| YouTube Channel

जलौकाः (jalaukAH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
जलौकाः, [स्]
स्त्री,
 (जलमेव ओको वसतिस्थानंयस्याः ।) जलौका । इति भरतः ॥
(यदुक्तम् ।“गृह्णाति साधुरपरस्य गुणं न दोषंदोषान्वितो गुणिगुणं परिहाय दोषम् ।बालस्तनात् पिबति दुग्धमसृग्विहायत्यक्त्रा पयो रुधिरमेव न किं जलौकाः ॥
”जलवासिनि, त्रि । यथा, महाभारते । १३ ।५० । १० ।“जलोकसां स सत्त्वानां बभूव प्रियदर्शनः ॥
”विवरणमस्या यथा, --“नृपाढ्य-बाल-स्थविर-भीरु-दुर्ब्बल-नारीसुकु-माराणामनुग्रहार्थं परमसुकुमारोऽयं शोणि-तावसेचनोपायोऽभिहितो जलाकसः । तत्रवातपित्तकफ-दुष्ट-शोणितं यथासङ्ख्यं शृङ्ग-जलौकालावुभिरवसेचयेत् स्निग्धशीतरूक्षत्वात्सर्व्वाणि सर्व्वर्व्वा ॥
”“उष्णं समधुरं स्निग्धं गवा शृङ्गं प्रकीर्त्तितम् ।तस्माद्वातोपसृष्टे तु हितं तदवसेचने ॥
शीताधिवासा मधुरा जलौका वारिसम्भवा ।तस्मात् पित्तोपसृष्टे तु हिता सा त्ववसेचने ॥
अलावुकटुकं रूक्षं तीक्ष्णञ्च परिकीर्त्तितम् ।तस्मात् श्लेष्मोपसृष्टे तु हितं तदवसेचने ॥
”“अथ जलायुका वक्ष्यन्ते । जलमासामायुरितिजलायुका जलमासामोक इति जलौकसः ।ता द्वादश, तासां सविषाः षट् तावत्य एवनिर्व्विषाः । तत्र सविषाः कृष्णा कर्व्वुरा अल-गर्द्दा इन्द्रायुधा सामुद्रिका गोचन्दना चेति ।तास्वञ्जनचूर्णवर्णा पृथुशिराः कृष्णा । वर्म्मि-मत्स्यवदायता छिन्नोन्नतकुक्षिः कुर्व्वुरा ।रोमशा महापार्श्वा कृष्णमुख्यलगर्द्दा । इन्द्रा-युधवदूर्द्ध्वराजिभिश्चित्रा इन्द्रायुधा । ईषदसित-पीतिका विचित्रपुष्पाकृतिचित्रा सामुद्रिका ।गोवृषणवदधोभागे द्बिधाभूताकृतिरणुमुखीगोचन्दनेति । ताभिर्द्दष्टे पुरुषे दंशे श्वयथु-रतिमात्रं कण्डूर्मूर्च्छा ज्वरोदाहश्छर्द्दिर्म्मदःसदनमिति लिङ्गानि भवन्ति । तत्र महागदःपानालेपननस्यकर्म्मादिषूपयोज्यः । इन्द्रायुधा-दष्टमसाध्यमित्येताः सविषाः सचिकित्सिताव्याख्याताः ।अथ निर्व्विषाः । कपिला पिङ्गला शङ्कुमुखीमूषिका पुण्डरीकमुखी सावरिका चेति ।तत्र मनःशिलारञ्जिताभ्यामिव पार्श्वाभ्यां पृष्ठेस्निग्धमुद्गवर्णा कपिला । किञ्चिद्रक्ता वृत्तकायापिङ्गाशुगा च पिङ्गला । यकृद्बर्णा शीघ्रपायिनीदीर्घतीक्ष्णमुखी शङ्कुमुखी मूषिकाकृतिवर्णा-ऽनिष्टगन्धा च मूषिका । मुद्गवर्णा पुण्डरीक-तुल्यवक्त्रा पुण्डरीकमुखी । स्निग्धा पद्मपत्रवर्णा-ष्टादशाङ्गुलप्रमाणा सावरिका सा च पश्वर्थे ।इत्येता अविषा व्याख्याताः । तासां यवन-पाण्ड्यसह्यपौतनादीनि क्षेत्राणि । तेषु महा-शरीरा बलवत्यः शीघ्रपायिन्यो महाशनानिर्व्विषाश्च विशेषेण भवन्ति । तत्र सविषमत्स्य-कीटदर्दुरमूत्रपुरीषकोषजाताः कलुषेष्वम्भःसुच सविषाः । पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिक-कुवलयपुण्डरीकशैवालकोथजाता विमलेषुअम्भःसु च निर्व्विषाः ॥
”“क्षेत्रेषु विचरन्त्येताः सलिलेषु सुगन्धिषु ।न च सङ्कीर्णचारिण्यो न च पङ्केशयाः सुखाः ॥
”“अथैनां नवे महति घटे सरस्तडागोदकपङ्क-मावाप्य निदध्यात् । भक्षार्थे चासामुपहरे-च्छैबलं वल्लूरमौदकांश्च कन्दांश्चूर्णीकृत्य शय्यार्थंतृणमौदकानि च पत्राणि । द्ब्यहात्त्र्यहा-च्चान्यज्जलं भक्ष्यं च दद्यात् सप्तरात्रात् सप्त-रात्राच्च घटमन्यं संक्रामयेत् ॥
”“स्थूलमध्याः परिक्लिष्टाः पृथ्य्वो मन्दविचेष्टिताः ।अग्राहिण्योऽल्पपायिन्यः सविषाश्च न पूजिताः ॥
अथ जलौकोऽवसेकसाध्यव्याधितमुपवेश्य संवेश्यवा विरुक्ष्य चास्य तमवकाशं मृद्गोमयचूर्णैर्यद्य-रुजः स्यात् । गृहीताश्च ताः सर्षपरजनी-कल्कोदकप्रदिग्धगात्रीः सलिलसरकमध्ये मुहूर्त्त-स्थिता विगतक्लमा ज्ञात्वा ताभी रोगं ग्राह-येत् । सूक्ष्मशुक्लार्द्रपिचुप्लोतावच्छन्नां कृत्वामुखमपावृणुयादगृह्णन्त्यै क्षीरबिन्दुं शोणित-बिन्दुं वा दद्याच्छस्त्रपदानि वा कुर्व्वीत यद्येव-मपि न गृह्णीयात्तदन्यां ग्राहयेत् । यदा चनिविशतेऽश्वखुरवदाननं कृत्वोन्नम्य च स्कन्धंतदा जानीयाद् गृह्णातीति गृह्णन्तीञ्चार्द्रवस्त्रा-वच्छन्नां धारयेत् सेचयेच्च । दंशे तोदकण्डू-प्रादुर्भावैर्ज्जानीयाच्छुद्धमियमादत्त इति शुद्ध-माददानामपनयेत् । अथ शोणितगन्धन नमुञ्चेन्मुखमस्याः सैन्धवचूर्णेनावकिरेत् । अथपतितां तण्डुलकण्डनप्रदिग्धगात्रीं तैल-लवणा-भ्यक्तमुखीं वामहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्यां गृहीत-पुच्छां दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्यां शनैः शनै-रनुलोमानुमार्ज्जयेदामुखाद्वामयेत्तावद् यावत्सम्यग्वान्तलिङ्गानीति । सम्यग्वान्ता सलिल-सरकन्यस्ता भोक्तुकामा सती चरेत् । यासीदति न चेष्टते सा दुर्व्वान्ता तां पुनः सम्यग्-वामयेत् । दुर्व्वान्ताया व्याधिरसाध्य इन्द्रमदोनाम भवति । अथ सुवान्तां पूर्व्ववत् सन्नि-दध्यात् शोणितस्य च योगायोगानवेक्ष्य जलौकोव्रणान्मधुनावघट्टयेच्छीताभिरद्भिश्च परिषेच-येद्बध्नीत वा व्रणं कषायमधुर-सिग्धशीतैश्चप्रदेहैः प्रदिह्यादिति ।”“क्षेत्राणि ग्रहणं जातीः पोषणं सावचारणम् ।जलौकसाञ्च योवेत्ति तत् साध्यान् स जयेद्गदान् ॥
”इति सूत्रस्थाने त्रयोदशाध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥
)