| YouTube Channel

जयः (jayaH)

 
Apte
English
जयः [jayḥ], [जि भावे अच्]
Conquest, triumph, victory, success, winning (in battle, game or a law-suit)
सप्त वित्तागमा धर्म्या दायो लाभः क्रयो जयः
Mb.
* 1.115.
Restraint, curbing, conquest as in इन्द्रियजय.
N.
of the sun.
N.
of Jayanta, son of Indra
जगृहे धनुधीता मुसलं तु जयस्तथा
Mb.
* 1.227.34.
N.
of Yudhiṣṭhira, the first Pāndava prince.
N.
of an attendant of Visnu.
An epithet of Arjuna
संस्मरन् भ्रातरं जयम्
Mb.
* 3.158.2.
N.
of the Mahābhārata
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्
Mb.
* 1.1.1
Bhāg.*
1.2.4
The heroic sentiment
सहजेतरौ जयशमौ दधती
Ki.*
6.22.
Words of victory
जयेन वर्धयित्वा मारीचप्रमुखास्ततः
Rām.*
7.23.3.
या
N.
of Durgā.
N.
of an attendant of the goddess Durgā.
A kind of banner.
The third, eighth or thirteenth lunar days of any of the two lunar fortnights.
Comp.
-अजयौ Victory and defeat
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ
Bg.*
2.38.-आवह
a.
conferring victory. -आशिस्
f.
a prayer for victory.
congratulations after victory
a cheer of victory. -उद्धुर
a.
exulting in victory. -कुञ्जरः a victorious elephant
आक्षिप्तो जयकुञ्जरेण
Ratn.*
4.12.
कोलाहलः a shout of victory.
a kind of game with dice. -गतः
a.
Conquering, victorious
उक्तविपरीत- लक्षणसंपन्नो जयगतो विनिर्दिष्टः Bṛi.
S.*
17.1. -घोषः, -घोषणम्, -णा a proclamation of victory. -ढक्का a kind of drum beaten as a sign of victory. -दम् A height which is 1 1/2 of the breadth
Māna. 35.22-26. -दत्तः
N.
of Jayanta, Indra's son. -देवः
N.
of the author of Gītagovinda
यावच्छृङ्गारसारस्वतमिह जयदेवस्य विष्वग्वचांसि Gīt. last stanza. -पत्रम् a record of victory.
पालः a king.
an epithet of Brahmā.
an epithet of Viṣṇu.-पुत्रकः a kind of dice.
मङ्गलः a royal elephant.
a remedy for fever. (-लम्) a cheer of victory
ततो$ ब्धिवीचिनिर्घोषैरुद्गीतजयमङ्गलः Rāj. T.4.158. -यज्ञः the अश्वमेध sacrifice -लक्ष्मीः, -श्रीः the goddess of victory
जयलक्ष्म्या बबन्धास्थां श्वश्रूः Rāj. T.5.246
बभार यद्भुजस्तम्भो जयश्री- सालभञ्जिकाम् ibid 2.64
Ku.*
2.52. -लेखम् record of victory
...... रतिजयलेखम्
Gīt.*
8.3. -वाहिनी an epithet of Śachī.
शब्दः a shout of victory.
the exclamation 'jaya' (hail ! glory !) uttered by bards
&c.
-शृङ्गम् a horn blown to announce a victory. -स्तम्भः a trophy, a column erected to commemorate a victory, a triumphal column
निचखान जयस्तम्भान् गङ्गास्रोतो$न्तरेषु सः
R.*
4.36
यस्याद्यापि जयस्तम्भाः सन्ति ते पूर्ववारिधौ Rāj. T.3. 479. -स्थलम्
N.
of a village, ibid 5.121. -स्वामिन्
m.
an epithet of Śiva.
Apte 1890
English
जयः [जि भावे अच्] 1 Conquest, triumph, victory, success, winning (in battle, game or a law-suit).
2 Restraint, curbing, conquest as in इंद्रियजय.
3 N. of the sun.
4 N. of Jayanta, son of Indra.
5 N. of Yudhiṣṭhira, the first Pāṇḍava prince.
6 N. of an attendant of Viṣṇu.
7 An epithet of Arjuna.
या 1 N. of Durgā.
2 N. of an attendant of the goddess Durgā.
3 A kind of banner.
4 The third, eighth or thirteenth lunar days of any of the two lunar fortnights.
Comp.
आवह a. conferring victory.
आशिस् f. {1} a prayer for victory. {2} congratulations after victory
a cheer of victory.
उद्धुर a. exulting in victory.
कोलाहलः {1} a shout of victory. {2} a kind of game with dice.
घोषः,
घोषणं,
णा a proclamation of victory.
ढक्का a kind of drum beaten as a sign of victory.
दत्तः N. of Jayanta, Indra's son.
पत्रं a record of victory.
पालः {1} a king. {2} an epithet of Brahmā. {3} an epithet of Viṣṇu.
पुत्रकः a kind of dice.
मंगलः {1} a royal elephant. {2} a remedy for fever. (
लं) a cheer of victory.
यज्ञः the अश्वमेध sacrifice.
लक्ष्मीः,
श्रीः the goddess of victory
Ku. 2. 52.
लेखं record of victory.
वाहिनी an epithet of Śacī.
शब्दः {1} a shout of victory. {2} the exclamation ‘jaya’ (hail! glory!) uttered by bards &c.
शृंगं a horn blown to announce a victory.
स्तंभः a trophy, a column erected to commemorate a victory, a triumphal column
निचखान जयस्तंभान्गंगास्रोतोंऽतरेषुसः R. 4. 36.
स्वामिन् m. an epithet of Śiva.
Hindi
Hindi
जीत
Apte Hindi
Hindi
जयः
पुं*
- जि + अच्
"जीत, विजयोत्सव, विजय, सफलता, जीतना"
जयः
पुं*
- -
"संयम दमन, जीतना"
जयः
पुं*
- -
सूर्य का नाम
जयः
पुं*
- -
इन्द्र का पुत्र जयन्त
जयः
पुं*
- -
पाण्डव राजकुमार युधिष्ठिर
जयः
पुं*
- -
विष्णु का सेवक
जयः
पुं*
- -
अर्जुन का विशेषण
जयः
पुं*
- जि+अच्
महाभारत का एक विशेषण
जयः
पुं*
- जि+अच्
जयजयकारों से पूर्ण विजय
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
जयः
noun
विष्णोः अनुचरः।
"ब्रह्मणः मानसपुत्राः राक्षसरूपं धारयित्वा पृथिव्यां जनिं लभताम् इत्येवंरूपेण जयाय विजयाय अशपत्।"
Synonyms:
जयः
noun
धृतराष्ट्रपुत्रः।
"जयस्य वर्णनं महाभारते प्राप्यते।"
Synonyms:
जयः, विजयः
noun
युद्धे क्रीडायां वा शत्रुपराङ्मुखीकरणम्।
"अद्य क्रीडायां भारतस्य जयः अभवत्।"
Synonyms:
जयः
noun
श्लोकविशेषः
"जये विजयस्य संकीर्तनं वर्तते"
Synonyms:
जयः
noun
एकः संवत्सरः
"जयः बृहस्पतेः षाष्ठः संवत्सरः वर्तते"
Tamil
Tamil
ஜய: : வெல்லுதல், ஜெயித்தல், வெற்றி அடைதல், புலன்களை அடக்குதல்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
जयः,
पुं,
(जि जये + “एरच् ।” ५६ ।इत्यच् ।) शत्रुपराङ्मुखीकरणम् जित् इतिभाषा तत्पर्य्यायः विजयः जयनम् ।इत्यमरः १०
(यथा, मनुः ४४ ।“इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्ठेद्दिवानिशम् ।जितेन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः
”)अग्निमन्थः (जयतीति जि + पचाद्यच् ।)जयन्तः युधिष्ठिरः इति मेदिनी ये, २५
(एतन्नाम तु विराटगृहे छद्मप्रवाससमये जातम् ।यथा, महाभारते ३४ ।“जयो जयन्तो विजयो जयत्सेनो जयद्बलः ।इति गुह्यानि नामानि चक्रे तेषां युधिष्ठिरः
”)विजयनन्दनराजः तु इक्ष्वाकुवंशोद्भवः ।इति हेमचन्द्रः ३५८
श्रीनारायण-पार्षदः यथा, --“एतौ द्वौ पार्षदौ मह्यं जयो विजय एव ।कदर्थीकृत्य मां यद्वो बह्वक्रातामतिक्रमम्
”इति श्रीभागवते १६
(सर्व्वाणि भूतानि जयतीति जीयते संसार-मनेन वा विष्णुः यथा, महाभारते १३ ।१४९ ६७ ।“नयो जयः सत्यसन्धो दाशार्हः सात्वतां पतिः
”नागविशेषः यथा, महाभारते १०३ १६ ।“विरजा धारणश्चैव सुवाहुर्मुखरो जयः
”दानवविशेषः यथा, हरिवंशे २३४ ८३ ।“जयो निकुम्भः कुपथश्च दानवोररक्षुरेते दश दानवाधिपम्
”दशममन्वन्तरीय-ऋषिविशेषः यथा, भाग-वते १३ २१ -- २२ ।“दशमो ब्रह्मसावर्णिरुपश्लोकसुतो मनुः
”“हविष्मान् सुकृतः सत्यो जयो मूर्त्तिस्तदाद्विजाः
”ध्रुववंशीयस्य वत्सरनृपस्य पुत्त्रविशेषः यथा, तत्रैव १३ १२ ।“सुवीथीर्वत्सरस्येष्ठा भार्य्यासूत षडात्मजान् ।पुष्पार्णं तिग्मकेतुञ्च इषमूर्जं वसुं जयम्
”विश्वामित्रपुत्त्रविणेषः (यथा, तत्रैव ।१६ ३६ ।“एष वः कुशिका वीरो देवरातस्तमन्वित ।अन्ये चाष्टकहारीतजयक्रतुमदादयः
”ऊर्व्वशीगर्भजातः पुरूरवसः पुत्त्रविशेषः यथा, तत्रैव १५ ।“ऐलस्य चोर्व्वशीगर्भात् षडासन्नात्मजा नृप ! ।आयुः श्रुतायुः सत्यायू रयोऽथ विजयो जयः
”राजर्षिविशेषः यथा, महाभारते १४ ।“तस्यां राजर्षयः पुण्यास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ।यमं वैवस्वतं तात ! प्रहृष्टाः पर्य्युपासते
”इत्युपक्रम्याह ।“अङ्गो विष्टश्च वेणश्च दुष्मन्तः सृञ्जयो जयः
”धृतराष्ट्रपुत्त्राणामन्यतमः यथा, तत्रैव ।६३ ११७ ।“जयः सत्यव्रतश्चैव पुरुमित्रश्च भारत !
”सृञ्जयस्य राज्ञः पुत्त्रः यथा, हरिवंशे ।२९ ।“सृञ्जयस्य जयः पुत्त्रो विजयस्तस्य चात्मजः
”सञ्जयस्य राज्ञः पुत्त्रः यथा, भागवते ।१७ १६ ।“कुशात् प्रतिः क्षात्त्रवृद्धात् सञ्जयस्तत् सुतोजयः
”दौष्मन्तेर्मन्योः पुत्त्रविशेषः यथा, तत्रैव ।२१ ।“वितथस्य सुतात् मन्योर्वृहत्क्षत्त्रो जयस्ततः
”युयुधानपुत्त्रः यथा, तत्रैव २४ १४ ।“युयुधानः सात्यकिर्व्वै जयस्तस्य कुणिस्ततः
”भारतादिशास्त्रविशेषः यथा, भविष्यपुराणे ।“अष्टादशपुराणानि रामस्य चरितं तथा ।विष्णुधर्म्मादिशास्त्राणि शिवधर्म्माश्च भारत !
कार्ष्ण्यञ्च पञ्चमो वेदो यन्महाभारतं स्मृतम् ।सौराश्च धर्म्मा राजेन्द्र ! मानवोक्ता महीपते !
जयेति नाम एतेषां प्रवदन्ति मनीषिणः
”दक्षिणद्बारगृहम् इति शब्दार्थचिन्तामणिः
वत्सरविशेषः तत्फलं यथा, --“क्षत्त्रियाश्च तथा वैश्याः शूद्राश्च नटनर्त्तकाः ।पीडितास्ते वरारोहे ! जये सर्व्वे संशयः
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“जि जये”@} 2 जयः = उत्कर्षप्राप्तिः, अभिभवश्च।
आद्ये अकर्मकः, द्वितीये सकर्मकः।
‘जयेज्जयाभिभवयोराद्येऽर्थेऽसावकर्मकः।।
अुत्कर्षप्राप्तिराद्योऽर्थो द्वितीयेऽर्थे सकर्मकः।’ 3 इति देवः 4 जायकः-यिका, 5 जापकः-पिका, 6 जिगीषकः, 7 जेजीयकः-यिका
8 जेता 9 -त्री, जापयिता-त्री, जिगीषिता-त्री, जेजीयिता-त्री
10 जयन्-न्ती, जापयन्-न्ती, जिगीषन्-न्ती
-- जेष्यन्-न्ती-ती, जापयिष्यन्-न्ती-ती, जिगीषिष्यन्-न्ती-ती
-- 11 विजयमानः- 12 पराजयमानः, 13 जापयमानः, विजिगीषमाणः, 14, पराजिगीषमाणः, जेजीयमानः
विजेष्यमाणः-पराजेष्यमाणः, जापयिष्यमाणः, वि15जिगीषिष्यमाणः, जेजीयिष्यमाणः
16 इन्द्रजित् 17, प्रजित्, अभिजित्, शत्रुजित्-जिद्-जितौ-जितः
जितम्-तः-जितवान् 18, जापितः, जिगीषितः, जेजीयितः-तवान्
जयः, 19 जित्वरः, 20 21 जित्वा-जित्वानौ-जित्वानः, कंसजित्वा, जित्वरी, 22 23 जिष्णुः, 24 25 धनञ्जयः, समितिञ्जयः, 26 जयी, 27 जयिनी, 28 जयकः
29 जयमानः, जापः, जिगीषुः, विजिगीषुः, 30 जेज्यः
जेतव्यम्, जापयितव्यम्, जिगीषितव्यम्, जेजीयितव्यम्
जयनीयम्, जापनीयम्, जिगीषणीयम्, जेजीयनीयम्
31 जय्यम्-जेयम् 32, जित्यः 33 34, जाप्यम्, जिगीष्यम्, जेजीय्यम्
35 सखैः पृषत्कैः ईषज्जयः स्फुटमनेन दशाननोऽपि।।’ अतर्घराघवे ३। ३३।]] ईषज्जयः-दुर्जयः-सुजयः
-- -- -- 36 जीयमानः, जाप्यमानः, जिगीष्यमाणः, जेजीय्यमानः
37 जयः, जापः, जिगीषः, जेजीयः
जेतुम्, जापयितुम्, जिगीषितुम्, जेजीयितुम्
जितिः, जापना, विजिगीषा, जेजीया
जयनम्, 38 उज्जयिनी, जायनम्, जिगीषणम्, जेजीयनम्
जित्वा, जापयित्वा, जिगीषित्वा, जेजीयित्वा
39 विजित्य, विजाप्य, विजिगीष्य, विजेजीय्य
जायम् जित्वा २, जापम् २, जापयित्वा २, जिगीषम् २, जिगीषित्वा २, जेजीयम्
जेजीयित्वा
40 जैत्रम्, 41 इति उण्प्रत्यये वृद्धौ, आयादेशे जायुः।
जयति अनेन रोगानिति जायुः = औषधम्।]] जायुः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(५९९)
02
=>
(१-भ्वादिः-५६१। अक। अनि। पर।)
03
=>
(श्लो। १३-१४)
04
=>
[[४। ‘अचो ञ्णिति’ (७-२-११५) इति वृद्धौ, आयादेशे रूपम्। एवं णमुल्यपि।]]
05
=>
[[५। ण्यन्ते ‘क्रीङ्जीनां णौ’ (६-१-४८) इत्यात्वे, ‘अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुग् णौ’ (७-३-३६) इति पुगागमे रूपम्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
[[६। ‘सन्लिटोर्जेः’ (७-३-५७) इत्यभ्यासादुत्तरस्य कुत्वेन गकारः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वनिषेधाद् गुणो न। एवं सन्नन्ते सर्वंत्र ज्ञेयम्।]]
07
=>
[[७। यङि, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
08
=>
[पृष्ठम्०५६७+ २२]
09
=>
[[आ। ‘जेता यज्ञद्रुहां संख्ये धर्मसन्तानसूर्वने।’ भ। का। ४। २७।]]
10
=>
[[B। ‘सञ्चारनिष्ठ्यूतनखेन्दुचन्द्रिकं लोके जयन्तं सकलैकजीवनम्।’ धा। का। १। ७२।]]
11
=>
[[१। ‘विपराभ्यां जेः’ (१-३-१९) इति शानच्।]]
12
=>
[[C। ‘खं पराजयमानोऽसावुन्नत्या पवनात्मजम्।’ भ। का। ८। ९।]]
13
=>
[[२। धातोरकर्मकत्वे ‘अणावकर्मकात् चित्तवत्कर्तृकात्’ (१-३-८८) इति ण्यन्तात् परस्मै- पदमेव। सकर्मकत्वे तु ण्यन्ताच्छानजपि भवतीति ज्ञेयम्।]]
14
=>
[[३। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति विपरापूर्वकत्वे सन्नन्तात् शानच्।]]
15
=>
[परा]
16
=>
[[४। ‘सत्सूद्विषद्रुहदुहयुजविदभिदच्छिदजिनीराजामुपसर्गेऽपि क्विप्’ (३-२-६१) इति उपसर्गे, अनुपसर्गे वा उपपदे क्विप्।]]
17
=>
[[ड्। ‘इन्द्रजित्सूर्विनाशाय मारुतेः क्रोधमूर्च्छितः।।’ भ। का। ९। ३।]]
18
=>
[[E। ‘यातयामं विजितवान् रामं यदि किं ततः।।’ भ। का। ५-३९।]]
19
=>
[[५। ‘इण्नशिजिसर्तिभ्यः क्वरप्’ (३-२-१६३) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु क्वरप्। ‘ह्रस्वस्य पिति--’ (६-१-७१) इति तुक्।]]
20
=>
[[F। ‘हस्तेकरिष्यति जगत्त्रयजित्वरोऽपि कस्तादृशीं दुहितरं जनकेश्वरस्य।’ अनर्धराघघे ३। ८।]]
21
=>
[[६। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति क्वनिपि तुक्। कंसं जयति, जितवान् वा कंसजित्वा। स्त्रियां ‘वनो च’ (४-१-७) इति ङीप् रेफश्च।]]
22
=>
[पृष्ठम्०५६८+ २८]
23
=>
[[१। ‘ग्लाजिस्थश्च रस्नुः’ (३-२-१३९) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु ग्स्नुः प्रत्ययः। ‘ग्क्ङिति च’ (१-१-५) इत्यत्र गकारस्यापि प्रश्लेषात् गुणो भवति। ‘आदेशप्रत्यययोः’ (८-३-५९) इति षत्वम्।]]
24
=>
[[आ। ‘वसन् माल्यवति ग्लास्नू रामो जिष्णुरधृष्णुवत्।।’ भ। का। ७। ४।]]
25
=>
[[२। ‘संज्ञायां मृतॄवृजिधारिसहितपिदमः’ (३-२-४६) इति संज्ञायां खच्- प्रत्यये, ‘खित्यनव्ययस्य’ (६-३-६६) इति पूर्वपदस्य मुमागमः। ‘विश्वंभरा, साम रथन्तराख्यं, पतिंवरा चापि, धनञ्जयश्च। शत्रुंसहः कोऽपि, वसुन्धरा च, शत्रुन्तपोऽरिन्दम एवमूह्यम्।।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे, ‘संज्ञायां भृ--’ (३-२-४६) इति सूत्रस्य क्रमेणोदाहरणानि प्रदर्शितानि।]]
26
=>
[[३। ‘जिदृक्षिविश्रीण्--’ (३-२-१५७) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु इनिप्रत्ययः।]]
27
=>
[[B। ‘वीतप्रभावतनुरप्यतनुप्रभावः प्रत्याचकाङूश्र जयिनीं भुजवीर्यलक्ष्मीम्। अस्त्रेषु भूतपतिनापहृतेषु जिष्णुर्वर्षिष्यता दिनकृतेव जलेषु लोकः।।’ किरातार्जुनीये १६। ६४।]]
28
=>
[[४। ‘आशिषि च’ (३-१-१५०) इति वुन्। जयतात् जयकः।]]
29
=>
[[५। ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्’ (३-२-१२९) इति शक्तौ गम्यमानायां चानश्। मध्ये विकरणप्रत्ययः शप्। ‘सहैव चरमाणौ द्वौ वहमानौ मितं धनुः। जयमानौ रक्षांसि राघवौ मुनिमन्वितौ।।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
30
=>
[[C। ‘विजिगीषुः पुनश्चक्रे व्यूहं दुर्जयमिन्द्रजित्।।’ भ। का। ९। ७०।]]
31
=>
[[६। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यति गुणे, ‘क्षय्यजय्यौ शक्यार्थे’ (६-१-८१) इति अयादेशो मिपातितः। जेतुं शक्यम् = जय्यम्। अन्यत्र जेयम्।]]
32
=>
[[ड्। ‘आत्मानं वनवासं जेयं चारिं रघूत्तमः।।’ भ। का। ६। ४७।]]
33
=>
[[७। ‘विपूयविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु’ (३-१-११७) इति सूत्रेण हलौ = कृष्टसमी- करणार्थे स्थूलकाष्ठे वाच्ये क्यप् भवति। जित्यो हलिः = बलेन क्रष्टव्य इत्यर्थः।]]
34
=>
[हलिः]
35
=>
[[E। ‘यस्ताटकामकृत बाल [काल]
36
=>
[पृष्ठम्०५६९+ २३]
37
=>
[[१। ‘एरच्’ (३-३-५६) इति भावादौ अप्। घञपवादः।]]
38
=>
[[२। उज्जयन्ति अस्यां वसन्तः इति उज्जयिनी। ‘करणाधिकरणयोश्च’ (३-३-११७) इति ल्युट्। स्त्रियां टित्त्वान्ङीपि उज्जयिनी इति भवति। उज्जयिनी-- नगरविशेषः।]]
39
=>
[[३। ल्यपि ‘ह्रस्वस्य--’ (६-१-७१) इति तुक्।]]
40
=>
[[४। ‘उणादयो बहुलम्’ (३-३-१) इति त्रण्प्रत्ययः। ‘अचो ञ्णिति’ (७-२-११५) इति वृद्धिः।]]
41
=>
[[५। ‘कृवापाजिमि--’ [द। उ। १-८६]