
beherrschen
siegreich sein, beim Gruß
= Simpl. सम् (zusammen) besiegen,
bewältigen, gewinnen, erwerben.
जि, ज॑यति auch heilen.
Grassman
German
1. √ji, siegen [ursprünglich gvi, vgl. Cu. 〔639〕, Ku. Zeitschr. 〔10, 289〕]
aus dieser Wurzel hat sich jyā weiter entwickelt, ja es lassen sich fast alle Formen der letztern, soweit sie im RV vorkommen, auf ji zurückführen, und auch die Bedeutung von jyā stimmt mit der von ji (〔n. 4〕_) überein
aber die Desiderativform von jyā: jígyāsatas und mehrere Ableitungen fordern die gesonderte Aufstellung dieser Wurzelform. 1〉 siegen (ohne Object), siegreich sein, insbesondere auch 2〉 von den Waffen des Siegers, und auch 3〉 im Spiele siegen, gewinnen
4〉 jemanden [A.] besiegen, überwältigen, insbesondere 5〉 jemand [A.] worin [L.] besiegen, d. h. überflügeln, übertreffen
6〉 Schlachten (pṛ́tanās, ā́jī́n) gewinnen
7〉 etwas [A.] ersiegen, erbeuten, erkämpfen, erobern, auch 8〉 etwas [A.] erlangen, gewinnen, ohne dass an einen eigentlichen Kampf zu denken ist
9〉 etwas [A.] im Spiele gewinnen. — Desiderativ: auf Beute ausgehen.
Mit ádhi, etwas [A.] zu etwas anderm [L.] hinzugewinnen.
ā́, erbeuten, durch Kampf erwerben
Desid.: zu erlangen suchen.
párā 1〉 etwas [A.] verlieren
2〉 besiegt werden (med., pass.).
ví, siegen.
sám 1〉 erobern, erbeuten
2〉 erlangen, erwerben
3〉 zusammen besiegen
4〉 zusammen besiegen, d. h. verdrängen.
Stamm I. ji, stark jé:
-éṣi [2. s.] 7〉 hitám dhánam {486, 15}
śrávas {716, 1}.
-eṣi 1〉 {132, 4}. — 4〉 śátrūn {221, 8}. _{221, 9}
{288, 22}. — 7〉 vā́jam, śrávas {756, 6}.
-itam [2. d. Iv.] sám 1〉 vásūni {719, 9}.
Stamm II. jáya:
-ati 1〉 {317, 4}.
-ās [C.] 7〉 apás {80, 3}.
-at 7〉 saṃvárgam, sū́riam {869, 5}.
-ema [Opt.] 1〉 pṛtsú {701, 11}. — 4〉 tám {123, 5}. — 5〉 kāré kāríṇas {641, 12}. — 7〉 dhánam {677, 9}
{797, 8}
dhánā {773, 23}. — sám 3〉 spṛ́dhas {8, 3}.
-a (-ā) 7〉 súar {698, 4}.
-āva 6〉 ājím {179, 3}.
-atam [2. d.] 1〉 {655, 11}.
-ata (-atā) [2. p.] 1〉 {929, 13}.
-ante [3. p. med.] vi {203, 9}.
jaya:
-āmi sám 1〉 dhánāni {874, 1}.
-asi 7〉 śrávas {795, 5}.
-ati 1〉 {548, 9} (taráṇis). — 6〉 pṛ́tanās {516, 5} (iṣudhís). — 7〉 dhánam {36, 4}
śrávas {798, 40}. — sám 1〉 dhánāni {346, 9}.
-āmasi 7〉 gā́m, áśvam {353, 1}.
-anti 1〉 {636, 5}.
-āṣi [C.] 4〉 imā́s víśvās pṛ́tanās {705, 7}.
-āti 4〉 imā́s víśvās pṛ́tanās {878, 5}. — 9〉 prahā́m {868, 9}. — sám 3〉 vṛ́tau {391, 5}. [Page487]
-ātha 7〉 hitám (erg. dhánam) {927, 7}.
-ema [Opt.] 1〉 {102, 4}. — 4〉 dūḍhías {598, 1}
spṛ́dhas {844, 9}. — 6〉 pṛ́tanās {231, 5}
{954, 1}
ājím {316, 3}. — 7〉 vā́jam {358, 1}
{449, 6}
gā́s, ājím {516, 2}
ājím, sauśravasám {614, 4}
dhánāni {868, 10}
rathíā {928, 11}. — 8〉 apás {356, 11}.
-a (-ā) 1〉 {516, 1}. — 6〉 ājī́n {476, 2}. — 7〉 apás {635, 6}
súar {635, 12}. — sám 1〉 rayím {684, 12}.
-atu 7〉 jétuāni {488, 26}.
-atam [2. d.] sám 1〉 dhánāni {108, 13}.
-ata 7〉 tád {929, 2} (índreṇa).
-antu 1〉 {488, 31}. — 2〉 tā́s (íṣavas) {929, 11}.
-ethe [2. d. me.] párā 2〉 {510, 8}.
-antām [3. p. Iv.] párā 1〉 bhāgám {913, 18}.
Imperf. ájaya (betont {32, 12}
{634, 13}
{928, 2}):
-as 1〉 {895, 9}. — 4〉 spṛ́dhas {634, 13}. — 7〉 gā́s, sómam {32, 12}
apás {705, 18}
súar {993, 1}.
-at 4〉 sénās {929, 1}
śátrum {221, 3}. — 7〉 apás {384, 5}
ádhiratham {928, 2}. — sám 1〉 gā́s, híraṇyā, aśviyā́ {313, 11}
vásūni {514, 3}.
Stamm III. jinā́ (s. jyā).
Stamm IV. jī́ya (s. jyā).
Perf. jigi, stark jige, jigaí:
-etha 1〉 {102, 10}
{778, 16}. — sám 1〉 vásūni {895, 6}.
-ā́ya [3. s.] 4〉 viśiśiprám {399, 6}. — 6〉 pṛ́tanās {268, 4}. — 7〉 sahásram gávām {928, 9}.
-āya [3. s.] 1〉 {473, 3}. — 4〉 śátrūn {895, 11}. — 7〉 dhánāni {30, 16}
sahásram {116, 2}
{928, 5}.
-yathus [2. d.] 1〉 {510, 8}.
-yus 4〉 tvā {913, 19}. — 8〉 yónim vadhúam u. s. w. {933, 9} (bhojā́s).
-ius 7〉 dhánam {639, 18}.
-ye [1. s. me.] párā 1〉 dhánam {874, 5}.
-ye [3. s. me.] párā 2〉 {510, 8} (katarás caná). — ví {32, 13}.
Fut. jeṣyá:
-ā́mi 3〉 {860, 6}.
Aor. ájais (unbetont {784, 5}
{985, 6}):
-ṣam sám 4〉 sapátnīs {985, 6}.
-s [2.3. s.] sám 2〉 matī́s {784, 5}.
-s [3. s.] 7〉 apás {660, 11}.
-ṣma 1〉 {667, 18}
{990, 5}.
jés (betont nur {534, 13}):
-s [2. s.] 1〉 {445, 4} (rā́jā‿iva).
-ṣma 4〉 pūrúm {534, 13}. — 7〉 dhánam {982, 1}
hitám dhánam {486, 12}.
Conj. (mit -a) jéṣa:
-ṣas 7〉 apás {10, 8}.
-ṣat 7〉 apás {660, 10}.
-ṣāma 1〉 {672, 11}
{788, 5}.
Stamm des Desid. jígīṣa:
-ase {830, 3} (paśús iva‿ávasṛṣṭas).
Part. jáyat (Stamm II.):
-an 1〉 {313, 10}. — 4〉 śátrūn {514, 2}. — 7〉 apás {385, 6}
kṣétram, apás {797, 4}. — ā: ubhā́ kṣáyau {218, 15}. — sam 1〉 vásūni {741, 4}.
-antam 1〉 {91, 21}
{398, 1}
{516, 18}
{872, 5}. — 4〉 ájma {929, 6}
spṛ́dhas {993, 2}. — 7〉 dhánā {946, 4}.
-atas [G.] 1〉 {864, 2}. — 3〉 {860, 7}.
-atām 1〉 {23, 11}
{28, 5}
devā́nām {929, 9}.
-antī 1〉 {116, 17}
{985, 5}. — 7〉 vā́jam {123, 2}.
-antīnām {929, 8}. [Page488]
Part. Perf. jigīvás, jigyús:
-īvā́n 1〉 {203, 4}. — sam 1〉 púras, saúbhagā {249, 4}.
-yúṣe 1〉 {487, 2}
{953, 8}.
-yúṣas [G.] 1〉 {812, 4}. — 7〉 dhánam {548, 12}
dhánāni {634, 6}
{777, 9}.
-īvā́ṃsas 1〉 {416, 9}
{460, 7}
{904, 4}.
-úṣas-yúṣas [A.] 1〉 asmā́n {17, 7}
{689, 6}.
Part. des Desid. jígīṣamāṇa:
-am ā́: iṣás {163, 7}.
Part. II. jitá:
-ám 7〉 súar {685, 4}.
jita (in Verbindung mit Richtungswörtern):
-āsas párā 2〉 {910, 7}.
Part. III. jétṛ (als Subst. s. besonders):
-ā 1〉 {178, 3}. — 4〉 śátrūn {232, 12}
{933, 11}. — 7〉 hitám dhánam {486, 2}
(dhánāni) {802, 3}
vásu {881, 6}.
Part. IV. jétua:
-āni 7〉 {488, 26}.
Inf. Aor. jis:
-iṣé [D.] 1〉 {111, 4}
{112, 12}.
Verbale jít
enthalten mit den Bedeutungen 1〉 in apsu-, prātar-, satrā-jít, 4〉 grāma-, nṛ-, viśva-, saṃsṛṣṭa-jít, 6〉 samarya-jít, 7〉 ab-, aśva-, go-, ratha-, hiraṇya-, raṇya-, sahasra-, urvarā-, śravo-, suar-jít
und in Verbindung mit sam 1〉 saṃ-jít.
2. √ji [ursprünglich *gvi, Cu. 〔640〕 und 〔p. 447〕] mit prá, beleben, erquicken. Aus dem Stamme jinú dieses Verbs hat sich eine neue gleichbedeutende Wurzel jinv gebildet [s. d.], und durch Reduplication jīv, leben [Ku. Zeitschr. 〔9, 26〕].
Stamm jinú, stark jinó:
-óṣi prá: bhū́mim {438, 1}.
487, 21 v. u.: 3. s. st. 2. s.
488, 4.b: -yúṣas st. -úṣas
487, 14. 15.a: 6) bis 2.
1. ji,
Stamm II. jáya:
-a 6〉 ājī́n {476, 2}
jaya:
-āsi ádhi gā́s góṣu {476, 2}.
— Part. jáyat:
-an {929, 4}
-atām ráthānām {929, 10}.
Part. Perf. jīgīvás, jigyús:
-īvā́ṃsas 1〉 {209, 8}
-yúṣām 1〉 bháreṣu {759, 5}.
Burnouf
French
*जि जि। जयामि, जये 1
p. जिगाय,
जिग्ये
f2. जेष्यामि, जेष्ये
a1. अजैषम्,
अजेषि
o. जीयासम्, जिषीय। {@Ps.@} जीये
f2.
जायिष्ये
a1. 3p. अजायि
o. जायिषीय
pf.
जेय et जय्य
pp. जिल
ppf. vd. जिग्युषस्।
Vaincre: सपत्नान् les ennemis
न मृतो जयते शत्रून्
un mort ne peut vaincre les ennemis
केन जयिष्यते यमस् par
qui Yama pourrait-il être vaincu ?
Gagner la partie, battre:
द्युते au jeu, अक्षेषु aux dés.
Conquérir: पुरम् une
ville, वसूनि des richesses.
L'emporter sur: तम् बुद्ध्या
जयति il le surpasse en sagesse.
Maîtriser, dominer:
मायाम् détruire l'effect de la magie.
À la 3ᵉ pers.:
जयति, जयति राजा victoire! victoire au roi!
Stchoupak
French
जि-
{%jayati -te
jigāya jigye
%} (अजीजयत्) {%ajaiṣīt
jeṣyati %}
{%-te jayiṣyati -te
jīyate jāpayati jigīṣati -te
jita- jetum jitvā %}
°जित्य -- vaincre, conquérir, gagner (aussi au jeu et fig.)
l'emporter
caus. conquérir
impér. जय victoire, gloire (au roi) ! vive (le roi) !
etc.