| YouTube Channel

छायापुरुष (chAyApuruSa)

 
Spoken Sanskrit
English
छायापुरुष chAyApuruSa
m.
 puruSa in the form of a shadow
Monier Williams Cologne
English
छाया—पुरुष
m.
 Puruṣa in the form of a shadow, Tantr.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
छायापुरुष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗುರೂಪದೇಶಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಬಲದಿಂದ ನೋಡಬಹುದಾದ ಪುರುಷಾಕೃತಿಯುಳ್ಳ ವಸ್ತು
व्युत्पत्तिः - > छायायां दृश्यः पुरुषः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
छायापुरुषः,
पुं,
 (छायायां दृष्टः पुरुषः पुरुषा-कृतिविशेषः ।) आकाशेदृष्टः स्वीयच्छायारूपपुरुषः । यथा, --श्रीदेव्युवाच ।“भगवन् ! देवदेवेश ! सर्व्वागमविशारद ! ।नराणां पापिनां लोके पापनिर्म्मोचनं कथम् ॥
कालज्ञानं कथं वा स्यात् सूक्ष्मोपायेन तद्वद ।श्रुतानि साधनानीश ! मयानेकानि भूरिशः ॥
तथापि तानि मनुजैरशक्यान्यल्पबुद्धिभिः ।प्रायेण मनुजा लोके कलौ स्वल्पायुषो ध्रुवम् ॥
अनेकवर्षसाध्येऽस्मिन् योगाभ्यासे ह्यशक्तयः ॥
शिव उवाच ।साधु देवि ! त्वया पृष्टं लोकानां हितकाम्यया ।तादृशं साधनं वक्ष्ये सर्व्वसाधारणं लघु ॥
गोपनीयं प्रयत्नेन न वाच्यं वै कथञ्चन ।सिद्धाय भक्तियुक्ताय सेवकाय सुचेतसे ॥
पापिने क्रूरचेष्टाय भक्तिहीनाय भामिनि ! ।न वदेद्यदि वा मोहात् वदेत् सिद्धिं न विन्दति ॥
तस्मात् परीक्ष्य वक्तव्यं शिष्याय ज्ञानिने शिवे ! ।स्वच्छायापुरुषं पश्येद्गगने शुद्धमानसः ॥
तस्यावलोकनात् सद्यः पापराशिर्व्विनश्यति ।महापातकसङ्घैश्च तत्समैश्चोपपातकैः ॥
विमुच्यते क्षणार्द्धेन तूलराशिर्यथानलात् ।कालज्ञानञ्च षण्मासे तस्मिन् दृष्टे भवेद्ध्रुवम् ॥
देव्युवाच ।अतश्छायां कथं पश्येद्गगने भूतलस्थिताम् ।षण्मासकालज्ञानञ्च तस्मिन् दृष्टे कथं भवेत् ॥
शिव उवाच ।निरभ्रं गगनं देवि ! यदा भवति निर्म्मलम् ।तदा छायामुखो भूत्वा निश्चलं प्रयतो घिया ॥
स्वच्छायाकण्ठमालोक्य स्वगुरूक्तक्रमेण वै ।सम्मुखं गगनं पश्येन्निर्निमेषस्तथैकधीः ॥
शुद्धस्फटिकसङ्काशः पुरुषस्तत्र दृश्यते ।न दृश्यते यदा तत्र पुनस्तद्वत् परीक्षयेत् ॥
बहुधा दर्शनेनैव साक्षात्कारो भवेद् ध्रुवम् ।कस्यचिद् भाग्यतः पश्येद् यदि विम्बोऽक्षिगोचरः ।भवत्येव न सन्देहो गुरुविश्वासतः शिवे ! ।गुरुं सम्यक् पूजयित्वा पश्येच्छायां समाहितः ॥
तथा षण्मासपर्य्यन्तं मृत्युस्तस्य न विद्यते ।शिरोहीनं यदा पश्येत् षण्मासाभ्यन्तरे मृतिः ॥
यदा पादौ न दृश्येते भार्य्याहानिर्न संशयः ।न दृश्येते यदा पाणी भ्रातुर्हानिर्न संशयः ॥
एतज्ज्ञात्वा सुधीः सम्यक् गङ्गातीरं समाश्रयेत् ।योगाभ्यासेन सततं प्राणायामेण संस्मृतिः ॥
यथा वा सत्समीपस्थो लक्षं मृत्युञ्जयं जपेत् ।यो न भुक्तो हविष्याशी यतवाग् यतमानसः ॥
मृत्युञ्जयेन्न सन्देहो ह्यन्यथा मृत्युमृच्छति ।यदा तु मलिनं पश्येत् ज्वरपीडा भवेत्तदा ॥
तस्य शान्तिं प्रकुर्व्वीत शिवसेवां समाहितः ।रक्तवर्णं यदा पश्येदैश्वर्य्यं भवति ध्रुवम् ॥
मध्यच्छिद्रं यदा पश्येत् शत्रुघातो भवेत्तदा ।एवं सन्दर्शनाद् देवि ! ज्ञानवान् भवति ध्रुवम् ॥
नारदाय पुरा प्रोक्तं मया पुरुषदर्शनम् ।तत्प्रसादान्महायोगी भूत्वा लोकांश्चरत्यसौ ॥
स्वच्छायादर्शनं देवि ! कलौ पुरुषलक्षणम् ।दीर्घायुः समवाप्नोति ज्ञानञ्चापि सुनिर्म्मलम् ॥
”इति योगप्रदीपिकायां उमामाहेश्वरसंवादेछायापुरुषलक्षणं नाम पञ्चमः पटलः ॥
* ॥
“ओमस्य श्रीच्छायापुरुषग्रहणमन्त्रस्य ब्रह्मर्षि-र्बृहद्गायत्त्री छन्दः छायादेवी देवताः हांबीजं स्वाहा शक्तिः पुरुष इति कीलकं सर्व्व-सिद्धिसन्दर्शनसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः । हामि-त्यादि षडङ्गन्यासः ॥
मायया मायया लोँ लोँहीँ माया शिवविचार्य्या ऋषयः ओँ हीँ अंगां सरस्वति ओँ नमो भगवते भूतशरीर-मात्मानमाकाशे दर्शय दर्शय त्राँ त्राँ त्राँ हीँभैरवाय नमः स्वाहा । इति मन्त्रः ॥
पादाभावे च पुत्त्रं वा बाह्वभावे च बान्धवम् ।आत्मानं शिरसोऽभावे सर्व्वाभावे कुलक्षयम् ॥
विशीर्णे विधृते धूते कुम्भे धूमे च विज्वरम् ।दुर्भिक्षं जायते घोरं कज्जले च पराङ्मुखे ॥
संपूर्णे च मुखे सूक्ष्मे क्षेमलाभं सुसिद्धये ।हीने रक्ते जये शीते उष्णे मृत्युर्न संशयः ॥
पतिभीतिं शस्त्रघातमिति वेदविदो विदुः ।मृत्युञ्जयं जपन्नेव शान्तिस्तस्य विधीयते ॥
षण्मासे मरणं तस्य शीर्षाद्यपचये विदुः ॥
अथ मृत्युञ्जययन्त्रम् ।“प्रथमं प्रणवमालिख्य तन्मध्ये साध्यनामकम् ।बहिरष्टदलं पद्मं यान्तान्तं वसुपत्रके ॥
विलेखेत् सहकारञ्च केशरेषु सुशोभितम् ।तद्वहिश्चन्द्रवृत्तं स्यात् षोडशस्वरकं लिखेत् ॥
द्वारं भूपुरमालिख्य चतुर्द्वारञ्च वारुणम् ।पाथेयञ्च चतुष्कोणं चक्रं मृत्युञ्जयं भवेत् ॥
ज्वरादिसर्व्वरोगादिदाहशान्तिकरं परम् ।मृत्युञ्जयं महाचक्रं सर्व्वरक्षाकरं नृणाम् ॥
”अथ ध्यानम् ।“चन्द्रार्काग्निविलोचनं स्मितमुखं पद्मद्वयान्तः-स्थितंमुद्रापाशमृगाक्षसूत्रविलसत्पाणिं हिमांशु-प्रभम् ।कोटीरेन्दुगलत्सुधाप्लुततनुं हारादिभूषोज्ज्वलंकान्त्या विश्वविमोहनं पशुपतिं मृत्युञ्जयंभावयेत् ॥
* ॥
नत्वा तातगुरुं शिवं मणपतिं मन्त्रं जपेत्सर्व्वदा ।खे लक्षेत् सततं विलोकनषशं शुक्ले रवौप्रत्यहम् ॥
खे विलोकनमन्त्रस्तु ।ओँ ह्रीँ भूचरी खेचरी आत्मानमाकाशेदर्शय सर्व्ववृत्तान्तं कथय कथय हुं फट् स्वाहा ।यः पश्येत् सर्व्वगं शान्तमात्मानं सत्यमद्वयम् ।न तेन किञ्चिद्ध्यातव्यं ज्ञातव्यं वावशिष्यते ॥
”इति योगप्रदीपिकायां छायापुरुषोपदेशोनाम षष्ठः पटलः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
छायापुरुष
पु०
 छायायां दृश्यः पुरुषः पुरुषाकृतिः । आकाशेद्रष्टव्ये निजच्छायानुरूपे पुरुषाकृतियुक्ते पदार्थे ।तद्दर्शनोपायमाह योगप्रदीपिकायाम् ५ पटले“शिव उवाच । निरभ्रं गगनं देवि! यदा भवति निर्म्म-लम् । तदा छायामुखो भूत्वा निश्चलः प्रयतो धिया ।स्वच्छायाकल्पमालोक्य स्वगुरूक्तक्रमेण वै । सम्मुखंगगनं पश्येन्निर्निमेषस्तथैकधीः । शुद्धस्फटिकसङ्काशःपुरुषस्तत्र दृश्यते । न दृश्यत यदा तत्र पुनस्तद्वत् परी-क्षयेत् । बहुधा दर्शनेनैव साक्षात्कारो भवेत् ध्रुवम् ।कस्यचित् भाग्यतो दृश्यो यदि विम्बोऽक्षिगोचरः । भव-त्येव न सन्देहो गुरुविश्वासतः शिवे! । गरुं सम्यक्पूजयित्वा पश्येच्छायां समाहितः । तथा षण्मासप-र्य्यन्तं मृत्युस्तस्य न विद्यते । शिरोहीनं यद्रा पश्येत्षण्मासाभ्यन्तरे मृतिः । यदा पादौ न दृश्येते भार्य्या-हानिर्न संशयः । न दृश्येते यदा पाणी भ्रातुर्हानिर्नसंशयः । एतज् ज्ञात्वा सुधीः सम्यक् गङ्गातीरं समा-श्रयेत् । योगाभ्यासेन सततं प्राणायामेन संस्कृतः ।यथा वा सत्समीपस्थो लक्षं मृत्युञ्जयं जपेत् । योह्यभुक्तो हविष्याशी यतवाग्यतमानसः । मृत्युञ्जयेन्नसन्देहो अन्यथा मृत्युमृच्छति । यदा तु मलिनं पश्येत्ज्वरपीडा भवेत्तदा । तस्य शान्तिं प्रकुर्व्वीत शिवसेवांसमाहितः । रक्तवर्णं यदा पश्येदैश्वर्थ्यं भवति ध्रुवम् ।मध्यच्छिद्रं यदा पश्येत शत्रुघातो भवेत्तदा । एवंसन्दशनं दवि! ज्ञानवान् भवति ध्रुवम । नारदायपुरा प्रोक्तं मया पुरुषदर्शनम । तत्प्रसादान्महा-योगी भूत्वा लोकांश्चरत्यसौ । स्वच्छायादर्शन देवि ।कलौ पुरुषलक्षणम् । दीर्घायुः समवाप्नोति ज्ञानञ्चापिसुनिर्मलम्” ।