| YouTube Channel

जगत् (jagat)

 
शब्दसागरः
English
जगत्
mfn.
 (-गन्-गती-गत्) Moveable, loco-motive, transitory, nf. (-त्-ती)
The world, the universe.
m.
 (-त्) Air, wind.
f.
 (-ती)
1. The earth.
2.
people, mankind.
3. A sort of metre, a stanza of forty-eight syl-
lables variously disposed so as to form thirty varieties.
4. A field
of Jambu flowers.
E.
 गम् to go, Unadi affix अति, जग substituted for
the root, and ङीप् fem. affix, or गम् as before, and शतृ
aff.
Capeller Eng
English
ज॑गत्
a.
 moving, alive.
m.
pl.
 men
f.
 ज॑गती
a
female animal, the earth or world,
N.
 of a metre
n.
 what moves or is
alive, men and (or) animals, the earth, world or universe,
du.
 heaven
and the lower world.
Yates
English
जगत् (त्-ती) 5.
n.
 3.
f.
 The world.
m.
 Air, wind.
f.
 Earth
mankind.
a. Moveable, transitory.
Spoken Sanskrit
English
जगत् - jagat -
adj.
 - locomotive
जगत् - jagat -
adj.
 - moving
जगत् - jagat -
adj.
 - movable
जगत् - jagat -
adj.
 - living
जगत् - jagat -
adj.
 - composed in the jagatI metre
जगत् - jagat -
adj.
 - vivid
जगत् - jagat -
m.
 - air
जगत् - jagat -
m.
 - people
जगत् - jagat -
m.
 - mankind
जगत् - jagat -
m.
 - wind
जगत् - jagat -
n.
 - number 48
जगत् - jagat -
n.
 - cow
जगत् - jagat -
n.
 - cosmos
जगत् - jagat -
n.
 - that which moves or is alive
जगत् - jagat -
n.
 - earth
जगत् - jagat -
n.
 - universe a metre of 4 x 12 syllables
जगत् - jagat -
n.
 - animals as opposed to men
जगत् - jagat -
n.
 - plants
जगत् - jagat -
n.
 - field planted with jambU
जगत् - jagat -
n.
 - men
जगत् - jagat -
n.
 - any metre of 4 x 12 syllables
जगत् - jagat -
n.
 - this world
जगत् - jagat -
n.
 - sacrificial brick named after the jagatI metre
जगत् - jagat -
n.
 - heaven and the lower world
जगत् - jagat -
n.
 - worlds
जगत् - jagat -
n.
 - men and animals
जगत् - jagat -
n.
 - world
जगत् - jagat -
n.
 - site of a house
जगत् - jagat -
n.
 - jagatI metre
जगत् - jagat -
n.
 - jagatI metre
जागत - jAgata -
n.
 - jagatI metre
सुनन्दिनी - sunandinI -
f.
 - species of the atijagatI
उज्ज्वल - ujjvala -
n.
 - form of the jagatI metre
सर्वजागत - sarvajAgata -
adj.
 - consisting wholly of jagatI
जगत् - jagat -
adj.
 - composed in the jagatI metre
विद्युत् - vidyut -
f.
 - species of the atijagatI metre
जगन्मुख - jaganmukha -
adj.
 - beginning with the jagatI metre
कुटिलगति - kuTilagati -
f.
 - species of the ati-jagatI metre
आतिजगत - Atijagata -
adj.
 - composed in the metre ati-jagatI
जगत्प्रासाह - jagatprAsAha -
adj.
 - consisting chiefly of jagatI verses
जगच्छन्दस् - jagacchandas -
adj.
 - one to whom the jagatI metre belongs
जगत् - jagat -
n.
 - sacrificial brick named after the jagatI metre
ऐन्द्राजागत - aindrAjAgata -
adj.
 - addressed to indra and composed in the jagatI metre
जागत - jAgata -
adj.
 - composed in or consisting of or conforming to the jagatI metre
जगत् - jagat -
n.
 - number 48
क्षण - kSaNa -
m.
 - measure of time [ 4/5 second or 24/35 second or 4 minutes or 48 minutes ]
सत्किष्कु - satkiSku -
m.
 - length of 48 inches
मुहूर्त - muhUrta -
m.
 - period of 48 minutes
हस्तद्वय - hastadvaya -
n.
 - distance of 2 hastas or 48 inches
रण्डाश्रमिन् - raNDAzramin -
m.
 - one who loses his wife after the 48th year
जगत् - jagat -
n.
 - cosmos
ब्रह्माण्ड - brahmANDa -
n.
 - cosmos
जगत् - jagat -
n.
 - worlds
त्रिलोकी - trilokI -
f.
 - 3 worlds
सप्तलोक - saptaloka -
m.
 - 7 worlds
त्रैधातुक - traidhAtuka -
n.
 - 3 worlds
सप्तभुवन - saptabhuvana -
n.
 - 7 worlds
भुवनद्वय - bhuvanadvaya -
n.
 - two worlds
आदित्यलोक - Adityaloka -
m.
 - sun's worlds
त्रेलोक्य - trelokya -
n.
 - three worlds
जगत्त्रय - jagattraya -
n.
 - three worlds
भावित्र - bhAvitra -
n.
 - three worlds
विष्टपत्रय - viSTapatraya -
n.
 - three worlds
लोकनाथ - lokanAtha -
m.
 - lord of worlds
लोकसाधक - lokasAdhaka -
adj.
 - creating worlds
त्रिजगज्जननी - trijagajjananI -
f.
 - 3 worlds' mother
त्रिभुवनगुरु - tribhuvanaguru -
m.
 - 3 worlds' master
त्रैलोक्य - trailokya -
n.
 - the three worlds
त्रैलोक्य - trailokya -
n.
 - 3 lokas or worlds
सर्वलोककृत् - sarvalokakRt -
m.
 - maker of all worlds
तपोलोक - tapoloka -
m.
 - one of the 7 worlds
लोकसङ्ग्रह - lokasaGgraha -
m.
 - aggregate of worlds
Wilson
English
जगत्
mfn.
 (-गन्-गती-गत्) Moveable, loco-motive, transitory. nf,
(-त्-ती) The world, the universe.
m.
 (-त्) Air, wind.
f.
 (-ती)
1 The earth.
2 People, mankind.
3 A sort of metre, a stanza of forty-eight syllables variously disposed so as
to form thirty varieties.
4 A field of Jambu flowers.
E.
 गम to go, Uṇādi affix अति, जग substituted for the root, and
ङीप् fem. affix, or गम as before, and शतृ
aff.
Apte
English
जगत् [jagat],
a.
 (-ती
f.
 )
Moving, movable
सूर्य आत्मा जगत- स्तस्थुषश्च
Rv.*
 1.115.1
इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि यद्भवेत्
Mb.
m.
 Wind, air.
n.
 The world, the universe
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरो
R.*
 1.1.
'The world of the soul', body
Māl.
 5.2.
A multitude of animals. ...... स्याज्जगद्विष्टपे पुमान् । इङ्गे वायौ ना जङ्गमे मृगषण्डे$ प्ययं त्रिषु । Nm. -ती (dual) Heaven and the lower world.
Comp.
 -अम्बा, -अम्बिका
N.
 of Durgā. -आत्मन्m. the Supreme Spirit. -आदिः, -आदिजः the Supreme deity. -आदिजः an epithet of Śiva.
आधारः1 time.
air, wind. -आयुः, -आयुस्
m.
 wind. -ईशः, -पतिः 'the lord of the universe', the Supreme deity
an epithet of Viṣṇu and Śiva. -उद्धारः salvation of the world. -कर्तृ, -धातृ
m.
the creator of the world.
Brahmā. -कारणम् the cause of the universe. -गुरुः
Apte 1890
English
जगत् a.(ती f.) 1 Moving, moveable
सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च Rv. 1. 115. 1
इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि यद्भवेत् Mb.
m. Wind, air.
n. The world, the universe
जगतः पितरौ वंदे पार्वतीपरमेश्वरौ R. 1. 1.
2 ‘The world of the soul’, body
Māl. 5. 2.
ती (dual) Heaven and the lower world.
Comp.
अंबा,
अंबिका N. of Durgā.
आत्मन् m. the Supreme spirit.
आदिः,
आदिजः the Supreme deity.
आदिजः an epithet of Śiva.
आधारः {1} time. {2} air, wind.
आयुः,
आयुस् m. wind.
ईशः,
पतिः the lord of the universe, ’ the Supreme deity
an epithet of Viṣṇu and Śiva.
उद्धारः salvation of the world.
कर्तृ,
धातृ m. {1} the creator of the world. {2} Brahmā.
कारणं the cause of the universe.
गुरुः {1} the Supreme deity. {2} Śiva. {3} Nārada. {4} Brahmā. {5} Viṣṇu.
चक्षुस् m. the sun.
जीवः a living being.
त्रयं the three worlds i. e. heaven, earth and the lower world.
दीपः the sun.
धात्री {1} Durgā. {2} Sarasvatī.
नाथः {1} the lord of the universe. {2} Viṣṇu. {3} Dattātreya. {4} N. of a country. {5} N. of an idol at Jagannātha. {6} N. of a poet. (
थौ) Viṣṇu and Śiva. (
था) N. of Durgā.
निवासः {1} the Supreme Being. {2} an epithet of Viṣṇu
जगन्निवासो वसुदेवभर्मणि Śi. 1. 1. {3} worldly existence.
प्रभुः {1} an epithet of Brahmā, Viṣṇu, and Śiva. {2} an Arhat of the Jainas.
प्राणः,
बलः wind.
बीजं N. of Śiva.
मातृ f. {1} Durgā. {2} Lakṣmī.
योनिः {1} the Supreme Being. {2} an epithet of Viṣṇu. {3} of Śiva. {4} of Brahmā. (
निः f.) the earth.
वंद्यः N. of Kṛṣṇa.
विनाशः the expiration of Yugas.
वहा the earth.
साक्षिन् m. {1} the Supreme spirit. {2} the sun.
सेतुः the Supreme Being.
स्रष्टृ m. {1} the creator of the world. {2} Brahmā. {3} Śiva.
Monier Williams Cologne
English
ज॑गत्
mfn.
 (√ गम् redupl.
Pāṇ.
 iii, 2, 178,
Vārtt.
 3) moving, movable, locomotive, living,
RV.
AV.
&c.
(= जा॑गत) composed in the Jagatī metre,
RV.
 i, 164, 23
ṢaḍvBr. i, 4
Lāṭy.
 i, 8, 9
ज॑गत्
m.
 air, wind,
L.
ज॑गत्
m.
pl.
 people, mankind,
Rājat.
 (C) iii, 494
ज॑गत्
n.
 that which moves or is alive, men and animals, animals as opposed to men, men (Naigh. ii, 3),
RV.
AV.
&c.
 (°तो मध्ये, ‘within everybody's sight’,
R.
 vii, 97, 1
5 and 10)
the world,
esp.
 this world, earth,
ŚBr.
Mn.
&c.
the Jagatī metre,
RV.
 i, 164, 25
N.
 of a Sāman See - सामन्
ज॑गत्
n.
du.
 heaven and the lower world,
Kir.
 v, 20
ज॑गत्
n.
pl.
 the worlds (= °गत्-त्रय),
Prab.
 i, 10
people, mankind,
Kpr.
 x, 50/51 (Sāh. &
Kuval.
 )
accord.
 to some also ‘a river’,
RV.
 x, 75, 2
Monier Williams 1872
English
जगत् जगत्, अत्, अती, अत् (reduplicated form
fr. rt. गम्), moving, movable, locomotive, transitory
(त्), n. that which moves or is alive, men and animals,
or animals as opposed to men
(in the later language)
the world, the earth, the universe
(ती), n. du. heaven
and the lower world
जगन्ति, n. pl. the worlds
(त्), m. air, wind
(ती), f. a female animal, a cow,
(metaphorically ‘milk, water’)
the earth
the site
of a house
people, mankind
the world, the uni-
verse
a particular metre consisting of four lines of
twelve syllables each
a general name for any metre
containing 4 × 12 syllables
a sacrificial brick named
after the metre Jagatī
a field planted with Jambū.
—जगच्-चक्षुस्, उस्, m. ‘the eye of the universe, ’
the sun.
—जगच्-चन्द्रिका, f., N. of a commentary
by Bhaṭṭotpala on the work Vṛhaj-jātaka
(this com-
mentary is also called Cintā-maṇi.)
—जगच्-छन्दस्,
आस्, आस्, अस्, one to whom the metre Jagatī belongs,
or to whom it is chiefly addressed &c.
—जगज्-जीव,
अस्, m. living in the world, a living being.
—जगज्-
जीवन-दास, अस्, m., N. of the author of three
poems entitled Jñāna-prakāśa, Prathama-grantha, and
Mahā-pralaya.
—जगती-धर, अस्, m. ‘supporter of
the world, ’ a mountain
N. of a Bodhi-sattva.
—ज-
गती-पति, इस्, m. ‘lord of the earth, ’ a king.
—ज-
गती-पाल, अस्, m. ‘earth-protector, ’ a king.
—जगती-
भर्तृ, ता, m. ‘supporter of the earth, ’ king.
—जगती-भुज्, क्, m. one who enjoys or possesses
the earth, a king.
—जगती-रुह, अस्, m. ‘growing
on the earth, ’ a tree.
—जगती-वराह, अम्, n., N.
of a Sāman.
—जगत्-कर्तृ, ता, m. the creator of
the world
Brahmā.
—जगत्-कारण, अम्, n. the
cause of the universe.
—जगत्-कृत्स्न, अम्, n. the
whole world, the universe.
—जगत्-क्षय, अस्, m.
the destruction of the world.
—जगत्-त्रय, अम्, n.
the three worlds, or heaven, earth, and the lower
world (पाताल).
—जगत्-पति, इस्, m. ‘lord of the
world, ’ an epithet of Śiva, also of Viṣṇu or
Kṛṣṇa
a king.
—जगत्-प्रभु, उस्, m. ‘lord of
the world, ’ an epithet of Brahmā, of Śiva, of Viṣṇu
an Arhat of the Jainas.
—जगत्-प्रसिद्ध, अस्, आ,
अम्, known throughout the world, notorious.
—ज-
गत्-प्राण, अस्, m. the breath of the world, wind,
air.
—जगत्-समग्र, अम्, n. the entire world, the
universe.
—जगत्-सर्व, अम्, n. the whole world.
—जगत्-साक्षिन्, ई, m. the witness or spectator of
the world, the sun.
—जगत्-सिंह, अस्, m., N. of a
son of Māna-siṃha and father of Mahā-siṃha.
—ज-
गत्-स्रष्ट्टि, टा, m. the creator of the world
Brahmā
Śiva.
—जगत्-स्वामिन्, ई, m. lord of the
world, the supreme deity
N. of an image of the
sun in Dvādaśādityāśrama
N. of Viṣṇu.
—जगद्-
अन्त, अस्, m. the end of the world.
—जगद्-अन्तक,
अस्, m. the destroyer of the world.
—जगदन्त-
कान्तक (°क-अन्°), अस्, m. destroying the destroyer
of the world.
—जगद्-अम्बा, f. the mother of the
world, a N. of Durgā.
—जगद्-आत्मक, अस्, आ, अम्,
whose self is the world, identical with the world.
—जगद्-आत्मन्, आ, m. the soul of the world, the
supreme spirit.
—जगद्-आदि-ज, अस्, m. the first-born
of the world, an epithet of Śiva.
—जगद्-आधार,
अस्, m. ‘stay or supporter of the universe, ’ an epithet
of Time
also of the Jina Vīra
air, wind.
—जगद्-
आनन्द, अस्, आ, अम्, rejoicing the world.
—जगद्-
आयु, उस्, m. or जगद्-आयुस्, उस्, m. the life-spring of
the world, an epithet of the wind.
—जगद्-ईश, अस्,
m. ‘lord of the universe, ’ and epithet of Viṣṇu or
Kṛṣṇa, also of Śiva and Brahmā
N. of a man
N. of the author of a commentary entitled Anumāna-
dīdhiti-ṭippanī.
—जगद्-ईश्वर, अस्, m. the lord of
the universe
an epithet of Śiva
a king
N. of the
author of the play Hāsyārṇava.
—जगद्-उद्धार,
अस्, m. the salvation or deliverance of the world.
—जगद्-एकनाथ, अस्, m. the sole monarch
of the world
an epithet of Raghu.
—जगद्-एक-
पावन, अस्, ई, अम्, the sole purifier of the world.
—जगद्-गुरु, उस्, m. the father of the world
an
epithet of Brahmā, Viṣṇu, Śiva, and Rāma (as an
incarnation of Viṣṇu).
—जगद्-गौरी, f. an epithet
of Manasādevī, the deified wife of the sage Jaratkāru
and sister of the Nāgas or serpent-race.
—जगद्-
घातिन्, ई, इनी, इ, destroying the world, destructive,
hostile to mankind.
—जगद्-दीप, अस्, m. ‘illumi-
nator of the world, ’ an epithet of the sun.
—जगद्-
द्वीप, अस्, m. wrong reading for जगद्-वीज, q. v.
—जगद्-धर, अस्, m. ‘supporter or sustainer of
the world, ’ N. of the author of a commentary on the
plays Mālatī-mādhava and Veṇī-saṃhāra, a son of
Ratna-dhara and grandson of Vidyā-dhara.
—ज-
गद्-धातृ, ता, m. ‘maintainer of the world, ’ an
epithet of Brahmā and of Viṣṇu
(त्री), f. ‘fosterer
of the world, ’ an epithet of Sarasvatī and Durgā.
—जगद्-बल, अस्, m. ‘the strength of the world, ’
or ‘surrounding the world, ’ (fr. rt. वल्), wind, air.
—जगद्-योनि, इस्, m. ‘the womb or place of pro-
duction of the world, ’ an epithet of Śiva, Viṣṇu,
Kṛṣṇa, and Brahmā
(इस्), f. the mother of all
living beings, the earth.
—जगद्-वन्द्य, अस्, m.
‘to be praised or adored by the world, ’ an epithet
of Kṛṣṇa.
—जगद्-वहा, f. ‘bearer of all living
beings, ’ the earth.
—जगद्-विनाश, अस्, m. the de-
struction of the world, the expiration of a Yuga or
period of the world's existence.
—जगद्-वीज, अम्, n.
seed or first principle of the world, epithet of Śiva.
—जगन्-नाथ, अस्, m. ‘the lord of the world, ’ a N.
of Viṣṇu or Kṛṣṇa
also of Rāma and of Dattātreya
(both incarnations of Viṣṇu)
N. of a celebrated
idol
also of a temple, and the surrounding district
on the Coromandel coast near Cuttack in Orissa,
where Viṣṇu is especially worshipped as Jagan-nāth
(pilgrimages are made from all parts of India to the
idol of Jagannāth there enshrined
see जगन्नाथ-
क्षेत्र and पुरुषोत्तम-क्षेत्र)
N. of the
author of a work entitled Rekhā-gaṇita
the author
of the poem Bhāminī-vilāsa
N. of a son of Rudra
who compiled at the end of the last century the work
Vivāda-bhaṅgārṇava
(औ), m. du. epithet of Viṣṇu
and Śiva
(आ), f. epithet of Durgā.
—जगन्नाथ-
क्षेत्र, अम्, n. the shrine of Jagannātha and sur-
rounding district, see above.
—जगन्नाथ-वल्ल-
भ-नाटक, अम्, n. title of a play.
—जगन्-निवास,
अस्, m. the abode of the world, an epithet of Viṣṇu
or Kṛṣṇa
worldly existence.
—जगन्-मणि, इस्,
m., N. of a copyist.
—जगन्-मय, अस्, ई, अम्, con-
taining the whole world.
—जगन्-मातृ, ता, f.
‘mother of the world, ’ epithet of Durgā and
Lakṣmī.
Macdonell
English
जगत् já-g-at (pr. pt. redupl. fr. √ gā),
a.
 moving, 🞄animate, living
composed in jagatī metre
🞄n. all moves
animals
men
world, earth: 🞄du. heaven and lower regions
m.
pl.
 men
🞄-ī,
f.
 female being
earth, world
a metre 🞄(4×12 syllables).
Benfey
English
जगत् जगत् (i. e. an old ptcple. of
the pres. of vb. गम्, ii. 3),
I.
adj.
Moveable, MBh. 12, 12465.
II.
n.
1. Race
of men, Man. 7, 22.
2. The world,
Man. 1, 52
dual, जगती, Heaven and
earth, Kir. 5, 20.
III.
f.
 ती,
1. The
earth, Man. 1, 100.
2. The world,
Rām. 2, 69, 11.
3. The name of a metre,
Bhāg. P. 3, 12, 45.
--
Comp.
 अ-जगत्,
adj.
immoveable, MBh. 12, 12465. त्रि
-जगत्,
n.
 the three worlds, heaven,
earth, and the lower regions, Lass.
5, 1.
Hindi
Hindi
ब्रह्माण्ड
Apte Hindi
Hindi
जगत्
वि* - गम् + क्विप् नि* द्वित्वं तुगागमः
हिलने-जुलने वाला जङ्गम
जगत्
पुं*
 - -
"वायु, हवा"
जगत्
नपुं*
 - -
संसार
Shabdartha Kaustubha
Kannada
जगत्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಾಯು/ಗಾಳಿ
जगत्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಗತ್ತು /ಪ್ರಪಂಚ /ಲೋಕ
निष्पत्तिः - > गम्लृ (गतौ) - "क्विप्"(वा० ३-२-१७८)
व्युत्पत्तिः - > गच्छति
प्रयोगाः - > "निधत्से हुतमर्काय स पर्जन्योऽभिवर्षति । ततोऽन्नानि प्रजास्तेभ्यस्तेनासि जगतः पिता ॥" "जगज्जयं तेन च कोशमक्षयं प्रणीतवान् शैशवशेषवानयम्" ।
उल्लेखाः - > कुमा० १०-२०, नैष० १-१९
जगत्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಚರಿಸುವ /ಚಲಿಸುವ
L R Vaidya
English
jagat {% (I) a. (f. ती) %} Moving, movable, इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि यद्भवेत् Bh.
jagat {% (II) m. %} Wind, air.
jagat {% (III) n. %} The world, जगतः पितरौ वंदे पार्वतीपरमेश्वरौ R.i.1.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
३, अग्नि, अनल, आज्यभुक्, आज्याश, उषर्बुध, काल, कृशानु, कृष्णवर्त्मन्, क्रम, गुण, गुप्ति, जगत्, ज्योति, ज्वलन, ज्वाल, तपन, तृतीय, त्रय, त्रिकटु, त्रिकाल, त्रिगत, त्रिगुण, त्रिजगत्, त्रिनेत्र, त्रिपदी, त्रैत, दह, दहन, दीप्ति, द्युति, धाम, नेत्र, पद, पावक, पुं, पुर, पुरुष, पुष्कर, ब्रह्मन्, भुवन, रत्न, राम, रुद्राक्ष, रोहित, लोक, लोचन, वचन, वह्नि, विक्रम, विष्णु, विष्णुक्रम, वृत्त, वैश्वानर, शक्ति, शिखा, शिखिन्, शिवनेत्र, शूल, सप्तार्चि, सहोदर, हरनयन, हरनेत्र, हव्यभुक्, हव्यवाहन, हव्याश, हुतभुज्, हुतवह, हुताश, हुताशन, होतृ
Bopp
Latin
जगत् (Part. praes. neut. radicis गा ire) se movens, mobi-
lis. AM. - Subst. n.
1) ventus.
2) mundus. Lass. 91. 16.
(Hib. diogg «a breath, life»
respiciatur syllaba redupl.
verborum dioghalaim «I revenge», diogan «revengefull,
fierce, cruel», quae conveniunt cum scr. हन् caedere,
occidere, quod secundum tertiam cl. formaret जहन्मि.)
Indian Epigraphical Glossary
English
jagat (IE 7-1-2), ‘three’.
Lanman
English
jágat [450d], a. movable
as n. all that
moves, men and beasts. [√gam: cf. 383b^3
end.]
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
जगत् 4. e) ein best. sāman. जगत्सामन् Adj. dieses zum sāman habend, Āpast. Śr. 12, 14, 1.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 जगत्
noun
भूमण्डलस्य भागः यः अन्येभ्यः व्यवच्छिन्नः इति कल्प्यते।
"वनस्पतीनां जगत् विचित्रं वर्तते।"
Synonyms:
 प्रजा, क्षेत्रम्, जनता, राज्यं, देशः, जनपदः, जगत्, जनाः, लोकः
noun
क्षेत्रवासिनः।
"एषा प्रजा मूल्यवृद्धिकारणात् त्रस्ता।"
Synonyms:
 संसारः, विश्वम्, जगत्, जगद्, लोकः
noun
विश्वस्थानां सर्वेषां जनानाम् एकवद्भावः।
"निखिले संसारे महात्मा गांधीमहोदयाः आदरणीयाः सन्ति।"
Synonyms:
 संसारः, विश्वः, विश्वम्, जगत्, भुवनम्, मृत्युलोकः, इहलोकः
noun
यत्र सर्वे प्राणिनः वसन्ति।
"अस्मिन् संसारे मृत्युः शाश्वतः।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skye 'gro
जगत्
skye bo
१) उत्पत्ति ° २) जगत् ३) जन ४) जन्तु / जन्यु ५) प्रजन / प्रजा ६)
gro
१) अभिकमति २) एति ३) ° ग ४) गच्छति ५) गच्चसि ६) गच्छत् ७) गच्छावः ८= गति ९) ° गम् १०) गमन ११) गम्यते १२) ° गामिन् १३) जगत् १४) जन १५) प्रक्रमति / प्रक्रमते १६) याति १७) यान १८) यान्ति १९) यामि २०) यास्यति २१) यास्यसि २२) यास्यामि २३) विक्रमते २४) चिगमिष्यामि २५) व्रजत् २६) सत्त्व २७) सरेत् २८)
jig rten gyi 'byung ba
जगत्
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
स्याल्लोको विष्टपं विश्वं भुवनं जगती जगत् ।
-wordlist-
लोक (पुं), विष्टप (पुंक्ली), विश्व (क्ली), भुवन (पुंक्ली), जगती (स्त्री), जगत् (क्ली)
--source--
स्थावरं तु जङ्गमान्यज्जङ्गमं तु त्रसं चरम् ।
चराचरं जगदिङ्गं चरिष्णुश्चाथ चञ्चलम् ॥ १४५४ ॥
तरलं कम्पनं कम्प्रं परिप्लवचलाचले ।
चटुलं चपलं लोलं चलं पारिप्लवास्थिरे ॥ १४५५ ॥
-wordlist-
स्थावर (क्ली), जङ्गम (क्ली), त्रस (क्ली), चर (क्ली), चराचर (क्ली), जगत् (क्ली), इङ्ग (क्ली), चरिष्णु (क्ली), चञ्चल (क्ली), तरल (क्ली), कम्पन (क्ली), कम्प्र (क्ली), परिप्लव (क्ली), चलाचल (क्ली), चटुल (क्ली), चपल (क्ली), लोल (क्ली), चल (क्ली), पारिप्लव (क्ली), अस्थिर (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
भुवन
भुवन, विष्टप, लोक, जगत्
भुवनं विष्टपं लोको जगदेकार्थवाचकाः ।
verse 1.1.1.133
page 0016
नाममाला
Sanskrit
विष्टप, भुवन, लोक, जगत्
विष्टपं भुवनं लोको जगत् तस्य पतिर्जिनः ॥ ११३ ॥
verse 0.1.1.113
page 0057
Mahabharata
English
Jagat = Śiva (1000 names^2).
Vedic Reference
English
Jagat, ‘moving, ’ is applied sometimes in the Atharvaveda,
and later to the domestic animals in particular, as opposed to
wild animals (śvapad).^1 Occasionally the cow is mentioned
separately, when the word jagat covers the rest of the domesti-
cated animals.^2
1) Av. viii. 5, 11, etc.
2) Av. i. 31, 4
x. 1, 29
xix. 47, 10
Vājasaneyi Saṃhitā, iii. 59. In the
Rv. the sense of animal in general is
usually sufficient
but cf. jagatī in
i. 157, 5
vi. 72, 4.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 150, n.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
जगत्,
क्ली,
 (गच्छतीति । गम + “द्युतिगमिजुहो-तीनां द्वे च ।” ३ । २ । १३८ । इत्यस्य वार्त्तिंइति क्विपि द्वित्वे च “गमः क्वौ ।” ६ । ४ । ४० ।इति मलोपे तुक् ।) विश्वम् । तत्पर्य्यायः ।जगती २ लोकः ३ पिष्टपम् ४ भुवनम् ५ । इत्य-मरः । २ । १ । ६ ॥
विष्टपम् ६ । इति तट्टीक्वा ॥
(यथा, मनुः । १ । ५२ ।“यदा स देवो जागर्त्ति तदेदं चेष्टते जगत् ।यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्व्वं निमीलति ॥
”गच्छति इतस्ततो वातीति ।) वायौ, पुं । (गच्छ-न्त्यस्मिन् जीवा इति । महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १५१ ।“विमुक्तो मुक्ततेजाश्च श्रीमान् श्रीवर्द्धनो जगत् ॥
”)जङ्गमे त्रि । इति मेदिनी । ते, १०८ ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
जगत्
पु०
 गम--क्विप् नि० द्वित्वम् तुक् च । १ वायौ २ जङ्गमे
त्रि०
 मेदि० । ३ विश्वे
न०
 अमरः । ४ लोके सचराचरे प्रपञ्च-भूते भोगोपयोगिपरिकरसहिते मायामये संसारचक्रेयथोक्तमभियुक्तैः “न निरूपयितुं शक्या विस्पष्टंभासते च या । सा मायेतीन्द्रजालादौ लोकाः संप्रति-पेदिरे । स्पष्टं यथा जगच्चेदमशक्यं तन्निरूपणम् ।मायामयं जगत् भाति वीक्षस्वापक्षपाततः” । “जगद्योनि-रयोनिस्त्वं जगदन्तोनिरन्तकः । जगदादिरनादिस्त्वं जग-दीशोनिरीश्वरः” कुमा० । “जगतः पितरौ वन्दे पार्व्व-तीपरमेश्वरौ” रघुः । “यदा स देवो जागर्त्ति तदेदचेष्टते जगत्” मनुः । लोके “जगत्यपर्य्याप्तसहह्रभानुना”“युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मनोजगन्ति यस्यां सविकाशमा-सत” माघः । जङ्गमे “जगतां तस्थुषश्च” सन्ध्यामन्त्रः ।क्विबन्तत्वात् जगत् जगतौ इत्यादिरूपम् “पृषन्महज्ज-गच्छतृवच्च” पा० निपातनपक्षे जगत् जगन्तौ इत्या-दिरूपमिति केचिदाहुस्तच्चिन्त्यम् तस्य शतृतुल्यत्वेऽपि“नाभ्यस्ताच्छतुरिति” पा० निषेधात् न नुम् । शतृ-तुल्यत्वप्रयोजनं तु स्त्रियां ङीप् जगती
Capeller
German
ज॑गत् gehend, beweglich, lebendig.
m.
 Pl.
die Menschen.
f.
 ज॑गती weibliches
Wesen
Erde, Welt
N. eines Metrums.
n.
 das Bewegliche, Menschen und (oder)
Tiere
Erde, Welt
Du. Himmel und
Unterwelt.
Grassman
German
jágat, a., n., f., ursprünglich eine Participialbildung von gā, gehen (vgl. jígat), 1〉 a., gehend, fähig sich zu bewegen, lebendig, von allen lebenden Wesen, besonders von Menschen und Thieren, selten ({490, 6}) von Göttern, meist in substantivischem Sinne
2〉 a., die gehende, lang dahinschreitende (zwölfsilbige) Verszeile (padám) (s. Bed. 5, 7)
3〉 n., die belebte Welt, das sich (frei) bewegende
insbesondere 4〉 n., das sich bewegende, im Gegensatze gegen das Stehende (sthā́s N., A., sthātúr, tasthúṣas G.), wo unter dem erstern vorzugsweise die belebte Welt, unter dem letztern die unbelebte verstanden ist
5〉 n., mit zu ergänzendem padám (s. Bed. 2) die bekannte, aus zwölf Silben bestehende Verszeile oder das aus solchen Verszeilen bestehende Lied
6〉 f., -tī, das weibliche belebte Wesen, das Weib und das weibliche Thier umfassend
7〉 f., -atī, der aus vier Verszeilen zu je zwölf Silben bestehende Vers oder das aus solchen Versen bestehende Metrum.
-at 2〉 padám {164, 23}. — 3〉 {113, 4}
{157, 1}
{349, 3}
{488, 29} (víṣṭhitam) = {851, 6}
{490, 6}
insbesondere mit víśvam {48, 8}
{186, 1}
{863, 4}
mit víśvam idám {660, 4}
{884, 10}
{999, 4}. — 4〉 {80, 14}
{218, 4}
{914, 4}.
-atā 5〉 {164, 25}.
-atas [G.] 3〉 nivéśanīm {35, 1}
pátis {101, 5}
rā́jā {463, 9}
{471, 5}
{543, 3}
{947, 3}
spáśam {309, 3}
cákṣus {928, 12}
ī́śe {617, 2}
und zwar mit den Adj. prāṇatás {101, 5}
{947, 3}
nimīṣatás {947, 3}
pā́rthivasya {463, 9}
víśvasya {101, 5}
{309, 3}
{617, 2}
{928, 12}
neben carṣaṇīnáam {471, 5}
{543, 3}. — 4〉 pátim {89, 5}
{582, 15}
ātmā́ {115, 1}
{617, 6}
dhármaṇi {159, 3}
vaśī́ {349, 6}
jánitrīs {491, 7}
gopás [Page464] {576, 2} ī́śanam {548, 22}
iśire {889, 8}.
-ati [L.] 2〉 (padé) {164, 23}.
-atas [V. p.] 1〉 {490, 6}.
-atám 1〉 uṣasānáktā 〰 apījúvā {222, 5}
ágram {901, 2}.
-atī [N. s. f.] 7〉 {956, 5}.
-atīṣu 6〉 {157, 5}
{513, 4}.
Burnouf
French
जगत् जगत् a. (red. de गम्) qui se meut, mobile,
mouvant
transitoire. -- S.
n.
 le vent
le monde [dans sa mobilité].
l'univers. -- S.
f.
 जगती la terre
par ext. les hommes, le
monde des humains.
Esp. de mètre védique composé de pādas de
12 syllabes et dont le caractère est la légèreté.
जगल्करिऋ
m.
 (कृ) le producteur du monde, Brahmā.
जगच्चक्षुस्
m.
 l'œil du monde, le Soleil.
जगत्प्राण
m.
 le vent, l'air.
जगत्साक्षिन्
m.
 le témoin du monde, c-à-d. le Soleil.
जगदाधार
m.
 (आ
धृ) soutien de l'univers
air, vent.
जगदिश
m.
 (ईश्) Viṣṇu, maître du monde.
जगद्बल
m.
 (बल्) air, vent.
जगद्योनि
m.
 la matrice du monde, c-à-d. la terre.
Surn.
de Śiva.
जगद्वहा
f.
 (वह्) la terre, qui supporte le monde.
जगद्विनाश
m.
 (वि
नच्) la fin du monde, la fin d'un
kalpa, le प्रलय।
जगन्नाथ
m.
 (नाथ) le seigneur du monde, Viṣṇu [il
est particulièrement adoré sous ce nom à Puri, sur la côte de
Coromandel].
जगन्निवास
m.
 celui en qui réside le monde, c-à-d. Viṣṇu
ou Kṛṣṇa.
Stchoupak
French
जगत्-
(propr. partic. de {%GAM-
%} iic. जगच्° जगद्° जगन्°) nt.
ce qui se meut, êtres animés, monde, univers
-ई- s. v.
°त्रय- nt. les trois mondes (ciel, terre, monde souterrain ou
antarikṣa).
°पति-
m.
 maître de l'univers, roi
Brahma, Śiva, etc.
°प्रकाश- a. qui resplendit de par le monde.
°प्रधान- °प्रभू-स्रष्टृ-
m.
 = °पति-।
°प्रीति-
f.
 joie de l'univers (Śiva).
जगच्-चक्षुस्- nt. soleil.
°चित्र- nt. merveille du monde.
जगद्-अण्ड- -क- nt. œuf de l'univers.
°अन्तक-
m.
 destructeur de l'univers, mort.
°अन्तर्-आत्मन्-
m.
 âme de l'univers.
°आत्मन्-
m.
 souffle de l'univers, vent.
°आदि- ज-
m.
 ép. de Śiva.
°आयु- °आयुस्- nt. = °आत्मन्-।
°ईश- °ईश्वर-
m.
 = °पति-।
°एक-नाथ-
m.
 unique souverain du monde.
°गुरु-
m.
 maître, père de l'univers.
°दीप-
m.
 soleil.
°बीज- nt. semence de l'univers
m.
 ép. de Śiva.
°भय- nt. terreur de l'univers.
°यात्रा-
f.
 affaires, pratiques mondaines.
°योनि-
m.
 matrice de l'univers
qui a l'univers pour matrice, ép. de
Brahma.
°वन्द्य- (que l'univers doit adorer)
m.
 ép. de Kṛṣṇa.
जगन्-नाथ-
m.
 = {%°pati-
%} auteur du Bhāminī -vilāsa, d'un
traité de rhétorique, etc.
°निवास- (refuge de l'univers)
m.
 ép. de Viṣṇu, etc.
°नेत्र- nt. lune.