| YouTube Channel

जातिः (jAtiH)

 
Apte
English
जातिः [jātiḥ],
f.
 [जन्-क्तिन्]
Birth, production, सङ्कुलं जल- जातिभिः
Rām.*
 3.11.6
Pt.*
 1.38
Ms.*
 2.148
also 'the time of birth'
cf.
 जातौ बाल्ये च कौमारे यौवने चापि मानवाः
Mb.
 * 12.158.11.
The form of existence fixed by birth.
Race, family, lineage, rank.
A caste, tribe or class (of men)
अरे मूढ जात्या चेदवध्यो$हं एषा सा जातिः परित्यक्ता
Ve.*
 3
(the primary castes of the Hindus are only four: ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य and शूद्र).
A class, genus, kind, species
पशुजातिः, पुष्पजातिः
&c.
The properties which are peculiar to a class and distinguish it from all others, the essential characteristics of a species
as गोत्व, अश्वत्व of cows, horses
&c.
see गुण, क्रिया and द्रव्य
जातिक्रियागुणैः
Śi.*
 2.47
and
cf.
 K.
P.*
 2.
A fire-place.
Nutmeg.
The Jasmine plant or its flower
नागपुन्नागजातिभिः
Bhāg.*
 8.2.18
पुष्पाणां प्रकरः स्मितेन रचितो नो कुन्दजात्यादिभिः
Amaru.*
 4 (written also as जाती in the last two senses).
(In Nyāya) Futile answer.
(In music) The seven primary notes of the Indian gamut
जातिभिः सप्तभिर्युक्तं तन्त्रीलयसमन्वितम्
Rām.*
 1.4.8.
Reduction of fractions to a common denominator.
False generalization.
A figure of speech (in rhetoric) which consists in so arranging words that they may read the same in Sanskṛit as well as in Prākṛita (संस्कृतप्राकृतयोः समा जातिः)
cf.
Vb.*
 1.3.
A class of metres
see App.
Comp.
 -अन्ध
a.
 born blind
Bh.*
 1.9. -कोशः, -षः, -षम् nutmeg. -कोशी, -षी the outer skin of the nutmeg. -क्षयः (= जन्मोच्छेदः) the end of birth, spiritual release. जातिक्षयस्यासुलभस्य बोद्धा Bu. Ch.1.74. -गृद्धिः
f.
 to take birth
जातिगृद्धयाभिपन्नाः
Mb.
 * 5.6.9. -जानपद
a.
 belonging to the castes and to the country
जातिजानपदान् धर्मान्
Ms.*
 8.41.
धर्मः the duties of a caste.
a generic property.-ध्वंसः loss of caste or its privileges. -पत्री the outer skin of the nutmeg. -फलम् (sometimes जातीफलम् also) a nutmeg
जातीफलं मातुलानीमहिफेनं च पत्रकम् Śiva. B.3.15.-ब्राह्मणः a Brāhmaṇa only by birth, but not by knowledge or religious austerities, an ignorant Brāhmaṇa
(तपः श्रुतं च योनिश्च त्रयं ब्राह्मण्यकारणम् । तपःश्रुताभ्यां यो हीनो जातिब्राह्मण एव सः ॥ शब्दार्थचिन्तामणि) -भ्रंशः loss of caste
Ms.*
 11.67. -भ्रष्ट
a.
 outcaste. -महः birth-day festival.
मात्रम् 'mere birth', position in life obtained by mere birth.
caste only (but not the performance of duties pertaining to it)
Ms.*
 8.2
12.114.
species, genus. -लक्षणम् generic distinction, a characteristic of a class. -वाचक
a.
 expressing a genus, generic (as a word)
गौरश्वः पुरुषो हस्ती. -वैरम् instinctive or natural hostility. -वैरिन्
m.
 a born enemy. -वैलक्षण्यम् inconsistency, incompatibility in kind. -शब्दः a name conveying the idea of a genus, a generic word, common noun
गौः, अश्वः, पुरुषः, हस्ती
&c.
 -संकरः admixture of castes
mixed blood. -संपन्न
a.
 belonging to a noble family. -सारम् nutmeg. -स्मर
a.
 remembering one's condition in a former life
जातिस्मरो मुनिरस्मि जात्या
K.*
 355. -स्वभावः generic character or nature. -हीन
a.
 of low birth, outcaste
रूपद्रव्यविहीनांश्च जातिहीनांश्च नाक्षिपेत्
Ms.*
 4.141
1.35.
Apte 1890
English
जातिः f. [जन्-क्तिन्] 1 Birth, production
Pt. 1. 38
Ms. 2. 148.
2 The form of existence fixed by birth.
3 Race, family, lineage, rank.
4 A caste, tribe or class (of men)
अरे मूढ जात्या चेदवध्योऽहं एषा सा जातिः परित्यक्ता Ve. 3
(the primary castes of the Hindus are only four:
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य and शूद्र).
5 A class, genus, kind, species
पशुजातिः, पुष्पजातिः &c.
6 The properties which are peculiar to a class and distinguish it from all others, the essential characteristics of a species
as गोत्व, अश्वत्व of cows, horses &c.
see गुण, क्रिया and द्रव्य
Śi. 2. 47 and cf. K. P. 2.
7 A fire-place.
8 Nutmeg.
9 The Jasmine plant or its flower
पुष्पाणां प्रकरः स्मितेन रचिंतो नो कुंदजात्यादिभिः Amaru. 40 (written also as जाती in the last two senses).
10 (In Nyāya) Futile answer.
11 (In music) The seven primary notes of the Indian gamut.
12 Reduction of fractions to a common denominator.
13 False generalization.
14 A figure of speech (in rhetoric) which consists in so arranging words that they may read the same in Sanskrit as well as in Prākṛta (संस्कृतप्राकृतयोः समा जातिः)
cf. Vb. 1. 30.
15 A class of metres
see App.
Comp.
अंध a. born blind
Bh. 1. 90.
कोशः,
षः,
षं nutmeg.
कोशी,
षी the outer skin of the nutmeg.
धर्मः {1} the duties of a caste. {2} a generic property.
ध्वंसः loss of caste or its privileges.
पत्री the outer skin of the nutmeg.
फलं a nutmeg.
ब्राह्मणः a Brāhmaṇa only by birth, but not by knowledge or religious austerities, an ignorant Brāhmaṇa
(तपः श्रुतं च योनिश्च त्रयं ब्राह्मण्यकारणं । तपःश्रुताभ्यां यो हीनो जातिब्राह्मण एव सः ॥ शब्दार्थचिंतामणि).
भ्रंशः loss of caste
Ms. 11. 67.
भ्रष्ट a. outcast.
महः birth-day festival.
मात्रं {1} ‘mere birth, ’ position in life obtained by mere birth. {2} caste only (but not the performance of duties pertaining to it)
Ms. 8. 20
12. 114. {3} species, genus.
लक्षणं generic distinction, a characteristic of a class.
वाचक a. expressing a genus, generic (as a word)
गौरश्वः पुरुषो हस्ती.
वैरं instinctive or natural hostility.
वैरिन् m. a born enemy.
वैलक्षण्यं inconsistency, incompatibility in kind.
शब्दः a name conveying the idea of a genus, a generic word, common noun
गौः, अश्वः, पुरुषः, हस्ती &c.
संकरः admixture of caste
mixed blood.
संपन्न a. belonging to a noble family.
सारं nutmeg.
स्मर a. remembering one's condition in a former life
जांतिस्मरो मुनिरस्मि जात्या K. 355.
स्वभावः generic character or nature.
हीन a. of low birth, outcast.
Apte Hindi
Hindi
जातिः
स्त्री*
 - जन्- + क्तिन्
"जन्म, उत्पत्ति"
जातिः
स्त्री*
 - -
जन्म के अनुसार अस्तित्व का रूप
जातिः
स्त्री*
 - -
"गोत्र, परिवार, वंश"
जातिः
स्त्री*
 - -
"जाति, कबीला या वर्ग"
जातिः
स्त्री*
 - -
"श्रेणी, वर्ग, प्रकार, नस्ल, -पशुजाति, पुष्पजाति आदि "
जातिः
स्त्री*
 - -
"किसी एक वर्ग के विशेष गुण जो उसे और दूसरे वर्गों से पृथक् करें, किसी एक नस्ल के लक्षण जो मूल तत्त्वों को बतलाएँ जैसे कि गाय और घोड़ों का ‘गोत्व' 'अश्वत्व'"
जातिः
स्त्री*
 - -
अँगीठी
जातिः
स्त्री*
 - -
जायफल
जातिः
स्त्री*
 - -
चमेली का फूल या पौधा
जातिः
स्त्री*
 - -
व्यर्थ उत्तर
जातिः
स्त्री*
 - -
भारतीय स्वरग्राम के सात स्वर
जातिः
स्त्री*
 - -
छन्दों की एक श्रेणी
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 जातिः
noun
(जीवशास्त्रम्) जीवानां वर्गीकरणं कृत्वा निश्चितः वर्गः यत्र एका ततः अपि अधिकाः प्रजातयः सन्ति।
"मण्डूकस्य वैज्ञानिकं नाम राना टिग्रीना इति अस्ति तस्मिन् राना इति मण्डूकस्य जातिः वर्तते।"
Synonyms:
 स्वरूपम्, प्रकारः, जातिः
noun
स्वस्य रूपम् यस्मात्
"स दृष्ट्वा विस्मितस्तस्थवातमानं विकृतं नलः स्वरूपधारिणं नागं ददर्श स महिपतिः"
Synonyms:
 मालती, सुमना, जातिः, सुमनाः, जाती
noun
एका विशिष्टा पुष्पलता।
"मम पुष्पवाटिकायां मालती वर्धते।"
Synonyms:
 जातिः
noun
जीवानां धर्माकृत्यादीन् अधिकृत्य समानरूपेण कृतः विभागः।
"भारतराष्ट्रे आम्रस्य नैकाः जातयः सन्ति।"
Synonyms:
 जन्म, जातिः, जनिः, जननम्, जनिमा, उत्पत्तिः, उद्भवः, सम्भवः, भवः, जनुः
noun
अस्तित्वस्य सम्भवनम्।
"कृष्णस्य जन्म मथुरायाम् अभवत्।"
Synonyms:
 कुलम्, वंशः, अन्वयः, अन्ववायः, कुटुम्बः, जातिः, गोत्रम्, प्रवरम्
noun
एकस्मात् पुरुषाद् उत्पन्नः जनसमुहः।
"श्रेष्ठे कुले जाते अपि श्रेष्ठत्वं कर्मणा एव लभ्यते। /यस्मिन् कुले त्वमुत्पन्नः गजस्तत्र न हन्यते।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: जातिः
Root: जाति
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Flower of a fine jasmine
Shloka(s):
3|3|23|1 ► जात्यादयः स्वलिङ्गाः स्युः पुष्पार्थे व्रीहयः फले। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|23|1 ⇢ जातिः (जाति) (स्त्री) ⇒ Flower of a fine jasmine ⇒
Related word(s):
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
जातिः,
स्त्री,
 (जायतेऽस्यामिति । जन् + अधि-करणे क्तिन् ।) गोत्रम् । (जन + भावे क्तिन् ।)जन्म ॥
अश्मन्तिका । आमलकी । सामान्यम् ।तत्तु ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यशूद्रात्मकम् । छन्दः ।जातीफलम् । मालती । इति मेदिनी । ते, १९ ॥
(अस्याः पर्य्याया यथा, --“जातिर्ज्जाती च सुमना मालती राजपुत्त्रिका ।चेतिका हृद्यगन्धा च सा पीता स्वर्णजातिका ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)काम्पिल्लः । इति विश्वः ॥
गोत्वादिः । तस्यलक्षणं यथा, मुग्धबोधे ।“आकृतिग्रहणा जातिर्लिङ्गानाञ्च ब सर्व्वभाक् ।सकृदाख्यातनिर्ग्राह्या गोत्रञ्च चरणैः सह ॥
”अस्यार्थः । “आक्रियते व्यज्यतेऽनयेति आकृतिःसंस्थानं आकृत्या ग्रहणं ज्ञानं यस्याः साआकृतिग्रहणा जातिराकृतिग्रहणा भवतिसंस्थानव्यङ्ग्या इत्यर्थः । तेन मनुष्यगोमृगहंसा-दीनां पृथक् पृथक् संस्थानैर्व्यज्यमाना मनुष्यत्व-गोत्वमृगत्वहंसत्वादिर्जातिः । एवं ब्राह्मण-क्षत्त्रियवैश्यशूद्राणां पृथक् संस्थानाभावाद्ब्राह्म-णत्वादेर्जातित्वं नायातमिति लक्षणान्तरमाहलिङ्गानाञ्च न सर्वभागिति या सर्व्वाणिलिङ्गानि न भजते सा च जातिरित्यर्थः ।स्त्रीपुंसयोरपत्यान्ता द्विचतुःषट्पदोरगाः ।जातिभेदाः पुमाख्याश्च इत्यमरसिंहे जाति-भेदानां स्त्रीपुंसयोरेवेति नियमे ब्राह्मणादीनांसर्व्वलिङ्गभाजित्वाभावाज्जातित्वम् । किन्तुअज्ञातहंसस्य जनस्य हंसं दृष्टवतोऽपि तस्यसंस्थानेन हंसत्वं व्यञ्जितुं न शक्यते इति हंस-स्यापि जातित्वं नायातमिति पूर्व्वलक्षणस्यदोषः । एवं देवदत्तादिसंज्ञाशब्दस्यापि सर्व्व-लिङ्गभाजित्वाभावाज्जातित्वापत्तिरिति द्वितीय-लक्षणस्य दोषः इति दोषद्बयमपाकर्त्तुं द्बयो-र्लक्षणयोर्विशेषणमाह सकृदाख्यातनिर्ग्र्याह्येतिसकृदेकवारमाख्यातेन उपदेशेन निर्निश्चयेनग्राह्या ग्रहीतुं शक्या इत्यर्थः । तेन ईदृशोहंस इत्युपदेशे हंसं दृष्टवतस्तस्य संस्थानेनहंसत्वं व्यञ्जितुं शक्यत एवेति पूर्व्वलक्षणस्य नदोषः । एवं देवदत्तादिसंज्ञाशब्दस्य एकस्मिन्नु-पदेशेऽपि अन्यस्मिन् ज्ञानाभावात् जातित्वं नस्यादिति परलक्षणस्यापि न दोषः । गार्ग्य-पुरुषः गार्गी स्त्री गार्ग्यं कुलमिति सर्व्वलिङ्ग-भाजित्वात् संस्थानव्यङ्ग्यत्वाभावाच्च गार्ग्यादीनांजातित्वानुपपत्तौ तृतीयलक्षणमाह गोत्रञ्चेति ।पुत्त्रपौत्त्रप्रभृतिकमपत्यं गोत्रमिति पूर्व्वाचार्य्य-परिभाषितं गोत्रमिह ग्रह्यते गार्गीवात्सी-त्यादि । चतुर्थलक्षणमाह चरणैः सहेति चर-णञ्च जातिरित्यर्थः । चरणशब्दो वेदैकदेशवाचीकठादिरूपः स च अध्ययनक्रियासम्बन्धेन प्रवृ-त्तत्वात् क्रियावाचक एव न तु जातिवाचकःतेनास्य जातिसंज्ञार्थं चरणैः सहेत्युक्तं गार्ग्या-दिनां षित्वादीपि सिद्धेऽपि जातिसंज्ञा फलन्तुगार्गी भार्य्या यस्यासौ गार्गीभार्य्य इत्यादौनोप्ताककोङित्यादिना पुंवद्भावनिषेधः । गार्गीचासौ भार्य्या चेति गार्ग्यभार्य्या इत्यादौकोङादिः पुंवदित्यादिना पुनः पुंवद्भावः ।” इतिदुर्गादासः ॥
“सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परञ्चापरमेव च ।द्रव्यादित्रिकवृत्तिस्तु सत्ता परतयोच्यते ॥
परभिन्ना तु या जातिः सैवापरतयोच्यते ।व्यापकत्वात् परापि स्यात् व्याप्यत्वादपरापि च ॥
द्रव्यत्वादिकजातिस्तु परापरतयोच्यते ॥
”इति भाषापरिच्छेदे । ८-९ ॥
तल्लक्षणन्तु “नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतत्वम् ।”इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“जन जनने”@} 2 छान्दसः।
3 जनकः-निका, 4 जनकः-निका, जिजनिषकः-षिका, 5 जञ्जनकः-निका, जाजायकः-यिका
जनिता-त्री, जनयिता-त्री, जिजनिषिता-त्री, जञ्जनिता-त्री, जाजायिता-त्री
6 जज्ञत्-ती, 7 जनयन्-न्ती, जिजनिषन्-न्ती
-- जनिष्यन्-न्ती-ती, जनयिष्यन्-न्ती-ती, जिजनिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- जञ्जन्यमानः-जञ्जनिष्यमाणः, जाजायमानः, जाजायिष्यमाणः
8 गोजाः-गोजौ-गोजाः
-- -- -- 9 जनितम्-तः, जनितः, जिजनिषितः, जञ्जनितः-जाजायितः-तवान्
जनः, 10 जन्यः, जनः, जिजनिषुः, जञ्जनः- 11 जाजः
जनितव्यम्, जनयितव्यम्, जिजनिषितव्यम्, जञ्जनितव्यम्, जाजायितव्यम्
जननीयम्, जननीयम्, जिजनिषणीयम्, जञ्जननीयम्-जाजायनीयम्
12 जन्यम्, जन्यम्, जिजनिष्यम्, जञ्जन्यम्-जाजाय्यम्
ईषज्जनः-दुर्जनः-सुजनः
-- -- जन्यमानः-जायमानः, जन्यमानः, जिजनिष्यमाणः, जञ्जन्यमानः-जाजाय्यमानः
जनः, जनः, जिजनिषः, जञ्जनः-जाजायः
जनितुम्, जनयितुम्, जिजनिषितुम्, जञ्जनितुम्-जाजायितुम्
13 जातिः, जनना, जिजनिषा, जञ्जना-जाजाया
जननम्, जननम्, जिजनिषणम्, जञ्जननम्-जाजायनम्
जनित्वा, जनायित्वा, जिजनिषित्वा, जञ्जनित्वा-जाजायित्वा
प्रजन्य-प्रजाय, 14 प्रजनय्य, प्रजिजनिष्य, प्रजञ्जन्य-प्रजाजाय्य
जनम् २, जनित्वा २, 15 जनम् २, जनयित्वा २, जिजनिषम् २, जिजनिषित्वा २, जञ्जनम् २- जञ्जनित्वा २- जाजायम् २
जाजायित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५८२)
02
=>
 (३-जुहोत्यादिः-११०५। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[४। ण्वुलि ‘जनिवध्योश्च’ (७-३-३५) इत्युपधाया वृद्धिनिषेधः। एवं घञि, णमुलि च ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[५। ‘जनीजॄष्--’ (गणसूत्रम्-भ्वादौ) इति सूत्रे ईकारविशिष्टोपादानात्, अस्य जन- धातोर्न मित्त्वप्रयुक्तो ह्रस्वः। अपितु, ‘जनिवध्योश्च’ (७-३-३५) इत्येव णौ परतः वृद्धिनिषेधः।]]
05
=>
 [[६। यङि द्वित्वे, ‘ये विभाषा’ (६-४-४३) इति वैकल्पिकमात्त्वम्। आत्त्वाभाव- पक्षे, ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इत्यभ्यासस्य नुगागमे, जञ्जनकः इति, आत्त्वपक्षे जाजायकः इति च रूपम्। एवं यङन्ते सर्वत्र रूपद्वयस्योपपत्तिर्ज्ञेया।]]
06
=>
 [[७। शतरि ‘जुहोत्यादिभ्यः श्लुः’ (२-४-७५) इति श्लौ, ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्वित्वे, उत्तरखण्डे, ‘गमहनजनखनघसां लोपः क्ङित्यनङि’ (६-४-९८) इत्युपधालोपे, ‘स्तोः श्चुना श्चुः’ (८-४-४०) इति नकारस्य श्चुत्वे जज्ञत् इति रूपम्। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुम् न भवति।]]
07
=>
 [[८। ‘बुधयुधनशजनेङ् प्रुद्रुश्रुभ्यो णेः’ (१-३-८६) इति ण्यन्तात् शतैव। न शानच्।]]
08
=>
 [[९। ‘जनसनखनक्रमगमो विट्’ (३-२-६७) इति विट्प्रत्ययः। ‘विड्वनोरनुनासि- कस्यात्’ (६-४-४१) इत्यनुनासिकस्याकारे, आकारान्तं प्रातिपदिकम्। एवम्, अब्जाः, अद्रिजाः, ऋतजाः इत्यादिकं बोध्यम्।]]
09
=>
 [पृष्ठम्०५५१+ २२]
10
=>
 [[१। ‘भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानीयजन्याप्लाव्यापात्या वा’ (३-४-६८) इति कर्तरि भावे च यदन्तो निपातितः।]]
11
=>
 [[२। यङन्तात् पचाद्यचि (३-१-१३४) आत्वपक्षे, अतो लोपे, यकारस्य लुकि, स्थानि- वद्भावेन आकारलोपे, रूपम्।]]
12
=>
 [[३। ‘तकिशसिजनिभ्यो यद्वाच्यः’ (वा। ३-१-९७) इति यत्। ण्यदपवादः।]]
13
=>
 [[४। ‘जनसनखनां सञ्झलोः’ (६-४-४२) इति आत्वे सवर्णदीर्घे रूपम्।]]
14
=>
 [[५। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
15
=>
 [[६। अस्य धातोर्मित्त्वाभावात्, णमुल्परके णिचि उपधायाः वैकल्पिकदीर्घो न।]]
1 {@“जनी प्रादुर्भावे”@} 2 प्रादुर्भावः = उत्पत्तिरभिव्यक्तिर्वा।
अनुपूर्वकोऽयं धातुः सकर्मकः।
3 4 जनकः-निका, 5 जनकः-निका, 6 जिजनिषकः-षिका, 7 जञ्जनकः-जन्जनकः-निका, जाजायकः-यिका
जनिता-त्री, जनयिता-त्री, जिजनिषिता-त्री, जञ्जनिता-जाजायिता-त्री
-- 8 जनयन्-न्ती, जनयिष्यन्-न्ती-ती
-- -- 9 जायमानः, -- जिजनिषमाणः, जञ्जन्यमानः- 10 जाजायमानः
जनिष्यमाणः, -- जिजनिषिष्यमाणः, जञ्जनिष्यमाणः-जाजायिष्यमाणः
11 प्रजा-प्रजानौ-प्रजानः
-- -- -- -- 12 जातम्- 13 जातः-जातवान्, जनितः, जिजनिषितः, जञ्जनितः-जाजायितः-तवान्
14 15 जनः, 16 प्रजनिष्णुः, 17 18 जज्ञिः, 19 विजावा-विजावानौ-विजावानः, विजावरी, 20 जन्यः, 21 मन्दुरजः, 22 प्रावृषिजः-शरदिजः-कालेजः- 23 दिविजः, 24 सरसिजम्-सरोजम्, 25 वर्षेजः-वर्षजः-क्षरेजः-क्षरजः-शरेजः- शरजः-वरेजः-वरजः, 26 संस्कारजः-अदृष्टजः, 27 प्रजा-अनुजः, 28 29 बीजम्- 30 31 पुमनुजा-रामानुजः, 32 पुंसाऽनुजः, 33 अजः-द्विजः, 34 ब्राह्मणजः, क्षत्रियजः-नगजः 35 - 36 वनजः, कौसल्याजः, 37 अभिजः-परिजः 38, जनः, जिजनिषुः, जञ्जनः- 39 जाजः
जनितव्यम्, जनयितव्यम्, जिजनिषितव्यम्, जञ्जनितव्यम्-जाजायितव्यम्
जननीयम्, जननीयम्, जिजनिषणीयम्, जञ्जननीयम्-जाजायनीयम्
40 जन्यम्, 41 जन्यम्, जिजनिष्यम्, जञ्जन्यम्-जाजाय्यम्
ईषज्जनः-दुर्जनः-सुजनः
-- -- -- जन्यमानः-जायमानः, जन्यमानः, जिजनिष्यमाणः, जञ्जन्यमानः-जाजाय्यमानः
42 प्रजनः, जनः, जिजनिषः, जञ्जनः-जाजायः
जनितुम्, जनयितुम्, जिजनिषितुम्, जञ्जनितुम्-जाजायितुम्
43 जातिः, 44 अजननिः, 45 जनना, निजनिषा, जञ्जना-जाजाया
जननम्, जननम्, जिजनिषणम्, जञ्जननम्-जाजायनम्
जनित्वा, जनयित्वा, जिजनिषित्वा, जञ्जनित्वा-जाजायित्वा
प्रजन्य-प्रजाय, 46 प्रजनय्य, प्रजिजनिष्य, प्रजञ्जन्य-प्रजाजाय्य
जनम् २, जनित्वा २, 47 जनम् २ -जानम् २, जनयित्वा २, जिजनिषम् २, जिजनिषित्वा २, जञ्जनम् २ -जाजायम् २
जञ्जनित्वा २ -जजायित्वा २
48 इत्यादिना तुप्रत्ययः।
जायते, जजन्ति इति वा जन्तुः = प्राणी।]] जन्तुः, 49 इत्नुच्प्रत्यये जनयित्नुः = पिता।
‘अयामन्ताल्वाय्येत्न्विष्णुषु च’ 50 इति णेरयादेशः।]] जनयित्नुः, 51 इति क्कुन्प्रत्ययः।]] जनकः, 52 इति मनिनि रूपम्।
जायते, जन्यते इति वा जन्म]] जन्म, 53 इति यक्प्रत्ययः।
जायते, जन्यते वाऽस्यापत्य- मिति जाया = भार्या।
‘ये विभाषा’ 54 इत्यात्वे, सवर्णदीर्घें च रूपम्।]] जाया, 55 इति अरप्रत्यये, धातोश्च ठकारेऽन्तादेशे रूपम्।
जायन्तेऽस्मिन् अतिशयेन वातादिवैषम्यात् व्याधय इति जठरम् = उदरम्।]] जठरम्, 56 इत्युसिप्रत्ययः।
जायते इति जनुः = जन्म।]] जनुः।
57
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५८३)
02
=>
 (४-दिवादिः-११४९। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [पृष्ठम्०५५२+ २८]
04
=>
 [[१। ‘जनिवध्योश्च’ (७-३-३५) इति निषेधात्, ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इति वृद्धिर्न भवति। एवं घञि, णमुल्यपि ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[२। णिचि, ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इति प्राप्ता वृद्धिः, ‘जनिवध्योश्च’ (७-३-३५) इति निषिध्यते। न च वृद्धौ सत्यामपि, ‘जनीजॄष्--’ (गणसूत्रम्-भ्वादौ) इति वचनेन मित्त्वात्, ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति ह्रस्वः स्यादिति शङ्क्यम्
\n\n मित्त्वविधानस्य, चिण्णमुल्परकणौ दीर्घविकल्पविधानेन चारितार्थ्यात्। ‘जनिवध्योश्च’ (७-३-३५) इति निषेधस्य जागरूकत्वाच्च। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[३। ‘जनसनखनां सन्झलोः’ (६-४-४२) इति सूत्रेण आत्वं तु नात्र प्रवर्तते। झलादौ सनि तद्विधानात्। अत्र चेडागमप्रवृत्त्या सनः झलादित्वाभावात्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[४। ‘ये विभाषा’ (६-४-४३) इत्यनेन आत्त्वविकल्यः। आत्त्वाभावपक्षे, द्वित्वे, अभ्या- सस्य ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इति नुगागमः। आत्त्वपक्षे ‘दीर्घो- ऽकितः’ (७-४-८३) इति अभ्यासस्य दीर्घे जाजायकः इति रूपम्। एवं यङन्ते सर्वत्र रूपद्वयं बोध्यम्। नुकः ‘पदान्तवद्वाच्यः’ (वा। ७-४-८५) इति वचनात् कदाचित् परसवर्णाभावरूपोऽपि साधुरेव।]]
08
=>
 [[५। ‘बुधयुधनशजनेङ्प्रुद्रुश्रुभ्यो णेः’ (१-३-८६) इति ण्यन्तात् परस्मैपदमेव। न तु शानच्।]]
09
=>
 [[६। ‘दिवादिभ्यः--’ (३-१-६९) इति श्यन्प्रत्ययः। ‘ज्ञाजनोर्जा (७-३-७९) इति प्रकृतेः जादेशः।]]
10
=>
 [[आ। ‘जाजायमानेन भयेन नभ्राडतायताथो सहसोत्थितश्च।’ वा। वि। ३। ४४।]]
11
=>
 [[७। क्विपि, ‘अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति’ (६-४-१५) इति दीर्घः। ‘न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य’ (८-२-७) इति नकारलोपः।]]
12
=>
 [[८। ईदित्त्वेन, ‘श्वीदितो निष्ठायाम्’ (७-२-१४) इतीण्णिषेधः। ‘जनसनखनां सञ्- झलोः’ (६-४-४२) इति नकारस्याकारः। सवर्णदीर्घः।]]
13
=>
 [[B। ‘असौ कुमारस्तमजोऽनुजातस्रिविष्टपस्येव पतिं जयन्तः।’ रघुवंशे ६। ७८।]]
14
=>
 [पृष्ठम्०५५३+ ३२]
15
=>
 [[आ। ‘तावज्जनित्वा व्रजनाथपत्न्त्या मनो जनस्याभिनिविश्य देव्या।’ वा। वि। ३। ३९।]]
16
=>
 [[१। ‘अलंकृञ्निराकृञ्प्रजनोत्पद--’ (३-२-१३६) इत्यादिना तच्छीलादिषु कर्तृषु प्रोपसृष्टादस्मात् इष्णुच् प्रत्ययः।]]
17
=>
 [[B। ‘तर्पणं प्रजनिष्णूनां सस्यानाममलं पयः।’ भ का। ७। २।]]
18
=>
 [[२। ‘भाषायां धाञ्कृसृगमिजनिनमिभ्यः--’ (वा। ३-२-१७१) इति लिटः किः किन् वा आदेशः। लिड्वद्भावात् ‘लिटि धातोरनभ्यासस्य’ (६-१-८) इति द्विर्वचनम्। ताच्छीलिकोऽयं प्रत्ययः। अभ्यासकार्यम्। ‘गमहनजनखनघसां लोपः क्ङित्यनङि’ (६-४-९८) इत्युपधालोपः। ‘स्तोः श्चुना श्चुः’ (८-४-४०) इति श्चुत्वम्।]]
19
=>
 [[३। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति वनिप्प्रत्यये, ‘विड्वनोरनुनासिक- स्यात्’ (६-४-४१) इत्यात्त्वे, सवर्णदीर्घे, ‘नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य’ (८-२-७) इति नकारलोपे, रूपम्। नकारान्तोऽयं शब्दः। स्त्रियाम्, ‘वनो र च’ (४-१-७) इति ङीब्रेफौ भवतः।]]
20
=>
 [[४। ‘भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानीयजन्याप्लाव्यापात्या वा’ (३-४-६८) इति कर्तरि यत्प्रत्ययान्तो निपातितः। पक्षे भावेऽष्ययं प्रत्ययः।]]
21
=>
 [[५। ‘सप्तम्यां जनेर्डः’ (३-२-९७) इति डप्रत्ययः। ‘ङ्यापोः संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम्’ (६-३-६३) इति पूर्वपदस्य ह्रस्वः।]]
22
=>
 [[६। ‘प्रावृट्शरत्कालदिवां जे’ (६-३-१५) इति सप्तम्या अलुक्।]]
23
=>
 [[C। ‘अवश्यलाव्या दिविजा ममाद्य ये खेचरीं वाचमुदैरिरंस्ताम्। नूनं गृहेशूर इतीमके मां क्षिपन्ति वर्षेजजलानिवार्यम्।।’ वा। वि। २। १८।]]
24
=>
 [[७। ‘तत्पुरुषे कृति बहुलम्’ (६-३-१४) इति वा सप्तम्या अलुक्।]]
25
=>
 [[८। ‘विभाषा वर्षक्षरशरवरात्’ (६-३-१६) इति विभाया सप्तम्या अलुक्।]]
26
=>
 [[९। ‘पञ्चम्यामजातौ’ (३-२-९८) इति डप्रत्ययः।]]
27
=>
 [[१०। ‘उपसर्गे च संज्ञायाम्’ (३-२-९९) इति डप्रत्ययः।]]
28
=>
 [[ड्। ‘मन्ये किञ्जमहं घ्नन्तं त्वामक्षत्रियजे रणे। लक्ष्मणाधिज दुर्वृत्तं प्रयुक्तमनुजेन नः।।’ भ। का। ६। १३६।]]
29
=>
 [[११। विशेषेण जायते इति बीजम्। ‘उपसर्गे च संज्ञायाम्’ (३-२-९९) इति डप्रत्ययः। ‘कृञो द्वितीयतृतीयशम्बबीजात् कृषौ’ (५-४-५८) इत्यत्र, ‘बीज’ इति निर्देशात्, पृषोदरादित्वेन (६-३-१०९) ‘वि’ इत्युपसर्गस्य दीर्घः, वकारस्य बकारादेशः।]]
30
=>
 [पृष्ठम्०५५४+ २७]
31
=>
 [[१। ‘अनौ कर्मणि’ (३-२-१००) इति डप्रत्ययः।]]
32
=>
 [[२। ‘पुंसाऽनुजो जनुषाऽन्ध इति वक्तव्यम्’ (वा। ६-३-३) इति तृतीयाया अलुक्।]]
33
=>
 [[३। ‘अन्येष्वपि दृश्यते’ (३-२-१०१) इति डप्रत्ययः। “--‘सप्तम्याम्--’ (३-२-९७) इत्युक्तम्
\n\n असप्तम्यामपि दृश्यते--न जायते इत्यजः। द्विर्जाताः द्विजाः। ‘पञ्चम्यामजातौ’ (३-२-९८) इत्युक्तम्
\n\n जातावपि दृश्यते--ब्राह्म- णजो धर्मः, क्षत्रियजं युद्धम्। ‘उपसर्गे च संज्ञायाम्’ (३-२-९९) इत्युक्तम्
\n\n असंज्ञायामपि दृश्यते-अभिजाः, परिजाः केशाः। ‘अनौ कर्मणि’ (३-२-१००) इत्युक्तम्
\n\n अकर्मण्यपि दृश्यते--अनुजातः = अनुजः। अपिशब्दः सर्वोपाधिव्य- भिचारार्थः। तेन धात्वन्तरादपि भवति, कारकान्तरेऽपि--परितः खाता = परिखा, आखा।” इति काशिका (३-२-१०१) अत्रानुसन्धेया।]]
34
=>
 [[आ। ‘वेदिवत् सपरिग्राहा यज्ञियैः संस्कृता द्विजैः।’ भ। का। ७-४५।]]
35
=>
 [[B। ‘न गजा नगजा दयिता दयिता विगतं विगतं वलितम् वलितम्। प्रमदाप्रमदा महता महतामरणं मरणं समयात् समयात्।।’ भ। का। १०। ९।]]
36
=>
 [[C। ‘घनगिरीन्द्रविलङ्घनशालिना वनगता वनजद्युतिलोचना। जनमता ददृशे जनकात्मजा तरुमृगेण तरुस्थलशायिनी।।’ भ। का। १०। १५।]]
37
=>
 [[ड्। ‘पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ये प्रोक्ताः कृतजैर्द्विजैः। कौसल्याज शशादीनां तेषां नैकोऽप्यहं कपिः।।’ भ। का। ६। १३४।]]
38
=>
 [केशः]
39
=>
 [[४। यङन्तात् पचाद्यचि (३-१-१३४) पृथगल्लोपे, अकारस्य स्थानिवद्भावात् उत्तर- खण्डाकारस्य लोपः।]]
40
=>
 [[५। ‘तकिशसिचतिजनिभ्यो यद्वाच्यः’ (वा। ३-१-९७) इति ण्यदपवादो यत्।]]
41
=>
 [[E। ‘स प्रोषिवानेत्य पुरं प्रवेक्ष्यन् शुश्राव घोषं न जनौघजन्यम्।’ भ। का। ३। २७।]]
42
=>
 [पृष्ठम्०५५५+ २६]
43
=>
 [[१। ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इतीण्णिषेधे, ‘जनसनखनां सञ्झलोः’ (६-४-४२) इति आत्वे, सवर्णदीर्घे रूपम्।]]
44
=>
 [[२। स्त्रियां भावे ‘आक्रोशे नञ्यनिः’ (३-३-११२) इत्यनिप्रत्ययः।]]
45
=>
 [[आ। ‘तस्याजननिरेवास्तु जननीक्लेशकारिणः।।’ शिशुपालवधे २४। ५।]]
46
=>
 [[३। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
47
=>
 [[४। ‘जनीजॄष्--’ (गणसूत्रम्--भ्वादौ) इति वचनेन मित्त्वात्, ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽ- न्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुल्परे णौ दीर्घविकल्पः। मित्त्वस्येदमेवासा- धारणं प्रयोजनम्।]]
48
=>
 [[५। ‘कमिमनिजनि--’ [द। उ। १-१२५]
49
=>
 [[६। ण्यन्तादस्मात् औणादिके [द। उ। १-१४०]
50
=>
 (६-४-५५)
51
=>
 [[७। जनयतीति जनकः = पिता। ‘क्कुन् शिल्पिसंज्ञयोः’ [द। उ। ३-५]
52
=>
 [[८। ‘मनिन्’ [द। उ। ६-७३]
53
=>
 [[९। ‘जनेर्यक्’ [द। उ। ८-१३]
54
=>
 (६-४-४३)
55
=>
 [[१०। ‘जनेरर ठः’ [द। उ। ८-९८]
56
=>
 [[११। ‘जनेरुसिः’ [द। उ। ९-३७]
57
=>
 [पृष्ठम्०५५६+ २९]
1 {@“जै क्षये”@} 2 3 जायकः-यिका, 4 जापकः-पिका, 5 जिजासकः-सिका, 6 जाजायकः-यिका
जाता-त्री, जापयिता-त्री, जिजासिता-त्री, जाजायिता-त्री
7 जायन्-न्ती, जापयन्-न्ती, जिजासन्-न्ती
-- जास्यन्-न्ती-ती, जापयिष्यन्-न्ती-ती, जिजासिष्यन्-न्ती-ती
-- -- जापयमानः, जापयिष्यमाणः, -- जाजायमानः, जाजायिष्यमाणः
8 9 10 प्रजाः-प्रजौ-प्रजाः
-- -- -- जातम्-तः, जापितः, जिजासितः, जाजायितः-तवान्
11 प्रजः, 12 जायः, जापः, जिजासुः, 13 जाजः
जातव्यम्, जापयितव्यम्, जिजासितव्यम्, जाजायितव्यम्
जानीयम्, जापनीयम्, जिजासनीयम्, जाजायनीयम्
14 जेयम्, जाप्यम्, जिजास्यम्, जाजाय्यम्
15 ईषज्जानः-दुर्जानः-सुजानः
-- -- -- जायमानः, जाप्यमानः, जिजास्यमानः, जाजाय्यमानः
जायः, जापः, जिजासः, जाजायः
जातुम्, जापयितुम्, जिजासितुम्, जाजायितुम्
जातिः, 16 प्रजा, जापना, जिजासा, जाजाया
17 जानम्, जापनम्, जिजासनम्, जाजायनम्
जात्वा, जापयित्वा, जिजासित्वा, जाजायित्वा
प्रजाय, प्रजाप्य, प्रजिजास्य, प्रजाजाय्य
जायम् २, जात्वा २, जापम् २, जापयित्वा २, जिजासम् २, जिजासित्वा २, जाजायम् २
च्जाजायित्वा २। 18
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६२३)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९१४। अक। अनि। पर।)
03
=>
 [[३। ‘आदेच उपदेशेऽशिति’ (६-१-४५) इत्यनैमित्तिके आत्त्वे, ‘आतो युक् चिण्- कृतोः’ (७-३-३८) इति युगागमः। एवं घञि णमुल्यपि ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[४। आत्त्वे, आदन्तलक्षणः पुगागमः। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[५। द्वित्वे, ‘सन्यतः’ (७-४-७९) इतीत्वम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[६। यङि, द्वित्वे, अभ्यासस्य ‘दोर्घोऽकितः’ (७-४-८६) इति दीर्घः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[७। ‘-- अशिति’ (६-१-४५) इति प्रतिषेधात् पूर्वमायादेशे रूपम्।]]
08
=>
 [[८। ‘येषणाप्तहरिजेषसम्भ्रमान्नेषितस्मृतिरपेषितो रथात्।।’ धा। का। १-७८।]]
09
=>
 [पृष्ठम्०५८८+ २१]
10
=>
 [[१। क्विपि, सोः रुत्वविसर्गौ। आकारान्तोऽयं शब्दः।]]
11
=>
 [[२। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कप्रत्ययः। ‘आतो लोपः--’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः।]]
12
=>
 [[३। ‘श्याद्व्यधाश्रु--’ (३-१-१४१) इति कर्तरि णप्रत्ययः।]]
13
=>
 [[४। यङन्तादचि, ‘न धातुलोप--’ (१-१-४) इति सूत्रप्रत्याख्यानपक्षे, यङवयवाकार- स्यातो लोपे यङो लुकि, अल्लोपस्य स्थानिवद्भावात् ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्युत्तरखण्डस्थाकारलोपः।]]
14
=>
 [[५। यति, आत्वे, ‘ईद्यति’ (६-४-६५) इतीत्त्वे गुणः।]]
15
=>
 [[६। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इति खलपवादो युच्।]]
16
=>
 [[७। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इत्यङ्।]]
17
=>
 [[आ। ‘खाताशयोऽक्षाममुदा पुनश्च मग्नोऽन्यथाऽपश्यदजानमीशम्।।’ धा। का। २। ३१।]]
18
=>
 [पृष्ठम्०५८९+ २६]